Skip to main content

Full text of "Acta Concilii constanciensis .."

See other formats


" "a E 
» "s à; m s | 
E. " - - in. ls e d 
t K -- D. s " L x 
- C m 
" 
- 2 
A LI 
Ld -— a s 
"c * 
* 5 . 
3 P 





E 
"- 
E 9 
A 
- i à 
. - 
E k 
^ 
». d " - ^ 
EJ 
Lui - " - 
| m 
» — PN : 
C P F à e 
sg F " h à c 
j -— [LJ 
S. - r 
: L4 M dim 


MZ 
Io F 
1240 


OA4NOHO4 dO ALISH3AINO 


LIBRARY 


ii | MA 


NDA 
"V 


E 
' 


we 
tL 
Cue 



























































pee 




















Vm E 


ons 























"4. T1 
- 1 
r Erster Band: 
| | Akten zur Vorgeschichte des Konstanzer Konzils 
É —  oau-29 - | 





Herausgegeben 


von 


Heinrich Finke. 








e Apes o CVM | Münster 1. W. 
Drak und Verlag der Regenshergachen Buchhandlung. 
eus 











Vorwort. 


Der binnen Jahresfrist erscheinenden Quellensammlung zur Ge- 
schichte des Konstanzer Konzils geht hiermit ein Band voraus, welcher 
die Materialien zur Vorgeschichte enthült und dem wegen der engen 
Beziehungen seines Inhaltes zu den Konzilsverhandlungen wohl die 
. Bezeichnung: Acta concili Constanciensis Bd. I gegeben werden 
durfte. Als ich bei der Herausgabe der ,Forschungen und Quellen* 
im Jahre 1889 den Plan einer neuen Konstanzer Aktenpublikation 
üusserte, meinte ich die Vorgeschichte, über die bis dahin so zu sagen 
nichts bekannt war, auf einigen Bogen erledigen zu kónnen. Bei 
der Durehforschung der Archive und Bibliotheken in den folgenden 
Jahren háüufte sich der wichtige Stoff aus den Jahren 1410 bis 1414 
aber so, dass eine gesonderte Veróffentlichung rüthlich erschien. 
Die Einfügung des dritten Abschnittes in eine Quellensammlung des 
Konzils wird wohl niemand beanstanden; aber auch die Einreihung 
der Reformverhandlungen der rómischen Synode und der im ersten 
Abschnitt gegebenen Unionsverhandlungen schien mir für die richtige 
Beurtheilung der Konstanzer Reformen sowie der Stellungnahme der 
drei gleichzeitigen Pápste zum Konzil unbedingt nóthig zu sein. 
Zweifelhaft war es, ob die beiden bekannten Heformtraktate Peters 
von Ailli und Dietrichs von Niem in den von mir aufgefundenen Fas- 
sungen besser an das Ende dieses oder an den Anfang des nüchsten 
Bandes zu setzen seien; zeitlich passen sie für beides; das Auf- 
tauchen einer Konstanzer Handschrift in St. Petersburg mit dem 
Traktate Peters von Ailli und drei unbekannten Traktaten Dietrichs 
von Niem in jüngster Zeit, deren Benutzung mir nicht so bald ermóg- 
lieht war, entschied für letztern Modus. 


Begreiflicher Weise trügt das Material in diesem Bande einen 
mehr kirchenpolitischen Charakter; vor allem tritt die Thátigkeit des 
rómischen Kónigs Sigismund stark in den Vordergr und. Eine An- 


zahl von Fragen, die die historische Forschung seit langem interes- 


siert haben, werden hier endgültig gelóst oder der Losung nüher 


gebracht. Doch dürfte auch der Kirchenhistoriker zu seinem Rechte 
kommen: im Grunde laufen ja in diesem Zeitraum, abgesehen von 
vereinzelten dogmatischen Erórterungen, Kirchen- und Profanpolitik 
so durcheinander, dass man meistens nicht einmal genau bestimmen 
kann, welcher Forschungszweig den Hauptvortheil aus den neuge- 
botenen Quellen schópfen wird. Der zweite Band wird in über- 
wiegendem Masse kirchenhistorischen Stoff im engern Sinne bringen. 
Seine Hauptabschnitte behandeln: Reformtraktate, Tagebücher (Filla- 
stre, Cerretanus) und Aktensammlungen, die Anfünge des Konzils, die 
Püpste Johann XXIII, Gregor XIL, Benedikt XIII. und Martin V. in 
ihrem Verhültniss zum Konzil, die Verhandlungen im Sommer und 
Herbst 1417, die Reformatorien, Reden, Verfassungsfragen und wich- 
tigen Prozesse beim Konzil. 

Den Hauptstoff im vorliegenden Bande liefert, abgesehen von 
dem spanischen Material, je ein Codex aus Wien und Hom.  Ersterer 
gehórt zu einer Gruppe von Handschriften, die der in Konstanz 
selbst anwesende Job Vener, früher Rath des Kónigs Ruprecht und 
wie dieser Anhünger Gregors XIL, anlegte; aus Hom stammt das 
Formelbuch Cod. Palatinus 701, das nicht blos für die Konzils- 
geschichte unschützbare Dienste leistet, sondern auch, ohne direkt 
aus der Kanzlei Sigismunds zu kommen, für die acht ersten He- 
gierungsjahre desselben als eine sehr ergiebige neue Quelle sich 
darbietet. Was darin für die Reichspolitik von Bedeutung ist, werde 
ich an anderer Stelle mittheilen. 

Fast zwei Drittel der unten gegebenen 113 Stücke sind 
undatiert. Ein einfacher Abdruck, vielleicht nur mit einzelnen sach- 
lichen. Anmerkungen, konnte unmóglich die Aufeinanderfolge der 
Stücke und ihre sachliche Gruppierung rechtfertigen; es bedurfte 
zur Einführung ausführlicherer Einleitungen. Trotz der dagegen 











ibu g es Inhaltes, onderA-i zog Qus E. Matiiat 
v ogedrucktes und ungeédrucktes, heran. Aber. die Einleitungen sollen 
nicht als eine Verarbeitung der Quellen gelten sondern nur den 


. Forscher auf die Hauptgesichtspunkte hinweisen. 
- In der allgemeinen Einleitung zum zweiten Bande soll über die 


| r benutzten Vorlagen berichtet, dort sollen auch die zahlreichen Archive 
| und Bibliotheken, deren Vorstünde mir in dankenswerthester Weise 


ihre Archivalien und Handschriften zur Verfügung stellten, genannt 


werden. Hier sei nur mit Dank erwühnt, dass sich um das Zu- 


standekommen dieses Bandes die Herren Dr. FE V, Sauerland. an 
Trier, Dr. E. Sehmitz-HRheydt, Custos Dr. Góldlin v. Tiefenau 
in Wien und Archivdirektor Francisco de Bofarull y Sans in 
Barcelona besonderes Verdienst erworben haben. 

Vor allem aber danke ich auch an dieser Stelle der Kgl. Aka- 
demie der Wissenschaften in Berlin, die durch ihre Unter- 
stützung meine Reisen in den Jahren 1891 bis 1893 nach Italien, 
Spanien und Frankreich und damit auch das Zustandekommen dieses 
Werkes ermoglicht hat. | 


Münster i. W, Anfang Februar 1896. 


Heinrich Finke. 





Inhaltsübersicht, 


Seite 
I. Abschnitt. Unionsverhandlungen und Konzils- 
plàne in den Jahren 1410 bis 1413. 
Einleitung. . . s^ wurde deem 
A. Johanns XXIII. Gesn di qned eni Dueh SUsiER- 1410 
bis ATIS 4X5 . 290—933 
B. Johann XXIII. und Kal Malatesta i in dun diim. 
1410 und 1411.—. . . 24—33 
C. Karl Malatestas und Gregors XII. Nebbucdlosoen mi 
Benedikt XIIE. f£10-bis 413... V os 33—81 
D. Neue Verhandlungen Malatestas mit Johann XXIII. 1413. 81—88 
E. Konig Sigismunds Konzilspline. 1411 und 1419. ..  88—92 
F. Anhang: Kónig Sigismunds Verháltniss zu den Páüpsten 
Gregor XII. und Johann XXIII. in den Jahren 1410 
his 1413 SOHmeE. 3o ox ooo cxs 98-107 
IL. Abschnitt. Das rómische Konzil. 
1412 und 1413. 
Einleitung. . . . ; : t 3 teca wo POS 197 
A. Die Berufung des róntsclien Koss 4411. . . . 197—181 


B. Die der Pariser Universitit vorgelegten Reformplüne 

für das franzósische National- und das rómische 

EOUNUL 141... .. Do cw vadis I4 
C. Das angebliche franzósische obkosdatv von 1411 und die 

franzósische Gesandtschaft zum rómischen Konzil 149—162 
D. Sitzungen und Verhandlungen des rómischen Konzils. 169—165 
E. Besuch und Vertagung des Konzils. . . . . .' . 165—168 








Eu 


III. Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Kon- 
zils vom Sommer 1413 bis November 1414. 


Einleitung. 


A. Johann XXIII. m die MONDEROESA zum Kon (mue 


Konzil. 
a. Wahl des 
b. Die Zusammenkunft in Lodi. 


Juli 1413 bis November 1414. 
Konzilsortes. Juli bis Oktober 1413. 
November und 
Dezember 1413. 


e. Johann XXIII. und das Kondiahros Kong von 


der Zusammenkunft in Lodi bis zur Eroffnung. 


B. Gregors XII. Stellang zum Konzil bis zur Eróffnunug. 


. Anhang: 


. Gregors XII. Briefwechsel mit dem Pfalzgrafen 


Ludwig. . LN E EE: 
Die Bestütigung des rómischen 
Kónigs Sigismund durch Gregor XII. 


. Unionsvorschlag des Kardinals Dominici 


und Glossen dazu. (Frühjahr 1414.) . 


. Sigismunds Verhandlungen mit Gregor XII. 


im Sommer 1414. 


C. Benedikt XIIL, Spanien und das IO M Kona: 
von Herbst 1413 bis Herbst 1414. 


. Gesandtschaft Sigismunds, 


*. Die Verhandlungen von Morella. 


. Plan einer spanisch-franzósisch-neapolitani- 


schen Einigung im Herbst 1413. , 
Johanns XXIII. 
und Karls VI. nach Spanien im Jahre 1414. . 
Juli bis 
September 1414. 


. Benedikt XIII. und Paieti vor Eesti 


des Konzils. September 1414. . 


D. Verhandlungen Sigismunds mit Karl VI. von Frank- 
reich, der Pariser Universitit und Heinrich V. von 
England. Winter 1413 bis Herbst 1414. 

E. Sigismund und der griechische Kaiser Manuel. 

Von 1411 bis 1414. . 


Register der Orts- und .Personen-Namen. 








Sete — 


169—237 
237—264 
237—944 
244—250 


250—264 
264—310 


264—270 


290—310 


310—558 


310—516 


316—320 


320—343 
343—358 
398—391 
391—401 
403—424. 








I Abschnitt. 


Unionsverhandlungen und Konzilsplàne in den 
Jahren 1410 bis 1415. 


Die. Einigungsbestrebungen der kirchlichen Parteien bieten. eins der 
5 wenigen Lichtbilder in der traurigen Zeit des grossen. Schismas. — Nicht 
wegen ihrer Ergebnisse, denn sie blieben Jahrzehnte lang erfolglos; 
wohl aber weil sie zeigen, we tief das Dedürfniss nach der verlornen 
Einheit. vorhanden war, selbst in. den Kreisen, die aus politischen oder 
persónlichen Gründen | dusserlich. die. Spaltung begünstigten. | Eine über- 
10 szcAtliche und vollstándige Darstellung dieser Versuche fehlt noch durchaus. 
Verháltnissmássig wenig neues Material 4st hievfür, wenn wir von den 
wichtigen Sammlungen .Ehrles im Archiv für Litteratur- und. Kirchen- 
geschichte des Mittelalters Bd. V ff. absehen, erbracht worden. In Nach- 
stehendem hojje ich die Einigungsbestrebungen der drei gleichzeitigen Pápste 
15 Benedikts XIlI., Gregors XII. und Johanns XXIII. von der Wahl des 
Letztern bis zum Beginn der Verhandlungen, die schliesslich. zum .Kon- 
 stanzer Konzil führten, fast lückenlos geben zu kónnen. Lückenlos in dem 
Sinne, das kein Verhandlungskomples fehlt und die den Verlauf vor allem 
bestimmenden. Stücke sámmtlich wiedergegeben werden. | Die. Bestrebungen 
20 Malatestas àm Jahre 1410 sind, wenn auch micht ausführlich, so doch 
in den Haupteügen auf Grund des von Martóne und Durond in der 
Amplissima | Collectio tom. VII veróffentlichten Materials wiederholt. ge- 
schildert worden. | .Darum habe ich mich mit der Wiedergabe des unge- 
druckten begnügt. Dagegen. sind von den Verhandlungen, $n denen der 
25 Florentiner. Staatsmann Rinaldo degli Albizzi die Hauptrolle spielt, die 
drei wichtigsten Nummern. den. Acta. eingereiht, da dieselben, obwohl 
bereits. seit. Jahrzehnten gedruckt vorliegend, bis jetzt in der deutschen 
Geschichtslitteratur kaum. Bearbeitung gefunden haben. Dei den Konzils- 
.  pldnen sind die auf das vrOmische Konzil bezüglichen Stücke für den 
. 80 folgenden Abschnitt ausgeschieden worden. | 


Finke, Aeta concilii Constanciensis, I. P 















"T Abschnitt, Vnionsrerhnadlungen b 


A. Johanns XXIII. Gesandtschaften nach pulsi.  - 
1410— 1413. L 
a. Die Anknüpfungsversuche Johanns mit Spanien beginnen schon 
in. den ersten Wochen seines Pontifikates. So heisst es in dem Bericht des 
DBischofs von Cervia an Karl Malatesta vom 20. Juni 1410: Paraverat lega- 5 
tum scilicet dominum Barensem cardinalem, quem destinare intendebat — | — 
ad partes Hyspanie (d. À. Kastilien), ubi putabat obedientiam obtinere; 
qua obtenta Petro de Luna in obedientia solum restabat Aragonia. 
Und am 15. Juli berichtet derselbe: In Hyspaniam missurus est de - 
proximo dominum Barensem cardinalem.!) Je Ernennungsbulle wurde 10 
am 22. Juni angefertigt.?) Auf Grund dieser. Quellenbelege | erwáhnt 
dann auch haynald, und ihm folgen die neuern Historiker, die Legation 
Landulfs von Bari als Thatsache. In. Wirklichkeit hat. sich. der Kar- 
dinal der Sendung entzogen. Schon ín der Streitschrift des Kartháusers 
Bonifaz Ferrer, welche dieser Bruder des bekannten spanischen Volks- 15 
heiligen im. Januar 1411 gegen Peter von. Ailli anfertigte, wird des 
Missling. ms. gedacht: Mitto tibi copiam inferius cum presenti affixam 
quorumdam dubiorum factorum . .. nunc isto auno per quemdam 
de illis anticardinalibus Italicis, qui vocatur apud eos Berrensis, qui, 
cum fuisset mandatus per suum magistrum heresiarcham, illum 20 
Bononiensem, nunc intrusum, ut veniret antilegatus ad terras regis 
Aragonum, misit sibi illa dubia, ut ante omnia faceret eis respondere 
et satisfacere; et sic elusit et evasit antilegationem sibi comminatam. ?) 
Diese dubia finden sich auch in einer Handschrijtsummlung der. Bar- 
berinischen. Dibliothek*) in. Rom mit der. Randnotiz: Iste evasit a com- 25 
municata (Aier so) sibi legacione, quia non fuit satisfactum vel respon- 
sum ad dubia tamquam insolubilia. Wenn «auch beide Angaben von 
Anhángern des spanischen Papstes herrühren, so ist doch an der Richtigkeit 
nicht zu zweifeln: Kardinal Landulf kam nicht nach Spanien.9) Die 
dubia folgen unten im Auszuge (Nr. 1). 30 





!) Marténe et Durand, Amplissima Collectio VII, 1176 D und 1178 A. 

?) Vat. Archiv Regbd. 340 fol. 204 v ss. ,De summis*, — Johann XXIII. sendet 
den Kardinaldiakon Landulf als Legaten nach. Kastilien, Leon, Aragonien, Navarra 
und Granada. Dat. Bononie X. kalendas Julii, pontificatus nostri anno primo. Sodann . 
bis fol. 232 Fakultüten. Vgl. Raynaki Annales ecclesiastici ad annum. 1410. Nr. 25. 85 

?) Marténe et Durand, Thesaurus novus anecdotorum II, 1480 B und C. . 

*) Ueber. den Charakter dieser Sammlung vgl. H. Finke, Forschungen und : 
Quellen zur Geschichte des Konstanzer Konzils, Paderborn 1889, S. 148 ff. E] 

?) Im 1. Band der. Konsistorialukten in. Vat. Archiv, Armarium XII, 121, findet 5 
sich über diese Legation nichts, nur eine Notiz p. 33 über die Resignation des Kar- A E 
dinals Ludwig von Bar auf seine franzüsische Legation. : 








. Einleitung. 3 
| Som b. Im Jahre 1411 entsendet Johann XXIII. zwei Kardinallegaten 
— mach Spanien, die Kardinalpriester Jordan. Orsini und Alamannus von 
Pisa, aber hóchst wahrscheinlich zu verschiedenen Zeiten. | Für Jordan 
- Orsinis .Legation fehlt eine genauere | Zeitbestimmung ; Raynald gibt. die 
5 Bestallungsurkunde aus den Registern Eugens IV. mit dem Datum: 
Dat. Rome ete. Daraus folgt, dass die Sendung nach Mitte April 1411 
stattgefunden hat. Aus dem Inhalt der Urkunde wáre eher auf 1410 
E- zu schliessen: Johann schildert den Einfall der Mauren 4n das Gebiet 
E: des christlichen. Spaniens und die Kriegsthátigkeit des Kónigs Juan Il. 
: lOvon Kastilien sowie des Infanten wnd spátern aragonesischen | Kónigs 
Ferdinand) und beauftragt Jordan das Kreuz gegen die Mauren zu pre- 
digen. Es kann sich wohl mur um die Ueberrumpelung der Villa Zahara 
und die DBelagerung von Antequera handeln. Letzteres fiel aber schon 
am 24. September 1410 und seitdem kam es in der náchsten Zeit nicht 
15 mehr zu kriegerischen Thaten.?) Trotzdem wird bei der bestimmten Orvts- 
angabe das Datum festzuhalten sein. — Freilich. erhebt. sich noch eine 
zweite Schwierigkeit dadurch, dass am 21. Juli 1411 auch der Kardinal 
: Alamannus als Legat mach Spanien geschickt wird. Seine Fakultáten 
stómmen  würtlich mit. denen des Kardinals Landulf überein.) Warum 
20 zwei Gesandte in so nahe liegenden  Zeitráumen abgesandt wurden, lásst 
sich bei dem gánzlichen Mangel aller Nachrichten über ihre Thátigkeit 
nicht ermitteln. Der. letztgenannte. Kardinal erscheint. nach Schluss des 
Konstanzer Konzils wiederum in. Spanien, um die Beziehungen desselben 

zum neuen Papste zu regeln. 
25 Seit dem Jahre 1413. beginnen die neuen, endlich zu einem gewissen 
Resultat führenden Verhandlungen. Man vgl. hierüber Abschnitt. III.4) 





!) Raynaldi Annales ecclesiastici ad annum 1411. Nr. 8: Nuper non sine magna 
mentis nostre amaritudine intellecto Saracenos . . . in christianum populum imma- 
nitate terribili ac efferitate nequissima versus partes regnorum Castelle et Legionis 

80 et alias finitimas in multitudine maxima et horribili insultasse . . . volentes pater 


B naliter subvenire . . . Joanni regi Castelle et Legionis illustri necnon . . . infanti 
E Ferdinando gubernatori regnorum Castelle et Legionis, ... quos cum nonnullis prin- 
T cipibus . . . vexillo vivifice crucis . . . assumpto animas suas ad vindicandum huius- 
jd modi opprobria . . . ponere decrevisse . . . percepimus usw. Die Urk. findet sich 
m 85 doppelt in den Regbden Eugens 1V. Nr. 367 f. 25 und 370 f. 212; nur das erste Mal 
0o mit dem. Namen Jordans und dat, Rome, (Beginnt: In vinea domini.) 


2) Schirrmacher, Geschichte von Spanien VI, Gotha 1893, S. 125 jf. 
?) Die Legationsbulle Vat. Arch. Regbd. 341 fol. 87 ss. ,De summis*. — Datum 
EE Rome apud s. Petrum XII. kalendas Augusti, p. n. anno secundo. Dann folgen die 
— 40 andern Fakultüten. 
*). Ueber Verhandlungen mit Armagnac vgl. Thesaurus novus 1l, 1432 s. 
P 









B. Johann XXIII. und Karl Malatesta t din Jahren - A 
1410 und 1411. ' AD 

Dass der hervorragende. Staatsmann und Feldherr Karl Malatesta — E 
einer der. eifrigsten Fórderer der Union war, stand aus den vorhandenen | m 
Urkunden bereits fest; aus den unten folgenden aber ergibt sich, dass sáàmmt- 5. — | 


liche Füden der Aussóhnungspolitik in den ersten Jahren Johanns XXIII. 

in seiner. Hand. zusammenlaufen. | Alle drei. Pápste. stehen. nit. ihm. ín 
Briefwechsel und. überschütten dn mit. allerdings. reichlich | verdienten 
Lobsprüchen. | Seinem DBestreben, auch weitern betheiligten Kreisen Rechen- 
schaft. von seinem. Handeln zu geben, verdanken wir die eingehende, wenn 10 
auch micht lückenlose Kenntniss der Schritte, die er zundchst im Interesse 
Gregors. XII, dann aber auch. der. kirchlichen Einheit gethan hat. 

Mit dem ihm. seit. langem. bekannten. Balthasar. Cossa. hat er zwei- 
mal angeknüpft: sofort nach dem Tode Alexanders V. und nach dem 
Zerschlagen | der. spanischen | Verhandlungen. — Wir. verfolgen. nur. die 15 
Aussóhnungsversuche, | seitdem | Balthasar Papst | geworden. war. Der 
Unterhándler. Karls war. der. Bischof von. Cervia, der. wohl zu Anfang 
Juni 1410 — Johann war am 925. Mai gekrónt — in. Bologna. erschien!) 
Das Programm der folgenden. Verhandlungen enthielt zwei Dunkte: Ab- 
dankung oder Konzilsentscheidung. | Zundchst erbat. Karl. den. Verzicht 20 
des Pisaner Papstes, wenn auch seine beiden Gegner abdankten; andern- 
falls. schlug er eine. schleunigere Berufung des auf 1412. festgesetzten 
Konzils vor.?) Johann lehnte anscheinend beides ab mit der. hóhnischen 
Demerkung, Karl Malatesta. würde | auch. wohl nicht auf Rimini. ver- 
zichten. Die wahrscheinlich. nicht. erwartete Rückantwort. Karls. lautete: 25 
verspráche der Papst feierlich | Verzichtleistung und. bürgte eine AnzaM 
Fürsten dafür, dass sie nóthigenfalls Johann zur Abdankung zwingen 





!) Ueber das. Material vgl. die allgemeine Einleitung zum. zweiten Bande. Der 
Druck bei Marténe et. Durand, Amplissima Collectio VII, 1171 ss. ist nicht ganz 
korrekt. So muss es p. 1177 C in der Lücke pur heissen, 1178 E ist hinter reportavi 80 
zu ergünzen: que per harum gerulum currerium . .. dominacioni vestre reservanda 
decrevi, prius intimare non valens, quia nuncium non habui; p. 1193 C und D muss 
es statt fr. Vivianum zweimal ser heissen: erst so ist der plumpe Scherz erklürlich; 
1199 D kommt ein tractatus eximie universitatis Auenionis vor; es ist Auxonie (Oxonie) 

Zu lesen, Eine Anzahl von Fehlern ist dem. Druck und der. Handschrift gemeinsam. 95 
So gehórt unstreitig p. 1178 A das cardinalem nicht vor Nicolaum de Aldronandis 
sondern vor DBarensem. , 

? Die Ambaxiata 4 c. p. 1174 ist vor das p. 1171 E beginnende Stück zu 
setzen, dann wird der Gang der Handlung klar. Allerdings hat auch Cod. Palat. 
605 f. 815s. dieselbe Anordnung. Eine genaue Datierung bis auf wenige Tage pes 
nicht gut müglich. 









a rie. a 
M EM * 
- 7 
HEN 


"A 


. Einleitung. 





4 würden, wenn der eine oder beide Gegner. zurücktráten, so würde er sofort 
—. JRimini verlassen und bis zur Ausführung freiwillig sich in Haft begeben; 
—.. sei die Abdankung erfolgt, so werde er Rümini micht wieder betreten. 
An zweiter Stelle schlug er. den Zusammentritt: einer. Dreier-, Sechser- 

5 usw. Kommission, zu der alle drei Pápste die gleiche Auzahl stellten, vor; 
sie solle Zeit, Ort und Gescháftsordnung des geplanten Konzils berathen. 
Am 20. Juni honnte der Gesandte über neue Besprechungen mit dem 
Papste berichten.!) Johann wollte den Verzicht Karls nur beispielsweise 
herangezogen haben; im Gegentheil wünsche er sehnlichst seiner Herrschaft 
10 Stárke und Dauer. | Zum | Verzicht war er selbst bereit, aber mur 4m 
Geheimen. |.Die Kommission verwarf er gánzlich: er selbst berufe dem- 
náchst ein Konzil nach Bologna, dorthin konnten die andern Prátendenten 


fex 


e ó err m PII ON hr pepe e pane 
ípi : ak Jj. ES T prt EN 
v— " T B , vow? 
, LES 
r : 4 "un "NES : 
* 2 vL n PT 
P. 





XL 


i d kommen oder schicken. |.Noch einmal am 15. Juli schreibt der Gesandte an 
i 3 Malatesta: Johann gehe von der Geheimhaltung seiner eventuellen. Verzicht- 
m 15 leistung nicht ab; überlasse aber Malatesta mit Gregor XII. und. Bene- 
- dikt XIII. darüber zu verhandeln. Auch bei Bologna als Konzilsort beharre 
i4 er. Ueberhaupt scheine der Papst ganz andere Dinge im Kopfe zu haben. 
* Beinahe ein Jahr verging ohne weitere Anknüpfung.  Malatesta be- 
$ schloss durch. Waffengewalt zu erzwingen, was er durch Verhandlungen 
"1 20 nicht. erreichen. konnte. .Eir nahm Dienste bei dem árgsten Feinde Johanns, 
* beim Kónige Ladislaus von. Neapel, und hegte schon wm die Jahreswende 


allerlei Pláne, die den noch in Bologna residierenden Papst sehr beun- 
ruhigten. — Ein. Interventionsansinnen an. die. Venezianer wurde sehr. küM 
entgegengenommen und. abgelehnt. (Vgl. Nr. 2.) Nicht anit leichtem. Herzen 
E 25 begab sich der von Karl im Norden, von Ladislaus àm Süden bedrángte 
Papst «m letzten Márztage 1411 nach Rom.) Karl musste gewonnen werden: 
zundchst versuchte Johann es durch ein Taschenspielerstückchen. | Unter 
Thránen gestand er zu Ende April 1411 einem geachteten aber. unbedeu- 

















A tenden Manne Bonajutus, er werde den Konzilsweg verfolgen, wenn er auch 
* 90 «wieder. einfacher Kleriker. werden müsste. Dieser. erzáhlte das schleunigst 
1 Malatesta, der aber wenig Glauben an die Aufrichtigkeit Johanns bekundete. 





Dann versuchte einer der efrigsten. Anhánger Johanns Malatesta. von 
Pesaro, ein Bruder Karls, auf diesen einzwwirken. Ein paar Tage nach der 
. Bonajutusgeschichte, als das rómische Konzil schon berufen war, erschien 
95 ím Auftrage desselben. der Jurist Peter von Rochacontiata und erklárte: 





y) [. c. 1175588. Cod. Palat. 605 fol. $3 hat XV. Junii. 

?) Vgl. das Itinerar in der von mir edierten Papstehronik, Róm. Quartalschrift 
IV, 344 f. | Zu dem folgenden vgl. man Dietrich von Niems Leben Johanns bei 
v. d. Hardt, II, 361—366. | Auch hier zeigt sich wieder, dass Dietrich vorzüglich 
40 unterrichtet war. 


4 


5 


E TP. DUO OUMVVeT LINER. TLUNRNEL UTRUM a 
POTE DPA IO CIRUNDMa Cuv RP La nol oe pA TH, 

* E 3 iN. P ;^ T 

"i de E. - f 


Haft 


"AB I. Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1413. "es 





Papst Johann- sei. einverstanden. das von ihm bereits zusammenberufene 
Konzil dort abzuhalten, wo seine beiden Mitbewerber erscheinen kónnten 
und wollten, beide durch Aufhebung der gegen sie geschleudertem  Ez- 
kommunikation. stimmfálig zu machen und den Schutz des Konzilsortes 


den Brüdern Malatesta zu überlassen. Als Karl jedoch fragte, ob die 5 


beiden andern auch das Konzil berufen und als Pápste erscheinen dürften, 
lautete die Antwort verneinend. Das. Endergebniss war die Mitgabe 
zweier modi (der gemeinsamen Abdankung oder gemeinsamen Konzils- 
berufung), die Malatesta schon am 14. Mai 1410 dem Kardinalskollegium 
hatte vorlegen lassen.) Bald darauf musste ein zweiter Gesandte seines 10 
Bruders, Dyvus von. Pesaro, noch eimmal durch. allerhand | bewegliche 
Vorstellungen das Herz Karls zu vühren suchen: das einzige, was er 
erzielte, war eine neue Uebergabe der modi. Damit waren die gütlichen 
Verhandlungen vorüber, das Schwert sollte entscheiden. | Inzwischen hatte 
Malatesta schon am 16. April 1411 den Dolognesern ankündigen lassen, 15 
dass er die Feindseligkeiten demnáchst beginnen werde, dass diese aber 
nicht gegen die Stadt als solche gerichtet seien.?) | Waáhrend. Ludwig von 
Anjou über Ladislaus den glánzenden Sieg von Roccasecca im. Mai er- 
focht und Johann, übermüthig in seinem Glück, sich zu thórichten Be- 
schimpfungen des. Neapolitaners herabliess, was selbst die Kurialen bitter 20 
tadelten, bedrángte Karl Malatesta. Bologna. — Die Einwohner. bewarben 
sich um die Vermittlung Venedigs (Nr. 3). Der. Senat. übernahm. die 
billige. Vermittlerrolle mit einigen. lauttónenden  Phrasen von. der. Unter- 
thanenpflicht, die wenig Bedeutung haben konnten für den, der wusste, 
dass Bologna schon im Maé sich seine alte. Verfassung, ohne Willen des 25 
Papstes und seines Legaten, hervorgeholt hatte?) ; jede thatsáchliche Hülfe 
wurde den Dolognesern rundweg abgeschagen.*) 





?) Die ganze Datierung stützt sich auf folgenden Satz: Erat (nàmlich Johannn) 
contentus concilium, quod vocaverat, declarare celebrandum et celebrare in loco, in 
quo omnes adversarii sui possent, si vellent, cum obedientibus convenire; 4. c. 1191 9) 
A und B. Da auch die Handschrift vocaverat hat und demnach zu übersetzen ist: 
Er war damit einverstanden zu erklüren, dass das Konzil, das er berufen hatte. usw., 
s0 hatte die Berufung des Konzils, die am 29. April 1411 erfolgte, schon stattgefunden. 

?)) Am 22. April sendet Venedig Gesandte an Maluatesta: da sie gehürt, dass 
er Truppen zum Angriff auf Bologna sammle, so bitten sie ihn, davon abzustehen, 95 
Sie bieten. sich zu Schiedsrichtern an. Staatsarchiv Venedig, Deliberazioni del 
Senato IV fol. 167. ' 

?) Bologna theilte Venedig am 19. Mai renovationem status et regiminis. sui 
mit. Die Freundschaft mit dem Papste solle darunter nicht leiden. | Staatsarchiv 


Venedig, Deliberazioni IV fol. 174. 40. . 
^) Am 4, Juni hatten. Bolognesische Gesandte die Plüne Malatestas un Venedig - 1 
d 


v 

Á 
oS 
n 
















Einleitung. 


Vielleicht hángt damit das unter Nr. 4 wiedergegebene Bruchstück 
zusammen. In der Handschrift veiht es sich unmittelbar an den Brief 
Malatestas an. .Kónig Ferdinand von Aragonien (Nr. 11); es wird. darin 
erwáhnt in dem Satz: Rationes quoque detegentes hoc en scribuntur 
bin fine huius epistole. Das Stück deckt sich im ersten Theile mit einem 
Abschnitt aus der gleich zu erwáhnenden Information Malatestas an Kónig 
Sigismund, der Schluss ist aber ein ganz anderer. Dass wir nur ein 
Bruchstück vor uns haben, beweisen Stellen wie: ecclesia reformari poterit 


T in concilio per dictum dominum Johannem indicto, «o doch von Johann 
E - l1Omoch gar nicht die Rede gewesen ist; dann aber vor allem der Anfang 
E. und die Stelle: De hoc dictum est in capitulo superiori, quod incipit: 
3 j Dictum est, quod alio indiget. En solches Kapitel gibt es in unserm 
E- Bruchstück nicht, wohl aber in der Information an Sigismund. | Wahr- 
Lg scheinlich hat Malatesta letztere, allerdings nicht blos mit formellen sondern 
É 15 auch sachlichen Abweichungen, da ein grosser Theil der Hauptpunkte 
É x auf Sigismund berechnet ist, an verschiedene Fürsten und. Stádte zu seiner 


Rechtfertigung gesandt und ist unser Stück davon erhalten geblieben. Der 
Zeit nach würde es wohl als Antwort auf das Ansinnen Venedigs passen: 
die Berufung des Konzils und de erste grosse Kardinalspromotion (am 
206. Juni 1411) haben stattgefunden, anscheinend erst vor kurzem; doch 
dem widerspricht der Inhalt. |.Er wendet sich zuerst gegen die von 
wenigen Ungenannten verfochtene Idee der drei Sonderkonzilien, aus 
denen dann spdier das grosse gemeinsame Konzil erwachsen würde; die 
Bedenken dagegen, vor allem, dass eher grüssere Entfremdung als An- 
25 ndherung die Folge sein würde, werden 4n breiter Form erwogen. An 
zweiter Stelle bekampft Karl Malatesta die Ansicht, dass jetzt eine 
í- Erórterung der. Union und Reformation nicht. nóthig sei, da Johann 
|: wahrer Papst und auf dem kommenden Konzil die Reform anzubahnen 
bereit sei. Der Hinweis, dass Johann sich jetzt mát einer Schar der 
.... 80 edelsten und. berühmtesten Mánner umgeben, veranlasst ihn zu der Ent- 
hüllung: Johann habe schon vor der Promotion erklárt, er umgebe sich. 
mit einer solchen. Phalanz, damit er sein. Recht mit geistigen und. mate- 
 miellen Waffen. schützen kónne. Von Johann, auf dessen infamia er leise 
/ - hindeutet, sei das Heil nicht zu erwarten. So hat Malatesta die Grund- 
-  85lage für die Schlussbehauptung: einen solehen Mann dürfe und müsse 
|. em bekriegen. 
















mitgetheilt und um  Hülfstruppen gebeten. Das schlug der Rath entschieden ab. 
Staatsarchw. Venedig, Deliberazioni IV fol. 182, 


4 


8 L Abschnitt. Unionsverhandlungen bis 1418. —— o». ^ E 


In der schon bei Martóne gedruckten Information an Kónig Sigis- 
mund schildert Karl Malatesta. kurz seine. Unionsversuche vom. Pisanum 
bis zum gegenwártigen Kriege mit Johann XXIILY) Mit Sicherheit. ldsst 
sich der. Bericht nur in die Sommermonate 1411 verlegen: einen. genaueren 
Termin zu geben, ist schwer angánglich, es sei denn, dass man die 5 
Betonung des vümischen Kónigthums und der Stelle: quod ipse . .. 
certus divina favente clementia imperator fiet, ais Beweis benutzen will, 
dass Sigismund thatsácklich als allgemein anerkannter. rümischer Kónig 
erscheine, acas erst nach seiner zweiten Wahl, im Juli 1411, der Fall war. 
Dieser. spátere Termin, Ende Juli oder August 1411, würde den Ver- 10 
háltnissen nicht widersprechen, da das feindselige Verháltniss Malatestas 
zu Johann sich noch lange hinzog. 


C. Karl Malatestas und Gregors XII. Verhandlungen mit 
Benedikt XIII. 1411— 1413. 


Hier. betreten. wir ein fast ganz unbekanntes Gebiet. Dass die beiden 15 
alten Gegner Gregor und. Benedikt. auch. nach. dem. Pisanum sich wieder 
gendhert hatten, konnte man aus einem von Martóne und Durand, Amplis- 
sima Collectio VII, 1132 ss. veróffentlichten Stück ersehen. Es blieb un- 
beachtet, da es zwischen die Materialien des Jahres 1409. gerathen war; 
ich. habe. zuerst. in. Forschungen und Quellen* S. 26 Anm. 3 darauf hin- 20 
gewiesen, ohne jedoch eine sichere Datierung geben. zu kónnen. Nunmehr 
vermógen air. die mehr als zweijahrigen Verhandlungen der beiden Páypste, 
die auch hier acieder. der unermüdliche Malatesta. führte, zu. überschauen 
und in ihren. Hauptpunkten. zeitlich. zu fivieren. — Freilich nur in diesen; 
denn das Material 4st uns lückenhaft überliefert. | . Abgesehen davon dass 25 
die Schriftstücke, die uns über die einleitenden Schritte Malatestas unter. 
richten. würden, fehlen. und. den. Gesandten | Benedikts | Ferdinand | von 
Le Mans und Garsias de Turribus aus Valencia. auf ihrer italienischen 
Reise gegen. Ende 1412. ihre. Beglaubiqungsschreiben und. Instruktionen 
abhanden | gekommen. waren, zeigt. folgende Stelle in. Nr. 10: et quia 30 
videtur michi Carolo tam per relaciones in scriptis quam dicta ore, 
per vos dominum Garsiam, deinde per 'Theolum necnon per vene- 
rabilem priorem sancti Maximini . . ., dass moch zwei Unmterhándler 
Denedikts mit Malatesta verkehrten, über. deren Thátigkeit in diesem Jahre 
wir nur diese eine Stelle vorzulegen vermógen. 





') Martine et. Durand, Amplissima Collectio V1I, 1186 ss. Die Stelle 1205 D, 

















Einleitung. ; 9 


Wahrscheinlich ist. das unten nicht. verzeichnete | Unterhandlungs- 
- material überhaupt verloren. In der Einleitung zum zweiten Bande wird 
eine Chavakteristik unserer Vorlage gegeben. Wir haben darin eine offi- 
cielle, gleichzeitige Zusammenstellung zu sehen, die Gregor XII. für den 
5 Pfalzgrafen Ludwig hat anfertigen lassen und. die von Job Vener eigen- 
hándig erláutert ist. Waren die Stücke schon damals nicht mehr vor- 
handen oder schienen sie zu münderwerthig, um in die officielle Reihe 
aufgenommen zu werden, darüber fehlt jede Aufklárung. 
Erschwert das. Bruchstückartige die klare. Uebersicht, so noch mehr 
10 der Umstand, dass alle Schriftstácke mit. Ausnahme eines. einzigen nicht 
datiert sind. Dass die chronologische Reihenfolge nicht der handschrift- 
lichen. entspricht, hat. schon Job Vener in der Einleitung bemerkt: Horum 
aliqua non eo ordine, quo gesta sunt, ymmo quandoque ordine pre- 
postero forsan ex vicio vel inadvertencia scribentis aut alia latenti 
15causa .. . in hoc volumine continentur. Versuchen wir durch Zu- 
sammenstellung des anscheinend Zusammengehórigen die. Zeitbestimmung 
der einzelnen Stücke und durch Ergdnzung des Fehlendem eine Uebersicht 
der Verhandlungen zu gewinnen. 
Unzweifelhaft ist. die Instruktion Benedikts fr Garsias de Turribus 
20aus Valencia (Nr. 5) die erste Anknüpfung des Papstes mit Karl 
Malatesta. | Nur so erklárt. sich. der Abschnitt, der von den frühern 
Familienbeziehungen der Luna und  Malatesta handelt. | Benedikt. kannte 
Karl. persónlich nicht, aber er vertraute ihm 4m Hinblick auf die alten 
F'reundschaftsbande ihrer. Familien: Dominus noster papa, licet eius 
25 personalem noticiam non habuit, tamen propter illam, quam habuit 
de illis de genere suo, . . . plene de ipso confidit. J/benso kann der 
folgende Absatz, in dem der Papst auf Grund seiner Erfahrungen. Karl 
allgemeine  Verhaltungsmassregeln. für. das. Unionswerk | gibt, unmóglich 
einem. spátern. Stadium der Verhandlungen angehóren. | Auch. die chrono- 
30 logischen Anhaltspunkte weisen. diesem | Stück. in. der. Verhandlungsreihe 
den ersten Platz zu. Im ersten Abschnitt. erwáhnt der Papst das arago- 
nesische Interregnum. | Kónig Martin starb am 31. Mai 14210. und. nach 
langen, theilweise stürmischen Verhandlungen folgte ihm am. 28. Juni 1412 
Ferdinand IL., Infant von Kastilien'). | Benedikt  gedenkt seiner eigenen 
85 Bemühungen 4n der Kónigsfrage und schreibt ihnen die Verzógerung 
seiner Antwort zu. Aus der Stelle: Propter statum regni quodammodo 
vacantis et negociorum variam disposicionem, quibus . . . papa se 
implicare habuit necessario, sperans multociens regem futurum de 





?) Schirrmacher, Geschichte von Spanien VI, 181 ff. 


^s . 
CR 


10 I. Abschnitt. Unionsverhandlungen bis 1413. 


proximo, eumr quo utilius potuisset unionem ecclesie prosequi, konnte 
man auf eine lángere Dauer des Interregnums schliessen. — Doch. steht 
dem gegenüber der Satz, wo Benedikt, auf den Beschluss der Synode von 
Cividale | anspielend, schreibt: Quomodo enim de oblacione ibidem 
oblata /d. h. dass die drei KOnige Ruprecht, Sigismund und Ladislaus 5 
den Ort und die Zeit der Zusammenkunft für die Resignation der drei 
Páypste festsetzen sollten] concordabunt rex Ladislaus cum rege Ungarie 
et illi ambo cum duce Bauarie pretenso imperatore, non apparet 
verisimile.!)  Penedikt rechnet noch mit Ruprecht von der Pfalz, der am 
18. Mai gestorben war.  Mógen auch. Wochen, ja Monate vergangen sein, 10 
bis die Nachricht vom Tode des rómischen Kónigs nach Spanien drang, 
über den Sommer 1410. hinaus. kann diese Unkenntniss unter normalen 
Verháltnissen nicht gedauert haben. und. müssen. wir diesen Zeitpunkt 
wohl für die Absendung des Garsias «n Karl Malatesta festhalten. 
Dessen Antwort. erfolgte wo. bald darauf (Nr. 6); genauere Zeitangaben 15 
finden. sich. nicht. — Schwierig dst. die. Einreihung von. .Nr. 8, die Orts- 
vorschláge DBenedskts für seine Zusammenkunft mit Gregor XII. enthált. 
Schon in seiner ersten. Instruktion. (Nr. à). erwáhnt er: si talia [loca] 
sibi offerantur, acceptabit cum gaudio, sicut illa, que ipse offert, 
sunt procul dubio aeceptanda. Doch gehórten die genannten. Orts- 90 
vorschláge unzweifelhaft in die Zeit des pápstlichen Schreibens an. Karl 
vom 7. Juli 1411: ín beiden wird der Érgebnisslosigkeit der. Verhand- 
lungen it Johann XXIII. gedacht, in beiden der gleiche Aufenthalts- 
ort des Paypstes angegeben. In den Jahren 1410 bis 1414 ist mach 


Ausweis der. Register Benedikts der. Papst. nur von. Ende Mai bis Ende 25 


Oktober 1411 in S. Mateo. Haben wir unter dem que ipse offert micAt 
etwa. die. Wendung | ,welche er. vorzuscMagen bereit ist* sondern that- 
sdchliche Vorschláge zu verstehen, so móchte ich sie für verloren halten; 
vielleicht. stimmten sie inhaltlich. mit den obigen oder frühern überein. 
Der genannte. Brief Benedikts. (Nr. 7) führt uns auf sichern historischen 30 
Boden. ch láugne micht, dass mancher Zug in demselben, so der Hin- 
weis auf die Vorwürfe Malatestas, Benedikt kümmere sich gleich. andern 
nicht um das Unionswerk, mich. zunáchst glauben liess, dass auch dieses 
Stück, it Nr. 4 und 6 zusammen die erste Anknüpfung seitens des 
Papstes gebildet habes doch ist eine zeitliche Ver bindung der Instruktion 35 
und des DBriefes unmóglich anzunehmen. 

Der Gang der Verhandlungen ist also im ersten Stadium EHE 
Jolgender: Karl Malatesta knüpft nach. dem unglücklichen Ausgange des 





) Vgl. Hefele-Knüpfler, Conciliengeschichte VI?, Freiburg 1890, S. 1038, 












Einleitung. : 11 


Konzils von Cividale Ende 1409. oder im Frühjahr 1410. Ver kondlonge 

mit Benedikt XIII. an; er hat dabei wohl auf den Beschluss jener 

Synode, eine. Zusammenkunft der drei Pápste Gregor, Alezander und 

- Benedikt, wenn nóthig unter. Beihülfe der drei oben genannten Monarchen, 
B zu bewirken, hingewiesen, wahrscheinlich zugleich seinen. Briefwechsel mit 
den Pisaner Kardinálen übersandt. | Benedikt antwortete ám. Sommer 

E 1410 ablehnend; Verhandlungen mit. dem  Pisaner Papste seien unnütz 
$ ; und rechtlich. unmóglich : mit Gregor. allein. zusammen zu kommen. erklárt 
er sich bereit, vielleicht unter bestimmten Ovrtsvorschlágen. — Malatesta 

10 befürwortet warm die. Zusammenkunft auch mit dem Piísaner Papste 


1 und Heranziehung seiner Obedienz; ohne sie gábe es keine wahre Einheit. 
E Nunmehr dst eine Lücke bis zur Antwort Benedikts (im Sommer 1411) 
1 auf ein uns micht erhaltenes Schreiben Malatestas, das bittere Klagen 
4 über die Hartnáckigkeit Johanns XXIII. und die Thatenlosigkeit des 
: 15 spanischen Papstes enthielt. Der von Benedikt scharf zurückgewiesene 
E Vorwurf lásst vermuthen, dass er sich auf die frühern VorscMáge 
: Malatestas nicht weiter eingelassen hat. Dieser hatte inzwischen selbst 
: die Fruchtlosigkeit der Verhandlungen mit Johann X XIII. eingesehen und 


zum Schwerte gegen Rom gegriffen. Dadurch war eine. Einigung mit 













wollen, doch sei es unterblieben. —|Freilich liessen die Umstánde kaum 
einen eifrigen Gang der Verhandlungen zu: Gregor XII. war zundchst 4n 
Gaéta eingeschlossen und. irrte dann ein Jahr lung umher, bis er Ende 
351412 im Gebiete der Malatesta, in Rimini, eine vorláufige Zuftluchtsstátte 
fand; Karl führte Krieg gegen Johann XXIII. und dann war sein 
Interesse wohl vornehmlich durch den Kampf Venedigs mit Sigismund, an 
dem er selbst Theil nahm, in Anspruch genommen. Zu Ende 1412 war 
. .. die Situation vóllig gedndert. Johanns rómische Synode richtete nichts aus; 
40 die ín Rom zusammengestrómten Ultramontanen, besonders die Franzosen, 


1 20 Benedikt über Art und Ort der Zusammenkunft mit Gregor allein ermóg- 
d licht. So führt denn der Papst unter. Zugrundelegung der Vorschláge, 
3 | die er für die unausgeführt gebliebene Zusammenkunft von Savona gemacht 
E hatte, eine Reihe von spanischen, am mittellándischen Meere gelegenen 
E. Stádten und. Burgen neben der Insel Majorca (Mallorca) als geeignet an. 
E | 25 Damit beginnt eine neue, lángere Lücke in unserm Material vom 
z Sommer 1411 bis Ende 1412 oder Anfang 1419. | Dass die Beziehungen 
i zwischen Karl und Benedikt nicht ganz abgebrochen waren, beweisen die 
Ej Namen der pápstlichen. Unterhándler, des Theolus und des prior sancti 
E Maximini, deren Thátigkeit in diese anderthalb Jahre fallen muss, beweist 
B 30 ferner die Bemerkung Malatestas zu. Anfang der Nr. 13, er habe sofort 
3 nach der Ankunft Gregors in. Rimini auf Benedikts Vorschláge antworten 









* - " 4 


12 'L Abschnitt Unionsverhandlungen bis 1413. - e 


forderten von ihm. die baldige Abhaltung eines Konzils an einem sichern 
Orte. Mit Ladislaus von Neapel lebte Johann anscheinend in Frieden. 
Selbst an Karl. Malatesta hatte eine Annáherung stattgefunden, so dass ein 
Florentiner Staatsmann den. Versuch machen konnte, neue Anstrengungen 
zum Zwecke der Aussóhnung Johanns mit Gregor zu machen, So ist5 
'es natürlich, dass in dem munmehr. beginnenden. letzten Stadium der Ver- 
handlungen Karls mit. Benedikt. die. Heranziehung Johanns eine grosse 
Rolle spielt und dass schliesslich der ganze. Unionsversuch nicht. zum 
allerwenigsten an der Weigerung  DBenedikts. scheitert. 

Jetzt tritt. auch. Gregor XII. handelnd. auf..— Er. entwickelt. sein 10 
Unionsprogranim (Nr. 9), das Malatesta spáter nach. allen Windrichtungen 
versandte: eines der wichtigsten Aktenstücke aus der Zeit des Schismas. 
Nur ein. Bruchstück war. hiervon. gedruckt. — Der. Hauptsatz Gregors. dst: 
das Konzil soll. versammelt. werden. communi omnium trium consensu 
und zwar sollen die drei Pápste, jeder für sich, Prokuratoren mit den 15 
nóthigen. Vollmachten zur Festsetzung des. Konzilsortes und des Beginnes 
ernennen, oder falls sich ein tauglicher. Herrscher findet, soll er die DBe- 
rufung des Konzils allein in. die Hand nehmen. Das ist das von Gregor 
mit einem reichen Apparat von gelehrten. und. Vernunjtgründen  befür- 
wortete Programm, an. dem. er bis zum. Konstanzer. Konzil festgehalten 20 
hat. Erst. in. zweiter. Linie. zieht. er. die. persónliche. Zusammenkunft 
heran; doch schlágt er Benedikt statt. der. spanischen. Stádte. Rimini und 
Fano mit allen. móglichen | Sicherheitsvorkehrungen. vor. Schon. darum 
müssten italienische Orte. gewdhlt. werden, damit die. Verbindung | mit 
Johann X XIII. nicht ausgeschlossen. sei. 25 

Aus dem. Schreiben Karls an. Benedikt zu. Anfang 1413. (Nr. 13) 
erhellt, dass er. sofort nach. der Ankunft Gregors in. Rimini auf uns nicht 
vorliegende Vorschláge des. erstern. antworten wollte, doch schliesslich es 
aufschob. — Vielleicht. veranlasste die Abfassung obigen Programms, das 
zugleich. übersandt werden. sollte, die. Verzógerung. — Inzwischen kamen 30 
zwei Unterhándler | Benedikts, der. Kammerkleriker | Ferdinand. von. Le 
Mans und. der aviederholt genannte Garsias de Turrvibus. Obwohl beide ihre 
Legitimationspapiere verloren. hatten. und. ganz entgegen dem. Gesandten- 
brauch nicht. Mittheilungen bringen. sondern. entgegen nehmen wollten, ver- 
handelte. Karl. wiederholt mit ihnen (Nr. 10 und 11) über den Ort der Zu- 35 
sammenkunft, die Sicherheitszusagen, die Nothwendigkeit Johann X XIII. 
heranzuziehen usw. Als er bestimmte Zusagen verlangte (Nr. 12), scheiter- 
ten die Verhandlungen: der eine Gesandte reiste sofort ab, der andere nahm 
wahrscheinlich neben den Vorschlágen Gregors ein ausführliches Schreiben 
Jfarls an. Benedikt mit. (Nr. 13), worin er dringend, besouders jetzt, nach 40 










Einleitung. cda 13 






dem. Scheitern. des rómischen Konzils, auch die Heranziehung des rümi- 
schen  Papstes befürwortet. | Wahrscheinlich hat | Benedikt. nicht. mehr 
geantwortet, denn weitere Verhandlungen liegen | nicht vor. | Auch Job 
Vener hat keine andern gesehen. |Freilich heisst es in einer von ihm 
5 gemachten Randnotiz: Verum ultra hie contenta refferunt aliqui de 
Arimino venientes, quod dominus Benedictus debeat in brevi venire 


: Fanum. Doch ist es dazu micht gekommen. Der Plan des Konstanzer 
b. Konzils erscheint bald. darauf auf der Dildfláche und beansprucht alles 
3 Interesse. | 

E 10  -. Das letzte Verhandlungsmaterial sandte Karl Malatesta an. den neu- 


gewáühlten Kónig. Ferdinand I. von .Aragonien (Nr. 14); die modi Gre- 
gors auch an die vom romischen Konzil heimkehrenden franzósischen 
Gesandten und an die Stadt Florenz (Nr. 15 und 16) ait der dringenden 
Bitte, doch zu verhindern, dass auf dem  neugeplanten Konzil nicht 

15 Johann XXIII. den. Vorsitz erhalte und dadurch den beiden andern das 
Erscheinen. unmóglich mache. | Gregor. selbst informierte (Nr. 17). durch 
Uebersendung | sdmmtlicher | Schriftstücke den Pfalzgrafen Ludwig, den 
Sohn des bei ihm bis zum letzten Augenblicke ausharrenden. vómischen 
Kónigs Ruprechts. Seine modi betont er besonders, doch 4st er micht 

20 abgeneigt andere Vorschláge zu prüfen; mur erkládrt er, quod nullo 
modo assentiret accedere ad conventieulum, quod dicitur predictum 
Baldasarem velle congregare /das óm Márz 1413 angekündigte Konzil], 
quia nichil aliud foret quam fateri intruso iurisdictionem papatus 
competere. 


25 D. Neue Verhandlungen Malatestas mit Johann XXIII. 
1413. 


Wie erwáhnt, beeinflussten die neuen  Einigungsversuche | zwischen 

Iumini und Rom wesentlich den Ausgang der Verhandlungen «it Be- 

nedikt: Gregor wollte, dass Johann an der Zusammenkunft theilnehme; 

90 Benedikt lehnte es ab. — Die Materialien sind. gesammelt in dem. Werke 

| von C. Guasti, Commissioni di Rinaldo degli Albizzi per dl commune di 
Fürenze L, F'ürenze 1867, und aus 4dhm sind die Nrr. 18, 19, 20 ent- 
nommen. Wer die erste Anregung gegeben hat, ist micht ganz klaw. 
"s Die Unterhándler sind diesmal Luigi da. Prato, der bevorzugte Günstling 
|. 85 Johanns XXIIL, und der Florentiner Staatsmann. Rinaldo degli Albizzi, 
| ein Freund |. Malatestas und. des Kardinals Johannes Dominici. | Den 
ersten. Spuren. von. Verhandlungen begegnen wir in. den beiden letzten 
Monaten: des Jahres 1412; von Luigi werden sie mehr spielend. und 












14 : L Abschnitt. Ünionsverhandlungen bis 1413. 
ohne sonderliches Interesse geführt.) Am 1. Januar veiste Rinaldo nach 
Rimini und erórterte dort das schwierige Problem mehrere Tage lang. 
Weit kamen sie nicht; auf eine Prüfung der Rechtsfrage und auf den 
Weg des Konzils wollte sich Rinaldo nicht einlassen, Malatesta. aber 
nicht auf eine Resignation mur von Seiten Gregors. Rinaldo berichtete am 5 
11. Januar nach. Rom und erhielt erst. 14 Tage spáter eine geharnischte 
Antwort von Luigi: I1 demonio li e entrato in corpo . . . Di qua se 
gli mettera tanti brievi e orazioni addosso, che il demonio gli uscira 
di corpo. Erst einen. Monat. spáter (Nr. 19) verlautet von fernern. Ver- 
handlungen. Ein Freund. Rnaldos meldet. aus. Rom, Johann XXIII. 10 
hege kein Zutrauen in. die. Reinheit der Absichten Malatestas und. Luigi 
stelle als Grundlage der Verhandlungen auf, Gregor solle verzichten und 
seine. Kardinále Johann XXIII. noch. einmal wáMen, | Dann folgt. zur 
Abwechselung wieder ein. ILobeshymnus des. Papstes auf. seinen. geliebten 





Freund | .-:Malatesta. ((Nv.. 20), aber, was fruchtete es, da der sonstige 15 


Standpunkt derselbe blieb: Gregor. soll nur abdanken, dann wird alles 
gut werden. Noch im April kommt eine kleine Notiz, aber die Ver- 
handlungen sind eingeschlafen. | Rinaldo will. dumit nichts mehr zu thun 
haben, weil er glaube d'esser menato da lui (L2ugi) per lo naso; und 


selbst. die Ditten Johanns, der nach der Einnahme Roms durch Ladis-90 


laus én San Antonio bei Florenz verweilte, konnten ihn nicht zur Wieder- 
aufnahme der Verhandlungen bewegen. 


E. Kónig Sigismunds Konzilsplàne. 1411 und 1412. 


Die hervorragende Rolle. des vómischen Kónigs bei. der. Berufung 


und auch auf dem Konstanzer Konzil ist wiederholt, zuletzt noch von25 


mir in den ,Forschungen und Quellen*, geschildert worden. Dass die 
Bedeutung Sigismunds für das Zustandekommen des. Konzils jedoch un- 
gleich massgebender. war, als. bislang, auch von mir, angenommen wurde, 
werden die unten. abgedruckten Schreiben. ergeben. — Dis jetzt. stritt man 


darum, ob die Konzilsfjrage im Sommer 14123 den italienischen Zug 30 


Bigismunds wesentlich oder gar allein. beeinflusst. habe. Aus Nr. 21 
geht hervor, dass der Konzilsgedanke ihm schon seit Deginn seiner Re- 
gierung bescháftigte. Im Jahre 1411 erschienen. an. seinem Hofe zwei 
englische Gesandten der Ritter Hartung. Cluz. und der Doktor Johannes— 


Stokes. Ueber die eigentliche Tragweite des von ihnen veranlassten Bünd- 35 


nisses zwischen England und Sigismund entstand. bekanntlich eine Kontro- 
verse zwischen Lenz (Kónig Sigismund und Heinrich der F, ünfte von 





?) Vgl. I. c. Nrr. 194 bis 198 p. 222—224. 










Einleitung. feit 15 
— England, Berlin 1874, S. 31 ff. und Caro (Das Bündniss von Canterbury, 
Gotha 1880, S. 12 f.). Aus Sigismunds eigenen Worten erhellt, dass er 
ihnen einen Auftrag bezüglich des Konzils mütgegeben hat. Er knüpft 
daran in einem (1412 Frühjahr) an den englischen Kónig Heinrich IV. 
5 abgesandten Schreiben wieder an. — Er bittet ihn, zu seiner Kónigskrónung 
nach Frankfurt englische Gesandte zur fernern Eróürterung der Konzilsfrage 
zu senden; das Konzil solle erst dann zusammentreten, wenn die ferner 
wohnenden Vólker es beschicken kónnten. Er habe guten Grund am eine 
Aussóhnung der griechischen Kirche mit Rom zu glauben. | Papst Jo- 
. lOAann XXIII. plane mach Beendigung des  Konzils einen allgemeinen 
— Kreuzzug, der des Künigs vollen Beifall findet. Von einem eigentlichen 
Eingreifen Sigismunds in die dumals brennende. Konzilsfrage findet. sich 
freilich keine Spur!); seine Hauptrolle beginnt. erst àm. Sommer. 1413. 





. F. Anhang: Kónig Sigismunds Verháltniss zu den Pápsten 
15 Gregor XII und Johann XXIII. in den Jahren 
1410 —1413 Sommer. 
a) Nach Ansicht neuerer Historiker. strebte. Sigismunds Kirchenpolitik 
vor dem Konstanzer Konzil dahin, dass er weder mit Johann XXIII. 
noch mit Gregor XII. noch mit beiden zugleich zevfiel; Gregor XII. habe 
20zwar seine kráftigste Stütze an. Kónig Ladislaus von Neapel, dem so 
gefáhrlichen Feinde der Herrschaft Sigismunds über Ungarn, gehabt; 
dies habe ihn aber micht gehindert, den von seinen Anhángern im Kur- 
fürstenkollegium. gewáhlten .Kónig von Ungarn als rómischen Kónig und 
künftigen Kaiser zu proklamderen. So Kerler in den Deutschen. Reichs- 
25 tagsakten VII S. 5f., der die Approbationsbulle in die Jahre 1410 oder 
1411 verlegte (l. c. Nr. 12 S. 29 Amm. 2). In den ,Forschungen 
und Quellen* S. 13. Anm. 2 habe ich eine Datierung gegeben (1413 
Nov. 22), gegen die bis jetzt kein Einwand erhoben ist. Aus S. 188 f. 
ersieht man, dass die Bestátigung hóchst wahrscheinlich in. das. Früh- 
907ahr 1415 zu verlegen ist. In der Zwischenzeit hat Gregor XII. nicht 
ganz geschwiegen. 
... Abgesehen davon, dass er bald nach dem Tode Ruprechts von der 
Pfale eine làngere Vertheidigungsschrift, die besonders eine scharfe 
Kritik des Pisanums enthált, neben andern Monarchen auch dem Kónig 
95 Sigismund. sandte,?), besitzen wir über einen weitern Annáherungsversuch 








y) Gesandte des Kónigs auf dem rümischen Konzil werden erwühnt in den oben- 
genannten Commissioni Nr. 210 p. 232. 
?) Sie wird spüter von anderer Seite veróffentlicht werden, 





'j. Abschnitt, visse Res dis 141. aie 


Gregors. an. Sigismund (Sommer 1412) mehrere von einander visi diea 
Aufzeichnungen.|) Gregor hat darnach, als sein Verháltniss zu Ladis-. 
laus von Neapel in Gaéta sich verschlechterte, den. Kardinal. Dominici 
an Künig Sigismund gesandt. Der Zeitpunkt war nicht schlecht. gewáhlt: 
Ladislaus, der Gegner Sigismunds, hatte sich am 17. Juni 1412?) mit — 
Johann X XIII. ausgesóhnt. | Ueber das Resultat der. Verhandlungen ver- — 
lautet. nur, dass Sigismund den Kardinal gut aufgenommen und veich 
beschenkt entlassen habe. 

Im Sommer 1413 berührt der Papst in seiner Instruktion für den 
Pfalzgrafen (Nr. 17) auch sein. Verháltniss zu Sigismund, aber mitlO 
grósster. Reserve, — Er weiss, dass der Konig Anhánger seines Gegners 
geworden ist und Jd4berlüsst dem besser unterrichteten. deutschen. Fürsten 
die Entscheidung, ob er mit dem KOnige neue Deziehungen anknüpfen 
solle: gern mochte er es, aber er fürchtet den Misserfolg. 

b) Sigismunds Stellung zu Johann XXIII. ist in. den Grundzügen 15 
bekannt. durch die Arbeit Hungers: Zur Geschichte Papst Johanns XXIII. 
Bonn 1876, S. Ol. Die Nrr. 22—230 enthalten eine Reihe werthvoller 
Ergánzungen. | Sigismund hat. schon. vor dem 20. Juni, also kaum wier 
Wochen nach der Papstwah, Johann XXIII. anerkannt?) dieser. sich 
schon vor der ersten  KOnigswah (September 1410) um die. Stimmen 20 
des Kólner und Mainzer Erzbischofes für Sigismund bemüht.*) — Im 





Vy) [n den. Vite de duchi di. Venezia (Muratori, Rer. Italic. SS. XXII p. 873 A 
heisst es kurz bei der. Flucht. Gregors aus Gata: Dominici war nicht dabei, denn 
der Papst schickte ihn al re d'Ungheria per sue faccende. — Ausführ lich dagegen in der 
Cronichetta der. Bartolomea Riccobona bei Cornelius, Ecclesiae Venetae decas XVI, 25 
Venetiis 1739, p. 94 ss. (und daraus Cappelletti, Storia della republica di Venezia V, 
Venezia 1850, p. 330 ss.) Darnach ging der Kardinal verkleidet mit. einem Diener 
unter manchen Gefahren zu Sigismund. | Der. Künig nali ihn auf come vero legato 
e con doni e ben accompagnato sandte er ihn zurück zu Gregor. Die Stadt Ragusa 
schreibt Sigismund am 12. August, dass Dominici dort gelandet. sci mit der. Absicht 30 
ihn aufzusuchen: Ad quid autem . . . seu ad cuius postulacionem accedit, totaliter 
ignoramus. Vgl. Geleiceh urd Thalloezy, Diplomatorium . . . reipublicae Ragusanae 
p. 210. Nr. 142.  Rósler, Kardinal Johannes. Dominici, Freiburg 1891, erwühnt diese 
Gesandtschaft nicht. 

?) Den. charakteristischen. Vertrag werde. ich. neben. andern. Materialien. zur 85 
Geschichte Johanns X XIII. demnüchst aus Cod. Barberini XXXIII, 188 verüffentlichen. 

9) Amplissima Collectio VII, 1176 E. — Ob. seine Gesandtschaft. zunüchst an 
Alexander V. oder gleich. an. Johann. XXIII. gerichtet war, kommt hier nicht in 
Betracht. : 


* 


*) Deutsche. Reichstagsakten VII, Nr. 36 S. 52: Wir haben ... briefe gesehen, 40. 


die zu Rome geschriben sein, wie der babst gesprochen hat, er lasse den von Un- 
geren nicht umb sterbens willen und sei im verdrisslich, das die zwen erzbischof 











a 
z 





y ME rd 
(S: 






17 





-Binl eitung: 


Sommer 1410 erscheint Graf Pipo von Temesvar am pápstlichen Hofe zu 
Bologna, um seinem kóniglichen Herrn eine Reihe von Gunstbezeugungen 
— — zu erwirken (Nr. 22); die Florentiner bemühen sich für ihn und. das 
| Ergebniss dst ein reicher Gnadenregen, der uns aus einer Publika- 
5 tion. "Theiners bereits bekannt war, sowie die Entsendung des Kardinals 
Branda von Piacenza als Legaten nach Ungarn.1) Schon um die Jahres- 
wende begegnen uns zwei andere Gesandte Sügismunds, denen die pro- 
curatio electionis imperii o5/ag2), d. h. Johann XXIII. sollte für den 

E in. zwiespáltiger Wahl gewáhlten Sigismund wirken. Im Frühjahr 1411 
-—. 10 weilt ein ungenannter pápstlicher Nepote am ungarischen Hofe.9) Was 
E. Sigismund durch ihn dem Papste nicht mitteilen wollte, überbrachte. ein 
kóniglicher Bote zu Ende des Jahres: wahrscheinlich wurden Erórterungen 
über die Romfahrt und. Krónung des KOnigs gepflogen. Sowohl Ladis- 
laus als die Venetianer bekamen davon Nachricht; letztere forderten und 
15 erhielten vom | Papste das Zugestándniss, dass er in  Romfahrt und 








von Colen und Mentze den werren gemacht haben, und er doch ir briefe habe, das sie 
den von Ungeren welen wolten und haben von eins unwillen wegen das gelassen. 
Hieraus folgt, dass Johann schon vor September 1410 die Briefe der beiden Kur- 
fürsten besessen hat und dass der Auftrag hierzu schon spütestens im Juli ergangen 
9Q sein muss. | Unzweifelhaft haben die beiden püpstlichen Gesandten, Ritter Hugo von 
Hervorst (Hervest in Westfalen?) und Dr. Nicolaus de Altronandis aus Bologna, 
die am 31. Márz 1410 ihren Auftrag erhielten, (Vat. Arch. Regbd. 340 fol. 159 v. 
Sollen seine. Wahl mittheilen und zum Gebet für die Seelenruhe Alexander V. auf- 
fordern. Divine providencie.^ — Dat. Bononie II. kalendas Junii p. n. a. primo. 

95 An dw Erzbiwchüfe. von Kóln, Trier und Mainz und an ihre Suffragane.) zunüchst 
nur diesen Auftrag gehabt, wie das bei allen Thronbesteigungen Sitte war. Sehr 
bald haben sie dann wahrscheinlich den zweiten Auftrag erhalten, für die Thron- 
kandidatur Sigismunds zu wirken. 

1) Theiner, Vetera Monumenta historica Hungariam sacram  illustrantia Il 

80 Nr. 365 ss. p. 186 ss. Für die Datirung der Gesandtschaft Pipos ist von Wichtig- 
keit der Euantrag in den Deliberazioni Vol. 3 fol. 165 (172) im Staatsarchiv zu 
Venedig zum 16. August: Considerato, quantum iste Pipus vadit texendo et in 

12 Florentia et apud summum pontificem contra honorem et statum nostrum ad peti- 

13 tionem regis Hungarie. 

35 ?*) Daneben sollen sie auch für ein friedliches Verhültniss zwischen Sigusmund 
und Venedig wirken. Staatsarchiv Venedig, Deliberazioni IV fol. 151. Am 14. Febr. 
wird mitgetheilt, dass sie abreisen wollen. l. c. fol. 172. 

?) Am 26. Juni 1411 fordert die Republik von ihren Gesandten am püpstlichen 
 -Hofe Nachricht, ob der Nepote des Papstes, den Johann mach Ungarn geschickt, 

AQ etwas mitgetheilt habe. | Staatsarchiv Venedig l. c. fol. 184v. Zum 6. Juli 1411 steht 

Vat. Arch. Regbd. 343 fol. 34v: Johann sendet Johannes Wernheri de Ast, clericum 

Astensis dyocesis, cursorem nostrum, ad carissimum in Christo filium Sigismundum 

regem Ungarie illustrem, — Dat. Rome II. nonas Julii p. n. anno secundo, 
Finke, Acta concilii Constanciensis, I. 2 


mam oc I RNCCSACKCEESVUEUR SO AUS DENEPOHIRCCTUER S TORYRERONNT e nor P EORR NRREN 






















18 L. Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1413. 


Krünung micht eher einwilligen. wollte, bevor micht wolle Eintracht. zwi- 
schen. Sigismund und. den Venetianern herrsche.3Y) Um so entrüsteter 
zeigten. sich. die Háupter der Republik, als im. December Graf Berthold 
Orsini, als. pápstlicher Gesandter nach. Ungarn. veisend,?) ihnen  aus- 
einandersetzte, quod dominus papa mittit dietum Beitoldum . . . ad5 
presentiam domini regis Sigismondi pro inducendo ipsum ad pacem 
cum nostro dominio et pro conducendo dictum dominum regem 
Sigismondum ad partes Italie pro defensione et conservatione status 
ecclesie Rome. Man Aielt. ihn móglichst lange in Venedig hin und 
machte dem | Papste davon. Anzeige, der gute Miene zum bósen Spiel10 
machte (Nr. 23). | Schliesslich konnte. Venedig: die. Gesandtschaft doch 
nicht. verhindern; 4m Frühjahr 1412 hielt sich. Berthold Orsini làngere 
Zeit am Kküniglichen Hojflager auf; im Herbste folgte ihm ein neuer 
pápstlicher. Vertreter, Filippo del Bene, als. Friedensvermittler. zwischen 
der Republik und. dem. Kónig.?) 15 
Berthold. Orsini. hatte. Sigismund mitgetheilt, Kónig Heim ich IV. 
von England beabsichtige seinen Sohn. Thomas mit. einer. Truppenschaar 
dem Papste zu llülfe zu senden (Nr. 24). Sigismund  dankte in feu- 
rigen. Worten. für den. Entschluss und. forderte. zur. schnellen. Ausfüh- 
rung auf. Da er in dem Schreiben 'Thomam | secundogenitum 20 
vestrum nennt, so kann es sich nur um Heinrich IV. handeln, der im 
Márz 1413 starb, und muss die Hülfe deshalb für die Streitigkeiten 
Ladislaus amit. Johann, die im Herbst 1412. durch. einen. Scheinfrieden 
beendet. wurden, geplant. gewesen. sein.*) Ueber die Ausführung des Pro- 
Jektes verlautet. jedoch. nichts. — Auch ín. Italien. warb. Sigismund für den 25 





1) Ladislaus schrieb an Venedig, er habe gehórt, dass Sigismund nach Italien 
kommen werde, um sich krünen zu lassen; er sei bereit das zu verhindern.  Staats- 
archiv Venedig, Deliberazioni, V fol. 3v. 

?) Vatik. Archiv Regbd. 343 fol. 94 zum 1. Oktober 1411: Johanns XXIII. 
Salvuskondukt für nobilem virum Bertoldum de Ursinis .. . nuncium consiliariumque 30. 
nostrum pro maximis nostris, ecclesie ac imperii Romani negociis ad Alamanie, 
Boémie, Ungarie, Polonie et nonnulla alia regna . . . Dat. Rome apud s, Petrum 
kalendis Octobris p. n. a. secundo. 

?) Staatsarchiv Venedig L. c. fol. 63" zum 12. September 1412: Der Papst 
sende Filippo del Bene an Sigismund und biete sich zur Vermittlung an. 35 

^) Johann hatte am. 23. October 1411 an die Bischüfe der Provinz York den 
Ordensgeneral Anthonius de Pireto und Paulus de Caputgrassis de Sulmona als- Ge- 
sandte. geschickt, um die Bedrüngung des Kirchenstaates durch Ladislaus zu schildern 
und Hülfe zu erbitten. ,Ad protegendum.* — Dat. Rome apud s, Petrum X. kalendas 
Novembris p. n. a. secundo. Zn áhnlicher Weise nach Deutschland und Frankreich. AQ) 
Vatik. Archiv Regbd. 343 fol. 143v, 














Cx» on 






Einleitung. ET. 19 


* Papst. Aus Theiner, Codex diplomaticus dominii temporalis s. sedis III 
k — p. 187 ss. und 199 war bereits bekannt, dass Johann seit Mai 1415 
mit dem Grafen Guidantonio von Montefeltre über die Rückkehr zu seiner 
E- Obedienz unter Hinweis auf den ausdrücklichen Wunsch | des Kónigs 
5 Sigismund verhandelte. | Zwei hierauf | bezügliche Schreiben. des Kónigs 
liegen nunmehr. vor (Nr. 25 und 26). In dem einen. fordert Sigismund den 
Grafen. zur Obedienz auf, in dem andern theilt er dem Papst seine Be- 
anühungen mit. hatsáchlich schloss sich der Graf an Johann XXIII. 
wieder an.) Vielleicht stammt aus derselben | Zeit ein. Schreiben Sigis- 
- JOmunds an eine italienische Kommune (Nr. 27), Panduly Malatesta, den 
Bruder Karls, der. sonst als. Freund Johanns XXIII. erscheint, von 
Angrifen auf den püápstlichen Besitz abzuhalten; | móglicherweise | dst 
darunter Brescia zu verstehen, in dessen Diensten der  kriegslustige 
Malatesta sich befand.?) 

15 Als iém. Jahre 1413. die ersten Anzeichen des Druches der Schein- 
freundschaft. zwischen Ladislaus und. Johann XXIII. bemerkbar wurden, 
wandte sich Sigismund an ein italienisches Gemeinwesen in. einem. làn- 
gern Schreiben, in dem er die Entzweiung bitter | beklagt  (INr. 28). 
Gerade hátten Verhandlungen zu einer vólligen Aussóhnung zwischen ihm 

90 und Ladislaus unter | Vermittelung des | Papstes begonnen. Was für 
Ruhm und Machtgewinn Ladislaus denn aus diesem Streite erhoffe? 
Sigismund, der den Neapolitaner nicht mit Unrecht für den Urheber. des 
Streites ansieht, hat an ihn bereits einen. Gesandten. abgeschickt, bereitet 
eine. grüssere. Gesandtschaft vor und fordert die Adressatem energisch 

25 zum Schutze des Papstes auf. Nach der Katastrophe schickte er Berthold 
Orsini mit. ungarischen Truppen. dem. Papste zu Hülfe. Seine Geleits- 
forderung an eine italienische Stadt liegt. in. .:Nr. 29 vor. | Auch Vene- 
dig, «mit dem er soeben einen mehrjáhrigen Waffenstillstand | geschlossen, 
wurde wm freies. Geleit angegangen; die Republik lehnte es ab: Ipsos 

30 (die Truppen) nostrum territorium intrare non posse nisi in modum 
furandi. Selbst dem befreundeten | pápstlichen Gesandten, der um auxi- 

1 lium, consilium et favorem bat, antwortet sie wenig hóflich, quod velit 
:ü (papa) se pacificare cum domino rege Ladislao (Vr. 90). 





1) Zum 21. Juli. 1412 heisst es in den Deliberazioni des Senats V fol. 48 v 
(Staatsarchiv Venedig): Der Papst suche concordiam cum magno comestabulo (d. ^. 
 Guidantonio) und fordere ihn auf zu ihm zu kommen; dann wolle er ihm Forli geben 
. als Vikariat, ut ponat ignem in Romandiolam et precipue agat circa statum magnifici 

. domini Karoli et fratrum (d. ^. Malatesta). 


?) Vgl. den Schluss der vor. Anmerkung. 
Q* 








20 I. Abschnitt, Unionsvérhandlungen bis 1418, 0M y: 


Auf die interessante Thatsache, dass Sigismund trotz dieses intimen — — - 
freundschaftlichen Verkehres. die Bestátigung von Johann. XXIII. nicht — — 
erbeten und. erhalten. hat, habe ich ,Forschungen und Quellen* S. 7. 
hingewiesen. Die Belege daselbst Anm. 2 liessen sich leicht vermehren.. 
Mag bei Sigismund zundchst der Plan bestanden haben, die Krónung 5 
von diesem Papste zu erbitten, wofür ja einzelne Andeutungen vorliegen, 
so ist er doch bald davon abgekommen. |Sigismund rechnete mit. der 
Persónlichkeit Johanns mur bis zu einem gewissen Grade. Schon in 
dieser Zeit finden. sich. Spuren. der Anschauung, die er bald darauf in 
einem. Briefe an. den neuen Konig von England vertritt, das Konzil müsse 10 
zu Stande kommen, wenns micht anders gehe, auch gegen den Willen 
Johanns und der beiden andern Pápste. 


A. Johanns XXIII, Gesandtschaften nach Spanien 
1410 — 1413. 


1. Der von Johann XXIII. zum Legaten nach. Spanien bestimmte Kar- 15 
dinal (Landulf) von Bari bittet den. Papst eine Reihe von. Einwürfen, 
die gegen das Pisanum und die Verurtheilung Benedikts XIII. von die- 
sem oder seinen .Anhángern erhoben. werden. konnten, durch. die Doktoren 
zu Dologna und gelehrte Kurialen prüfen und widerlegen zu lassen. 
(1410 nach Juni 22.) 90 


B. Aus Rom, Bibl. Barbarini, Cod. XVI. 80 aus dem Anfang des 15. Jahr- 
hunderts fol. 236—239. Vorher gehen Materialien zur Geschichte des Schismas; 
fol. 27 —32: Processus factus contra olim cardinales. ;ol. 33: Sequitur 
copia dubiorum, de quibus superius est facta mencio. Primum genus dubiorum. 
Dubia mota per cardinales, qui fuerunt Pisis, Quia in universali; fol. 33—36. 25 

C. gedr. Martene et. Durand, Thesaurus novus 1I, 1534—325. 


Secundum genus dubiorum?). 

Avisamenta!) petita per anticardinalem") Barensem*) Ytali- 
cum^), quem intrusus Johannes Bononiensis olim dictus cardinalis 
miltendum antilegatum ad partes istas Ispanie*) decreverat anno 30 
millesimo quadringentesimo decimo. 

Quia fide attestante*) minus feriunt iacula, que previdentur, 
reddatur avisatus dominus noster, si expediret, quod per doctores 









a) Fehlt C. — b) anthicard. B. c) Barrensem B. d) ltal C e) Fehlt C.  f)atest B. — 


*) Neben dem ersten Abschnitt steht folgende Bemerkung in gleichzeitiger Schrift: 35 
Iste evasit a communicata sibi legacione, quia non fuit satisfactum vel responsum ad 
dubia tamquam insolubilia. A 







P. 








ix WU 
COLS, NL E Xe Scio 
hU EE METH 


A. Johauns XXIII, Gesandtschaften nach Spanien. 1410— 1413. Nr. 1. 21 


Bononienses et alios litteratos curiales, de quibus videbitur, faceret 
deliberari consulte ac consulcius super impugnacionibus infra inse- 
rendis, quas Petrus de Luna et sui possunt faciliter contra proces- 
sum et sentenciam contra eum in concilio generali Pisano factam et 

5 promulgatam allegare. 

Et primo poterit dicere de facto idem Petrus ab sui, quod ipse 
fecit per omnia debitum suum iuxta oblacionem suam. veniendo 
Saonam iuxta oblata, conventa et concordata in Massilia.")"). 

Item ad convincendum*) maliciam adversarii sui pro tune. Angeli. 

lOCorrarii ad ipsius requestam?) ipse Petrus cum collegio suo per- 
sonaliter transtulit se ad Portum Veneris. 

Item obtulit se in limitibus obedienciarum utriusque improbe 
contendencium. 

Item in loco de Petra sancta, in dominio Lucano et obediencia 

15 dicti Angeli pro tunc situato. 

Item Angelus predictus acceptare recusavit locum de Liburnio. 

Item eum Lauensa*) et Carrara loca prompta ad duo vel tria 
milliariaf) in dominio Lucano et ipsius Angeli obediencia pro con- 
vencione utriusque dampnabiliter?)) de papatu contendencium per 

20ambaxiatores Veneciarum nominata in Luca per nuncios dicti Petri 
fuerant libere acceptata, quod valde placuit quasi") omnibus am- 
baxiatoribus diversorum principum") et terrarum ibidem presen- 
cium, qui eciam illa duo esse accomoda, ydonea!) et secura valde 
commendarunt. ] 

25 Item allegabunt, quod dictus Angelus adversarius suus solus 
ruperit tractatum unionis eeclesie volendo dare seu prorogare sal- 
vum conductum nunciis*) dicti Petri eciam congeriendo eos expresse 
a civitate Lucana!) et interdicendo suis cardinalibus, quod dictis 
nunciis non loquerentur. : 

90 Item forsan") allegabunt, quod unus maximus princeps?) et") 
prepotens mandaverat ipsum Petrum de Luna et aliquos prelatos 
suos in Portu Veneris capi, licet ab eodem haberet litteras de 
conductu et securitate, et negocio unionis infecto pro securitate per- 
sone sue et suorum de consilio dominorum cardinalium suorum pro 

35 tune, ut dicit, habuit se reponere in securo et sic ad partes Catha- 

lonie in Perpiniano se reduxit. 





a) Von iuxta b2s oblata fehlt B. b) Marss. B. c) convincendam €. d) requisitam C. 
e) Lauenssa B. f) miliaria B. . g) damnab,. C.  h) Fehlt C.  i)idonea C. kk) nuneio C, 
l) Fehlt B. | m) forsam B. n) Fehlt C. 


40 ?) Der Kónig von Frankreich, 






22 L Abschnitt. Unionsverhandlungen bis. 1415. —- 











53 

*1* * 7" QU 
Contra concilium generale mandatum per utrumque tunc?) —- S 
collegium, nunc autem unicum et unitum, Pisis congregatum et cele- — — 
*. * *. . . *. . [X 
. - ed 
bratum, scio, quod allegabunt iura comunia dicencia, sine auctori s 


tate Romani pontificis concilium generale non posse convocari et 
congregari . .. 

| Item quia aut vacabat papatus aut non; si non, domini cardi- 
nales non habuerunt potestatem sive iurisdictionem") aliquam ad 
instar capitulorum ecclesiarum cathedralium . . . 

Item contra processum agitatum in dicto concilio contra dictum 
Petrum de Luna?) poterunt allegare, quod dictus Petrus non fuit 10 
citatus seu vocatus ad dietum concilium generale, dato quod, alias 
legitime convocatum et congregatum, esset iudex contra papam con-  . 
petens in causa heresis vel scismatis aut incorrigibilis contumacie 
notorie vel criminis notorii, scandalizantis?) totam ecclesiam, non 
tamen domini cardinales, qui non faciunt concilium generale uec 15 
totam ecclesiam representant. Et sic non poterunt eum citare seu 
provocare . . . 

Item allegabit*) se spoliatum) fuisse notorie et per subtrac- 
liones obediencie et iurium papalium et sic ante restitucionem 
omnium predictorum non potuit vocari ad concilium nec iudicari...20 

Item nullus episcopus spoliatus ante restitutionem integerrimam 
potest de crimine accusari . . . 

Preterea allegare poterunt, quod ab inimicis notoriis dieti Petri 
fuit factus processus, videlicet a prelatis regni Francie, Prouincie, 
Riparie, Janue et aliis, qui se notorie subtraxerunt ab eius obedien- 25 
cia .. . et eciam a prelatis alterius obediencie pro tunc, qui sui 
inimici notorii semper fuerunt . . . 

Item allegabunt, quod non potuit nec debuit citari in civitate 
Pisana, eo quod esset odio sibi provocata. . . Et si dicatur, quod 
habebat*) salvum conductum et securitates legitimas seu debitas, 30 . 
replicabunt, quod non debebat se submittere suis inimicis capita- 
libus . .. Et est verum, quod nunquam habuit salvum conductum, 
ut pars dicti Petri allegat. 





Item allegabunt, quod fuit agitatus processus a subtractis ab 
eius obediencia et sic scismaticis . . . et prelati alterius partis pro 35 
tunc secundum suam fidem eciam erant scismatici . . . 





a) quoque B. b) iurisdicionem C. c)de Luna fehlt C. d) scandalisantis C. e) alle- 
gabat B. f) exspoliatum C. — g) habebit Z. 








A beris e zn 
DAR Ta TRUE a rA 





A. Johanns XXIII. Gesandtschaft nach Spanien. 1410— 1413. Nr. 1. 23 


Item allegabunt, quod a publice excommunicatis fuit factus 
processus . . . 

Item allegabunt, quod congregaciones scismaticorum non faciunt 

concilium generale seu non representant ecclesiam universalem . . . 
5 Item ... quod ... prelati de parte sua non potuerunt nec de- 
buerunt quoquomodo cum talibus scismaticis convenire in concilio ... 

Item forsan?) allegabunt, quod non valuit sentencia contra non 
legitime citatum ac mandatum . . . 

Item eiectionem Homani pontificis a papatu solus Deus sibi 

lOreservavit . . . 

Item forsitan allegabunt, quod iste processus et sentencia fue- 
runt valde precipitati, quia infra duos menses agitati et lata sen- 
tencia, . . . quod in processu non nominantur testes proprio^) no- 
miue, ex quibus dicuntur probati esse articuli,. . . quod non tene- 

15 batur constituere procuratorem . . . 

Item poterunt allegare, quod ipse Petrus in concilio suo cum 
instrumentis publicis ibi factis et scriptis publice aut occulte per 
eum supposuit se et facta et scripta et dieta huiusmodi determi- 
nacioni sacrosancte Romane ecclesie, per quod videtur excusari ab 

30 heresi et scismate . .. 

Item fortassis?) allegabunt, quod concilium dicti Petri in Per- 
piniano super prosecucione?) unionis ecclesie celebratum, ad quod 
per bullam affixam*) publice in valvis ecclesie et sui palacii in 
Portu Veneris fuerunt vocati omnes vocandi de obediencia sua, ipse 

235 Petrus fuit aprobatus catholicus et verus christianus et de hoc con- 
stat per instrumenta publica eciam manibus prelatorum, qui ibi 
interfuerunt, paucis exceptis subscripta. 

Item quod dictus Petrus tenendo suum concilium in Perpiniano 
vel saltem ipso mandante fuit ipse vocatus?) ad concilium Pisanum 

830et non potuit nec debuit ad dictum concilium venire. 
Et idem de aliis dubiis occurentibus. 





a) forsam B. b) primo C. c) fortasis B. — d) prossec. B. e) afixam B. f) con- 
vocatus B. 





-— wlcuitum I. Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1413, 


B. J mem XXIII und Karl Malatesta in den Jalirin 
1410 und 1411. 


9. Antwort des Rathes zu Venedig auf zwei Ansinnen Johanns XXIII. 
1. Sie seien mit. Kónig Ladislaus befreundet und kónnten deshalb Karl : 
Malatesta nicht veranlassen aus seinem Dienst zu treten; 2) eine stándige 5 
Gesandtschaft. beim Papst. zu unterhalten würde Misstrauen erwecken. 
1411 Januar 15. 


Aus Staatsarchiv Venedig, Deliberazioni del Senato IV fol. 148 zu obigem Datum. 
Instruktion für den Gesandten Michalete de Cagnolis. 


Et primum ad factum requisitionis unius ambaxiatoris nostri 10 
mittendi ad magnificum dominum Karolum de Malatestis occasione 
eorum, que dicuntur, ipsum querere et facere velle ad instantiam 
serenissimi domini regis Ladizlai, ad cuius stipendia militat, ut ipse 
dominus Karolus inducatur ad desistendum a tali proposito etc. 
respondetur, . . . scit (papa), . . . quod cum domino rege Ladislao 15 
nullam hueusque habuimus causam nisi benevolentie et amoris, set 
maxime quia semper et continue multi nobiles et cives nostri con- 
versantur et trafficantur in terris et locis suis, ... non videtur nobis 
mittendum ambaxiatorem ad ipsum dominum Karolum . . . 

Ad factum autem alterius requisitionis facte nostro dominio 20 
per dominum papam, videlicet, ut mittamus unum nobilem nostrum, 
qui continue stet in Bononia ad consilium domini pape ete. respon- 
deatur, quod cognoscimus hoc procedere a summa clementia sua,... 
set pensamus, quod hoc non foret nisi dare suspectum aliis, precipue 
in presenti tempore; set plus debente sanctitate sua esse mediatore 25 
ac interpositore differentie existentis inter serenissimum dominum 
regem Hungarie et nostrum dominium ad concordium interponendum, 
non videretur nobis honestum nec conveniens tenere ibi aliquem 
nostrum nobilem, ut non detur materia aliis suspicandi et imaginandi 
id, quod imaginari non debet . . . 90 


J. Der Rath zu Venedig ráth Karl Malatesta von. der  Bedrángung 
der Stadt Dologna wegen ihrer Anhánglichkeit an. Johann. XXIII. ab. 
1411 Juni 6. 


Aus Staatsarchiv Venedig, Deliberazioni del Senato IV. fol. 174" zu obigem Datum. 






Quia per informationem, quam habuimus ab ambasiatoribus 35 
comunitatis Bononie videtur, quod ipse dominus Carolus de Mala- 
teslis de una sola re remaneat et sit in differencia cum dicta comu- 







B. Johann XXIII. und Karl Malatesta 1410 und 1411. Nrr. 2—4. 25 


nitate Bononie, videlicet quia ipse vult, quod dictum comune et 
cives Bononie removeant se ab obedientia pape Johannis, super qua 
parte et differentia declaramus tibi mentem?) et intentionem nostram 
at mandatum nostrum, quod, si ipse dominus Karolus exprimet tibi 
5 peticionem et differentiam aut antequam condescendat ad sufferentias 
vel post, volumus, quod debeas. sue magnitudini respondere, quod 
sua sapiencia, non dubitamus ymo sumus certissimi, cognoscat non 
3 esse conveniens neque honestum, quod aliquis christianus cogatur 
E violenter ad obligandum pro Pdbis temporabilibus animam suam 
| 10 contra conscientiam suam. Et pretermissis rationibus, que dici 
possent cirea obedientiam datam per comunitatem Bononie et alios 
summo pontifici pape Johanni, ipse magnificus dominus non debet 

velle, quod honor dicte communitatis et sacramenta et promissiones 

de novo facte per dictam comunitatem cum pleno et generali consilio 

15suo pro recuperatione castri et securitate status sui infringi vel 
diminui debeant, ymo sua magnificentia debet esse contenta, quod 

: dicta comunitas veniens ad pacem secum conservet honorem suum. 


4.  Bruchstück eines Schreibens Karl Malatestas (an eine italienische 
Stadt?), worin er sich gegen die Abhaltung von Partikularkonzilien der 
20 drei Pápste und für ein allgemeines Konzil unter ausführlicher. Begrün- 
dung ausspricht; dann die Ansicht derer bekümpft, die meinen, dass 
nach der Wahl Johanns XXIII. eine Union und Reform der Kirche 
unnothig sei. (1411 mach Juni 6.) 

B aus Wien, Hof- und Staatsbibliothek, Cod. 5100 fol. 122» — 125 aus. dem 
25 AÁnfange des 15. Jahrhunderts. Der Anfang gedruckt Martene et. Durand, 
Amplissima | Collectio VIL, 1222—1205 (C), doch mit der Abwewhung, dass 

das Schreiben hier an Kónig Sigismund gerichtet ist. 


Et ut amplius noticiam habeatis tractatus cuiuslibet agitati") 

et^) quot?) cireumvencionibus rem sancte ecclesie conculcare*) sata- 
30gunt, nonnulli modum alium proposuerunt, videlicet bonum esse 
unumquemque contendencium, ut ita dicantf), suam congregare de 
per se partem et postea in loco, in quo concordaverint, convenire 
et sic concilium congregari, assignantes hanc racionem, quod non 
est iustum nec*) equum, quod ille, qui habet maiorem auctoritatem 
35et possessionem, equalis fiat in convocacione") et congregacione 


pueevrE- E'SERCTTNERSU 5 


n —n 





a) mententem Cod. b) Et ut amplius sua serenitas noticiam tractatus habeat cuius- 
libet C. €) Fehlt C. d) quod B, e) coneoleare B. f) dieatur C. g) neque C. 
h) convencione C, , tdssRgret C MD AUS 








26 1. Abschnitt. | Unionsverhandlungen bis 1413. 


eum hiis*), qui minores saltem in possessione sunt. Supplico^) ergo, 
sapiencia vestra^) dignetur intueri, quot hic fallacie latent et quam 
periculosa hec via sit non solum partibus set universe sancte?) 
ecclesie bono. 

Primo namque sequeretur hoc inconveniens, quod, ubi queritur 5 
iudicium*) rectum fore, fieret obliquum duplici racione verisimile) 
Et prima est, cum quilibet ex contendentibus, ut ita dicant, alios 
dicat unionem impedivisse propter ambicionem, et cum quilibet 
semel malus semper presumatur malus, verisimile est, quod quis- 
quis eorum ambiciosus nichil*) relinquat eum parte sua operari, ut 10 
papa remaneat, et promissionibus munerum non parcet propter hoc, 
ut, antequam ad iudicium conveniat cum adversariis suis, prelatos 
sue partis sibi benivolos") ad concilium ducat et odiosos faciat ad- 
versariis, ex quibus*) quidem!) duobus, amore scilicet et odio", 
manifestum est plerumque homines a veritate") divertere. Et sil5 
respondeatur, quod hoc facere possent, dato, quod comune, ut 
petebam?), congregarent?) concilium, videlicet beneficia offerre et 
odia seminare, replico?), quod non tam") faciliter nec tam occulte 
hec") possent tractari et fieri. | Et quia non possent fieri*) occulte, 
remediis facilitas adesset"), et tractare et acceptare multi timerent, 20 
verentes supplicium et confusionem. 

secundo, ut prius dictum est, sequeretur suspicio iudicis. Dato 
enim, quod nullus hoc quereret, quelibet parcium suspecta redde- 
retur et per consequens ille"), que succumberent, forte ") declinarent 
iudicium, allegantes*) iudicem suspectum non irracionabilibus argu- 25 
mentis. Et si responderetur, quod hec racio procederet"), concesso, 
quod^) concilium congregarent, ut petitur, replico**), quod non, 
racione in replicacione'") predicta. 

Tercio quod*), ubi unio queritur, ab augendo divisiones ani- 
morum incipiunt?*, quia unusquisque**) parcialiter videns se con-30 . 
gregari magis efficeretur parcialis. Et si responderetur, quod ex 
hoc non magis partes augerentur, quia unusquisque partem cognoscit 
suam et omnino") in illa confirmatus videtur, replico, verum esse 





a) his € b) supplicat C. c) ut elemencia regis €. d) universo ecclesie €. e) quod 
iudicium sit certum €. f) verisimiliter C. — g) nihil C. h) benevolos C. i) adv. faciat C. 35 
k) his C. l) enim C. m) amore seilicet et odio fehlt C. n) virtute C. 0) Carolus 
petebat C. — p) eongregaretur C.  q) replicatur C. r) Fehlt B. s) possent hec C. t) fieri 
non possent C. u) provideri posset für rem. fac. adesset C. v) ille qui succumberet C. 

Ww) forte fehlt B. declinaret C. X) allegans C. y) esset C. Z) quod conciliaretur C. 
na) replicatur C. — bb) interplicatione B. cc) quod fehlt C. dd) ineipietur C. ee) Von 4Q) 
hier big unusquisque partem fehlt C, ff) animo C. 












(4c MM aunPrvwrr-mPPE ut 


Wa ua o X 4M MESI MCN RT M pi 


B. Johann XXIII. und Karl Malatesta 1410 und 1411, Nr. 4. 27 


unamquamque?) partem cognoscere suam et omnino in illa confir- 
matum esse. Propterea") quia divisionem tolli queritur, illud aufe- 
rendam est, quod dissensionem^), animorum est aptum?) augere, 
non illud suscitandum *). quod augendi causa sit dissensiones ani- 

5 morum, non) auferendi. Et circa hoc attendendum est^), quod per 
viam istam multa possent inconveniencia sequi. 

Primo augerentur parcialitates") in mentibus, ut dictum est; 
nam valde differt, quod divisim vel comuniter congregarent') Si 
enim comuniter*) vocati accedunt, videntes principales in hoc, quod 

10principalissimum est, concordes esse, quodammodo equi animo!) 
unionis signo confortati unanimes procedent; discoli vero conterren- 
tur"), non videntes posse zizaniam") sine periculo seminare et abs- 
que manifesta nota. Cuius oppositum foret, si principales viderent 
scissos animo et aptos nullis parcere muneribus regnandi spe. In- 

15 super habilitas tractandi et spes secreta servandi causa forent sedi- 
ciosos magis accendere. 

. Ceterum per experienciam instruimur, quod, si qui^) comuniter 

a duobus vel tribus litigantibus vocantur super contencione laturi 
iudicium, unumquemque pudebit, si cuiusvis eorum!), qui vocave- 
20runt, deprehendatur ius ledere, ut alteri faveat.  Econtra vero, si 
unusquisque divisim vocet, illum, qui ex parte unius vocatus fuerit, 
pudebit, si non tueatur toto posse honorem vocantis et comodum, 
dato, quod non plenam inspiciat fovere iusticiam. ^ Unde aperte 
videri potest, quantum differat?) a iusticie rectitudine et unionis 

25 oportunitate inter iudicium eorum, qui ad iudicium ferendum una- 
nimes procedent et comuniter vocati comuniter iusticiam parcium 
el commodum servare proposuerint, et inter eorum iudicium, qui 
divisim vocati privatum vocantis commodum aliorum comodo pre- 
ferre dispositi ad ferendum iudicium accesserint. 

30 Est tercium inconveniens, quod, si concilium aliquid iudicare 
sanciet*) super ea, que a partibus gesta et promulgata") fuerunt, 
expediet testes produci*) et examinari. Set cum nullus possit induci 
testis, qui non sit de aliqua parcium, si divisim, antequam con- 
veniant, fuerint congregati, pars quevis, que sciverit se minus iuste 





35 a) replieatur, quod verum est, quod unusquisque partem cognoscet suam et animo 
in illa confirmatus est. C. b) Et propterea C. c) discens. B. d) apertum C. e) sussi- 
tandum JB. f)et non C  g) Fehlt C. h) Singular C. i) congregaretur C k) Fehlt C. 
1) equamine C. m) ceonterrebuntur C. n) scisma C. 0) Fehlt C. p) differant B, 
r) sanciret C. — r) privilegiata B. 8) perduci B. 


A40 !) Am Rande steht Nota bene von Job Veners Hand, i 








98 . [ Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1413. 


processisse, testes subornabit et instruet, quomodo conveniant tem- za 

. 3 DT " *. 
pore interrogacionis; quod quidem faciliter facere poterunt, haben- 
tibus eos in sua dicione et non prius examinatis*) comuniter quam vs 


secreto et private instructis. Hec autem non sic faciliter, si non 
prius private quam comuniter in sua dicione testes habuerint. Si5 
enim temptabunt"), quos in sua potestate non habebunt, subvertere, 
non est verisimile testes subornacioni tam faciliter assentire. Et 
mirum foret, si non palam*) temptacio*) deprehenderetur. 


Et quoniam unione et reformacione dictum est ecclesiam indi- 
gere videri, advertat, supplico, prudencia vestra*), quod via hec 10 
causa esse posset irreparabilis destructionis utriusque, quantum in 
hominibus potencia bonum impediendi permissa est. Previof) namque, 
ut predictum est, iusticiam in facie hominum conculcari, facilius 
est per viam hanc*) quam per aliam, quia verisimilius et facilius 
est testes subornare et iudices ad obliquum iudicium ferendum 15 
seducere, quod quamvis fiat, non unio fiet, sed illa sic faciencium 
augebitur iniquitas, donec veritas reveletur. 

Alia vero") racio est, quod magis discordes animo conciliaturi 
fient, et propterea aut convenient aut non; si convenient, difficilius 
concordabunt. Et propterea magis concilium produci necesse erit. 20 
Oportebit enim ipsos cum suis dominis primo convenire, deinde 
tractare de loco, tempore et modo conveniendi. Et cum non parva 
fuerit distancia inter eos, minima que orietur!) discordia inter eos, 
non parum exiget tempus*), antequam nunciis eundi et redeundi 
facilitas adsit. Et post hec dato, quod concordent, ut conveniant, 25 
tempus non parum labi interim oportebit. Set postquam con- 
venerint, longius expediet tempus, ut magis discordes conveniant. 
Interim vero prelati et principes sumptibus gravabuntur. Et quos- 
dam inedia inperfecto opere unionis vel saltem reformacionis com- 
pellet abire; quosdam") vero hine honestate orbis inperfecta unione 30 
abire pudebit. Inde vero avaricia seu inopia ducti?) iuxta illud 
poete facient :!) Sedere") patres censere parati, si regnum, si templa. sibi 
iugulumque senatus. exiliumque petat?) Et sic fiet unio et reforma- 
bitur ecclesia. 








a) FeMt B. b) tentabunt.C. c) periculosa C. d) tentacio C. e) serenitas sua C. 9D 
t) primo (t g) hunc B. h) Fehlt C. i) oriatur B. k) temporis € ]) quidam C. 
m) victus C. n) sedem patris pati B; cedere patres censere parati C. — o) petit Cj 


') Lucan, de bello civili I1I, 109. 






B. Johann XXIII. und Karl Malatesta. 1410 und 1411. Nr. 4. 29 


Alia est racio^. Dat», quod conveniant, cum satis evidenter 
quis") ex principalibus ambiciosus arguatur. et dixerit suos adver- 
sarios multa commisisse enormia^) propter ambicionem regnandi, non 
est via illa eam suspicionem tollendi. Set verisimile est, quod, qui- 

9 cumque per nephas regnare voluerit, videns?), quod per phas 
regnare non licet, et?) si forte regnum, quamvis iuridicum fuerit, 
| amittere titubet, fedus eum suis iniet prelatis et) principibus ip- 
E. sorum*) servandi statum et augendi, ut sui illi") fidem servent et 
ipsos sublimet. Et tune supplico!), sapienciam intueri vestram"), 
- .. 10quomodo mediantibus membris infectis, qui cum infectis principibus 
et ambiciosis convenerint, poterit ecclesia in capite et membris 
reformari. Et hec tractandi abilitas tollitur, si ante conveniant, 
quam in affectum!) cordis eorum divisim congregatos habeant.  Tol- 
litur insuper amissio temporis et inpense dampnose"). Et si quis 
15 pa'cium dixerit") non curare, quod cautele removeantur predicte, 
signum certum est, quod illis uti proponit. Posset insuper pro 
minimo, postquam unaqueque parcium divisim?) congregata esset, 
discordia oriri de modo sive loco?) in simul congregandi et sic ne- 
gocium infici. Et tunc unaqueque iustificata causa sua iterum alias?) 
20 dampnaret et contra illas") procederet et sic via concessionis et 
concilii?) bis tentata et infecta, quod, deprecor, quantum in humanis 
sensibus est, remedium remaneret scisma et triscisma tollendi diebus 
nostris.) Iterum vero, quia nonnulli fabulabantur, postquam unio 
vera facta est, haut expediens fore; quin ymmo erroneum amplius 
29 de facienda uniorie tractare. Adiciunt preterea non licere de ecclesie 
reformacione subiectos tractare, cum cura regiminis eeclesie sit com- 
missa prelatis, ceterum, quod ecclesia reformari poterit in concilio 
per dictum dominum Iohannem indicto.?) 
Et si non fiat, tunc adhuc magis canonicum fore mortem pre- 
30 dieti domini Iohannis [prestolari]*), quoniam tunc poterit de bono 
provideri pastore, qui reformabit ecclesiam, quam contra eum insur- 
gere, qui indubitatus pastor est. Interrogabo illos, qui huiusmodi 
sunt, coram domino Deo et nobis unum verbum.  HRespondeant 





a) alia ratio C. b) quivis ex principalibus dixerit C. c) Fehlt B. d) videntes B. 
85 e) vel C. f) Fehlt C.  g) eorum C.  h) Fehlt C. i) supplicat Carolus C.  k) cesaream C. 
l) effectum C. m) damnose C. n) dixerat C. 0) Fehlt C. p) de loco sive modo C. 
q) alios C  r) illos C. S) consilii B. t) Ergünzt nach S 31 Z. 25. 
!) Soweit gedruckt in. Amplissima Collectio VII. 
*) Weder Johann XXIII noch das Konzil sind bisher genannt. Vgl. Einlei- 
A40 tung S. 7. ; 





30 I. Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1418. 


michi, queso, qualis dicetur divisio apud eos, si talem dicunt unio- 
nem, per quam ita gestum est, ut nulla fere urbs sit aut opidum 
aut ens, in quibus alii non unum, alii alium ferant papam et multi 
nullum. De ceteris fidelium provinciis tantum refferentium testi- 


* 


monio testificari possum. In ora quidem Ytalie clarum est, quod 5 


neminem negare puto. Non, inquam, urbibus, opidis et entibus 
concives et affines diversas habitantes domos scissos animo, verum 
filios cum patribus, fatres cum fratribus, ita ut .nullos pene putem 
illud canere posse: ecce quam bonum et quam $ocundum habitare 
fratres 4n. unum. Y) 

Fateor sufficere unionem factam fore de iure; negant multi, 
et licet plures magistratus in unius conveniant obediencia, non plu- 
rimi tamen populorum, quamquam metus multis silencium iubeat. 
Set dicant, queso, quare scisma quodlibet factum est, nisi quia de 


facto sancciones legum violate sunt. —Occurrendum ergo pocius est 15 


impedimento, quoniam pacifice fieri potest, quam peregrinis editis 
aliorum dampnacioni, que sine conscieneiarum rubigine non pro- 
cedit. Iudicet quisque vestrum, deprecor, dilectissimi, «quam pre- 
stancius feliciusque foret mentibus quorumlibet sceisma sedari pacifice 


et unanimiter, quam incerta iudicii via; inspiciatur totus tractatus 20 


eximie universitatis Parisiensis,?) exoro, olim editus, cum adinvenere 
primum viam concordis cessionis; et quod semel conclusum est, 
reminisci non ledeat. Set si quis dixerit, tunc dubium erat de con- 
tendeneium iure, si contendentes absint, si dubium omne sopitum 


est, si certa unio facta est, si consciencie fidelium clare sunt, circa 25 


hoc unusquisque vestrum iudicet.  ludicet et fateatur non licere 
amplius de unione certa perficienda tractare. Verum quia dicunt 
non licere subiectos de ecclesie reformacione tractare etc., si semel 
sanxerunt in negligenciam prelatorum hoc habere nec tremulum 


ecclesie caput facere pertesum est, ut simplex scandalum tolleretur, 30 


quare ergo nune non magis, ut duplicata, vita et scismate, aufe- 
rantur et quies certa reddatur ecclesie tranquillitasque conscienciis? 
Aiunt ceterum, quod ecclesia reformari iu concilio dicti domini 
Iohannis proximo futuro posset. Fateor, si omnipotens quacumque 


lege et hominum moribus sublatis vellet*). Verum supplico, unde 35 





a) vellent B. 


. 1) Psalm 132, 1. 
?) Vgl. hierzu die Stellen in Amplissima Collectio VII, 1183 und 1147. Der 
Traktat der Universitüt Paris ist wahrscheinlich noch ungedruckt, 


10 





LM 
2S 












B. Johann XXIII. und Karl Malatesta 1410 und 1411. Nr. 4. 91 


sie futurum esse spes oritur, ex parte rei an hominis, si prelatis 
difficultas est, et experiencia probat, subditos corrigere, quia ad alios, 
ne eonfugiant, timent?  Multiplicatis adversariis numquid difficultas 
tollitur aut augetur? Preterea si homo iste mores non mutaverit, 
5quid pocius eredendum est, vel quod suis prelatis complaceat, ut 
ipsi complaceant sibi, quin ymmo ambicioni ipsorum indulgeat, ut 
ipsi sue faveant, aut quod ipsos corripiat? Dicam illos?) versus: s; 
ceteri. sileant, racio preteriti futura scire facit.) 
Preterea de hoc dictum est in capitulo superiori, quod incipit : 


.ODietum est, quod alio indiget, et duobus sequentibus, et in fine 


capituli, quod incipit: Alia racio.?) 

Set forte adhue fallaciam proponentes dicent dominum Iohan- 
nem multos sublimasse famosos, forte plus quam sui predecessores ; 
exemplar proponent de cardinalibus per eum factis iuxta eum.?) 

15 Audite, supplico relatum michi: Inquit enim publice, antequam hos 
sublimasset, quod intendebat constipare se viris undique claris 
sciencia et armis, quos suum ius sciencie ferrique gladio non timeret 
defensare non posse. Hec igitur causa fuit. Non tamen fallat nos 
sje. Nam multos scezencía ?nflat, quos caritas non edificati); nec 

20 elegit dominus noster Ihesus Christus forcia mundi in fortitudinem 
ecclesie set infirma, ut forcia queque confunderet. Horum, deprecor, 
ante opera scissitamini, quam per eos ecclesiam reformandam iudi- 
cetis, que in eis sunt probata et quod bonum est, tenete, reliquum 
vero, ne vos decipiat, abicite. | 

25 Dieant canonicum magis mortem eius prestolari etc.  Tedeat 
me notoriam eius infamiam propter veritatem revelandam multis 
lestificari oportere, quoniam malus fuit nec noticia de emendacione 
habetur. Quid magis iudicandum est, vel quod sibi similes faciat 
prelatos in moribus, si tempus exhibeatur, an oppositos, cum soleat 

90unusquisque sibi simile diligere? Verum eciam, quid magis ecclesie 
expedit reformacioni, multiplicaeio prelatorum ambiciosorum  lubri- 
eorumque an bonorum? Si bonus igitur est, tempus sibi conce- 
datur, ut bonos multos, qualis ipse est, faciat et meliores. . . . 
Dieunt, quia indubitatus pastor est. Verum fateor, si hoc sensu 





35 a) illud B. 
1) Jch vermag die Stelle nicht nachzuweisen. Verse sind es in dieser Form 
sclucerlich. | Wahrscheinlich ist die Stelle verderbt. 
?) Vgl. Amplissima Collectio VII, 1200 D und 1204 EK. 
3) Hinweis auf die grosse Kardinalspromotion Johanns XXIII. vom 6. Juni 1411. 
40 *) 1 Cor. 8 a 1. i 









I Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1413. 


recipiatur, quod ita indubitata est negativa quam affirmativa. 
Nam si certum est, Petrum esse hominem, indubitatum est, Petrum 
non esse lapidem; indubitatus ergo pastor est, quia non dubitatur, 

quod pastor sit apud eos, qui seriem geste rei et, quomodo 
premissus*) se exaltavit, noverunt. Verum si se tam indubitatum 5 
tenet, quare titubat, quod unicum communi consensu concilium 
congregetur, ut petitum est, cum et ipse fateatur se pociorem par- 

tem habere, et illud concilium auctoritate debita decidat et ter- 
minet. Preterea), quoniam forte multi ex vobis") audierunt, et si 

non, noscere dignentur*?), me bellum iniisse contra eum, qui dicitur 10 
dominus Iohannes, non propter amorem alicuius private persone 

nec propter odium nec propter munus aut status mei?) exaltandi 

spem, set solum propter divinum honorem et zelum domus eius 
sanctissime, hac potissimum racione*), quia ille homo propter ambi- 
cionem causa fuit tricismatis suscitandi*), contra omnem spem michi*) 15 
exhibitam, insuper propter hanc") eandem ambicionem causa fuit et est 

ipsum scisma, cuius fuit causa, nutriendi') cum productione antiquati 

atque propter spem, quam habet in favorem*) orbis, quem sibi favere 
experitur. Et precipue in partibus Ytalie maxime autem!) Bononia 

non curat neque vult equis et iustis peticionibus assentire, ut unio 20 
acceptabilis certa et universo populo Christiano oportuna") fiat. Set 

magis cottidie sanctam scandalizat ecclesiam et, quantum in eo est, ad 
precipieium temporale spiritualeque trahit. Unde") animadvertens 
expediens?) fore remedium arma, in quibus ipse confidit, et") quibus 
divinum ledit populum, de manu eius auferre, bellum incepi, non in 25 
gladio?) confidens meo, verum") in eo sperans, qui omnipotens est, et 

in quo qui sperat non confunditur in eternum, ut quies sancte ecclesie, 

que pacifice haberi non potuit, largiente domino exercituum sancto 
Israhel*) converso gladio in autorem triscismatis et bellorum vendi- 
cetur?. Hec igitur omnia supplico vobis humillime et totis viribus, 30 
dilectissimi domini mei et fratres, libra vestra ponderare. Et si 

quis vestrum difficultas seu impotencia inhibeat per semetipsos illa 
discutere examinanda, deprecor committi viris ubique non ambiciosis, . 
amore odioque non victis sancteque matris nostre ecclesie oportuni- 
latem sacram vestre commodo, pietati, quam Deus omnipotens, 35 









a) permissus B. b) sua serenitas audivit C. c) dignetur C. d) sui C. e) ratio - 
fuit C. f) Fehlt C. g)ipsi Carolo C. h) Fehlt B. i) nutrire C.  k) favore €. 1) Fehlt B. 
m) optima C. n) ipse Carolus fügt C hinzu 0) opportunum B. .  p)et bis populum 
fehlt C. | qQ) suo C.  r)sedC.  s)Isradl C. t) vindicetur C. 


?) Von. hier an bis Z. 30 wieder gedruckt Amplissima Collectio VII, 1205 D. 40 






C. Malatesta, Gregor XII. und Benedikt XIII, 1410—1413. Nr. 5. 33 


deprecor, velit talem sue prebere sponse sancte, quales electos 
ipsorum bono infallibili sui providencia preelegit proficientes et in 
b hoe corroborare et incolumes servare dignetur usque ad tempus 
: remuneracionis vite felicis in gloria eterna. 


5C. Karl Malatestas und Gregors XII Verhandlungen mit 
! Benedikt XIII. 1410— 14138. 


D. Instruktion für Garsias de Turribus seitens Benedikts XIII. .Er 

soll bei Karl. Malatesta die Verzógerung seiner. Rückkehr entschuldigen, 

auf die alte Freundschaft der Háuser Luna und Malatesta hinweisen, 

10 die Schwierigkeiten des | Unionswerkes darlegen, die frühere Umnions- 

thátigkeit Benedikts  schildern, die Unmüóglichkeit, mit den. Pisanern. zu 

verhandeln, und die Nutzlosigkeit der Vorschláge auf dem  Konzil von 
Cividale betonen. (1410 Spátsommer.) 


B aus Wien, Hof- und Staatsbibliothek Cod. 5096 f. 1315. 


! 
E 
1 


15Instructiones pro Garsia Martini de Turribus?) redeunte in Ytaliam 
ad dominum Carolum de Malatestis ex parte domini nostri pape. 


[1] Primo exeusetur mora, quam prefatus Garsias traxit in 
hiis partibus Aragonie propter statum regni quodammodo vacantis 
et negociorum variam disposicionem, quibus prefatus dominus noster. 

. 90 papa multipliciter requisitus se implicare habuit?) necessario, spe- 
rans multociens regem futurum de proximo, cum quo utilius potuisset 
unionem ecclesie prosequi et Deo iuvante deducere ad effectum. 
Nunc vero, quia negocia dicti regni procellantur?), deliberavit di- 
mittere dictum Garsiam. 

. 25 [2] Secundo exponet sibi complacenciam, quam papa habuit, 
cum per relata et scripta, que idem Garsias detulit, percepit since- 
ram, puram et rectam atque ferventem intencionem, quam prefatus 
dominus Carolus habet ad ecclesie unionem, que in paucis hodie, 
peccatis exigentibus, reperitur. 





380 3) Ob statt procelluntur oder protelantur (in die Lünge gezogen)? 







!) Ein Martinus de Turribus, decret. doctor ac rector parroch. ecclesie de 
Alepuz, Cesaraugust. dioc.,. komint ün | Reg. Avenion. 65. Benedikts XIII. fol. 443v 
zwun Jahre 1411 vor.: . 
?) Spuren der "Jhütigkeit Benedikts in dieser Angelegenheit finden sich z. B. 
95 in dem Reg. Avenion. 65 f. 430v: Benedikt nünmt Casp als Wahlort in seinen be- 
sondern Schutz (1412 Februar 26); er befichlt den Abten, die in Casp zur Wahl 
versammelt waren und weggehen wollten, zu bleiben (1412 Márz 21). 
Finke, Acta concilii Constanciensis. I, 9 









84. L Abschnitt. Unionsverhandlungen bis 1418. Ped 


[8] Item dicet sibi, quod dominus noster papa, licet eius per- 
sonalem noticiam non habuit, tamen propter illam, quam habuit de 
ilis de genere suo et plus relaeione quam eorporali conversacione 
et propter bonam et magnam amiciciam, que fuit inter dominum 
Egidium!) quondam cardinalem et dominum Lupum de Luna?) archi- 5 
episcopum Cesaraugustensem et alios de genere ipsius domiri nostri 
pape cum illis de genere predicti domini Caroli, et maxime propter 
illa, que de prudencia, fidelitate, constancia et devocione specialiter 
ad Romanam ecclesiam more predecessorum suorum percepit eum. 
habere, plane de ipso confidit nec posset contrarium suspicari, 10 
maxime ubi de ecclesie Romane unione tractatur. 

[4] Item dicet sibi, quod, licet papa de ipso plene confidat, 
non miretur, si dubia et difficultates, que in tam periculosa et grandi 
materia clare videt, sibi intimet, ut, antequam dampna feriant, pre- 
visa remedia preparentur.  Difficultates enim et pericula in ista 15 
materia dominus noster papa debet, quamvis non a principio bene 
providerit, modo saltem et si non doctus saltem tactus longa expe- 
riencia presentire. Credat ergo experto, quod difficile recte perfi- 
citur, quod undique tantorum malicia perturbatur. Set ne ipse 
dominus Carolus credat, que dieta sunt, inutiliter suaderi, paucis 20 
exemplis de preteritorum gestis premissa probantur Nam cum 
prefatus dominus noster papa, qui a principio sue assumpcionis ad 
papatum, quam nee ipse nec alius pro eo procuravit, set post diu- 

. turnam contradictionem vix acceptare voluit,?) ad uniendum eccle- 
siam et scisma tollendum se disponens, quod a principio eiusdem 25 
scismatis factum fuerat, eum Petro de Thomacellist) et successoribus 
suis diversos cepit movere tractatus et eos non ficte set vere pro- 
sequi et intrusos successive incitare atque oportune et importune 
requirere, ut vellent dare modum. quod Dei ecclesia uniretur, quo- 
modo detractorum sinistris interpretacionibus diffamatus, quomodo 90 
emulorum fraudibus usque ad incareracionem persone per quin- 
quenium fere fuerit impeditus, velut satis notorium non expedit per 
singula recitare. Nam cum prefatus dominus noster papa a principio 





Y) Der bekannte. Kardinal Albornoz. 

*) Lopez de Luna, Erzbischof von Saragossa von 1351—1382, begleitete Al- 95 
bornoz auf seiner ersten Legation in Italien. Vgl. Wurm, Cardinal Albornoz, Pader- 
born 1892, S. 32, 56, 58. 

?) Von dieser ablehnenden Haltung ist auch in. frühern Vertheidigungsschriften 
des Papstes wiederholt die Rede. 

*) Papst Bouiaz IX. 















.. €. Malatesta, Gregor XII. und Benedikt XIII. 1410—1413. Nr. 5. 35 
sue assumpcionis ad papatum obtulerit viam iusticie, ut debuit, et 
alias, per quas vera unio in Dei ecclesia haberetur, detractores, quia 
. mon concessit, ut petebant, scilicet omnibus aliis viis exclusis, sicud 
ne excludende fuerint, peroptantem ecclesie unionem, ipsum diffa- 
5 marunt, quod viam cessionis denegaverat, quod notorie patet falsum, 
quia omnes vias offerendo, per quas uniri posset ecclesia, vere viam 
obtulerat cessionis sub tali generalitate, sicud protune expediens 
videbatur. Deinde cum requisitus expresserit de via cessionis?), 
E fuit per adversarios maxime in Anglia et Alamania diffamatus, quod 
1Ode iure suo diffidens hane viam cessionis elegerat, quod falsum 
manifeste convincitur, quia viam iusticie, quam in principio obtulit, 
|" postea non exclusit. | 
P [5] Preterea apud Massiliam per nuntios Angeli Corrario apud 
E suos Gregorii nominati, cum viderunt, quod dictus dominus noster papa 
E 15 Benedictus, quem sperabant, sicut per emulos eis suggestum fuerat, 
viam cessionis denegaturum, quod eam libere aeceptabat et plenius 
ac liberalius obtulerat, quam ei fecerant, quod ante non crediderant 
nee volebant, eum in consistorio publico notare seu diffamare vo- 
luerunt, quod predictam viam cessionis assumpserit, ut eundem 
20 Angelum, quem Gregorium nominabant, in sua iusticia impediret, 
quod veritatem non continet, sicut ex proxime dictis patet et aliis, 
que in predicto consistorio ipsis immediate respondendo dominus 
noster explicite: declaravit. 
[6] Set tandem contra Dei ecclesiam noviter conspirantes in 
25 congregacione Pisana videntes, quod predicte calumpnie de falsitate 
faciliter convincuntur, volentes materiam intricare, recurrerunt ad 
illad, quod nedum est falsum, set nec eis constare potuit esse verum. 
Dieunt enim, quod dominus noster papa Benedictus non vera set 
. fieta intentione unionem ecclesie fuerit prosecutus, ut, cum de facto 
.S30constet oppositum, erubescant, prohibente doctrina canonum, secreta . 
cordium, quorum solus Deus est cognitor, sibi temerarie usurpare 
et nedum contra papam, de quo maxime presumendum est bonum, 
set nec contra quemcunque alium perperam iudicare. 
[7] Verum ultra premissa iam dictus vir magnifieus dominus 
35 Carolus diligenter velit attendere, quod, sicut viam seu vias, quas 
papa, ut credatur, iustas et utiles vere unioni pura intencione obtu- 
lit", malivoli sinistris detractionibus instiganti dyabolo infamarunt 
et facinorosis impedimentis turbarunt, ita eodem suadente ad diffu- 




























2) scessionis B. b) B hat oblatas statt obtulit, j 


9* 












36 I. Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1418. 


giorum dilacionem et vere unionis obstaculum eciam bene affectis 
vie reprobe et inutiles suggerentur, super quo vult dominus noster 
papa predictum. dominum Carolum incautari propter multa, que A 
possent occurrere et ecclesie irreparabile quodammodo  impedimen- ; 
tum afferre. 5 

[8] Nam convencio cum illis, qui apud Pisas contra Deum et eccle- 
siam tam execrabiliter blasphemarunt, quam papa credit non fuisse 
motam absque illorum consilio, qui de peritorum numero reputantur, 
secundum veritatem de presenti inutilis et impossibilis est de iure, 
ut patet per illa, que predictus Garsias eius nuncius sibi refert, 10 
sicut in scriptis eciam, si videre voluerit, ei tradet, de quo dominus 
noster papa Benedictus predictos blasphemos ante premonuit, quod 
ipsi nedum exaudire, set eciam audire penitus contempserunt, unde 
gravius, quam prima facie videbatur, opposuerunt*) obstaculum ad- 
versus eeclesie unionem. 15 

[9] Quid plura? Ecce in pretenso concilio, quod fertur in pa- 
triarchatu. Acquiliensi") celebratum, quis non videat, qualiter, dum 
diversorum et adversorum principum favor exquiritur sub colore 
impossibilis concordie et cuiusdam oblacionis amplissime, dilacio 
temporis et unionis ecclesie dispendium procuratur et pocius ad 20 
impediendum quam uniendum ipsam ecclesiam plurimi animi con- 
citantur. Quomodo enim de oblacione ibidem oblata concordabunt 
rex Ladislaus cum rege Ungarie, et illi ambo cum duce Bauarie 
pretenso imperatore?), non apparet verisimile. Set dum super con- 
vencione illa, ubi fieret, et de concordia ecclesie oporteret agi*) 925 
prenominati principes suas forsan inde antiquas discordias susci- 
tarent. Et antequam ad unionem procederetur ecclesie, quam plures 
temporalium inextricabiles altercaciones insurgerent. 

[10] De multis ergo difficultatibus, que in materia sancte unio- 
nis ecclesie incidunt, tam ex impedimentis eorum, qui iuvasse de- 30 
buerant, quam ex illorum diffugiis et cautelis, qui pro ipsa obtinenda 
suam tenentur vitam exponere, exempla aliqua sunt premissa trans- 
acti temporis ad cautelam et providenciam futurorum. 

[11] Set non propterea deinceps retrocedendum vel desperan- 
dum est, set cum divine proteclionis fiducia ad laborum, tentacio- 35 
num et periculorum tolleranciam foilis et katholiei viri animus prepa- 








a) apposuerunt B. b) Statt Aquilegensi B. c) agere B. 


') Ladislaus von. Neapel, Sigismund von Ungarn und der rümische Künig Ru- 
precht, der aber schon am 18. Mai 1410 gestorben war. 















C. Malatesta, Gregor XII. und Benedikt XIII. 1410—1413. Nr. 6. 37 


^.—  rpandus, ne, sicut frequenter assolet, inchoatum?) indeliberato impetu 
inherei vecordia cum infamia deseratur.  Persistat igitur prenomi- 
natus dominus Carolus in sancto proposito et pium conceptum in- 
flexibili perseverancia prosequatur, quia non deerunt garroli de- 

Dtractores nec malivoli turbatores, adversus quorum impetus decet 
viros katholicos iusticiam ecclesie strenue defendare. 


[12] De loco vero seu locis convencionis est provida solicitudine 
' ordinandum, quod omnimodo libertate et plena securitate gauderent. 
Nam papa, si talia sibi offerantur, acceptabit cum gaudio, sicut illa, 
10 que ipse offert, sunt procul dubio acceptanda, velut ab omni con- 
traria suspicione remota. Unde ipse dominus noster omnia predicta 
considerans et de fidelitate, devocione, distinctione et constancia 
prefati magnifici viri domini Caroli fiduciam gerens viam breviorem, 
 utiliorem ac securiorem et ipsius domini Caroli intencioni confor- 
15 miorem representet, offert, intimat et acceptat, exhortans eum per 
viscera misericordie Jhesu Christi, quod procuret cum dicto Angelo 
Corrario apud suos Gregorius nominato, quod efficaciter plus quam 
verbaliter in presenti negocio procedatur. 
[13] Sed nee propterea intendit papa predicta") a desiderabili 
20et sancta unione ecclesie principes et alias personas illustres ex- 
cludere. Verum agendum est caute, quod, dum illi, qui possunt, si 
volunt, ut asserunt, de principalibus punctis iam concordaverunt, 
tunc non ad alterecaciones augendas discordie set ad consensum 
ordinate vel disposite unionis principes illustresque viri, set et ceteri 
25 cultores christiani?) fidei cum ingenti gaudio requirantur, quod dignetur 
nobis concedere omnipotens Deus meritis ecclesie sue sancte amen. 


Jp Soriam.?) 


6. Antwort Malatestas auf die (in Nr. & gebrachten) Vorschláge Bene- 
dikts XIII. (Herbst 1410.) 


30 B aus Wen, Hof- und Staatsbibliothek Cod. 5096 fol. 132v s. 
In nomine sanctissime et individue trinitatis et gloriosissime 


genitrieis domini nostri Jhesu Christi Marie semper virginis et tocius 
curie celestis amen. 





a) inchoaetum B. . b) Wohl statt propter pred. int. papa? €) So B. 


35 T) Vgl. hierüber oben S. 10. 
?) Einer der wm diese Zeit oft genannten Beamten der jpüpstlichen Kanzlei. 





- 


Ww L Abschnitt. Unionsverhandlungen bis 1418. COE 


Responsio ex parte Caroli minimi servitoris sanete Romane et  — 


universalis ecclesie ad ea, que retulit vir egregius dominus Garsias — | | 
de Turribus de Valencia pro parte apud nonnullos dicti pape — 
Benedicti. ib: 


Ad primum capitulum, quod incipit: Primo excusetur mora et5 
finit: remittere!) dictum. Garsiam, respondet, quod non sine misterio E: 
ipsum fecisse moram circa responsionem putat, et quantum in eo 
est, altissimo gratias agit. de omni dilacione, que facta est propter 
maius comodum sancte matris ecclesie. Consequenter vero sue 
clemencie gracias agit et quamvis insufficiens indignusque sit, suam 10 
commendat prudenciam in omnibus, que propter hec ipsa distulit 
facilius meliusque exequenda. 

Ad aliud capitulum, quod incipit: Secundo e«ponet et finit: eci- 
gentibus reperitur, respondet, quod sue gracias agit. dominacioni et 
a domino Deo se talem fieri deprecatur, qualem se factum inquit 15 
percepisse. 

Ad tercium quod incipit: Jtem dicet et finit: wmione tractatur, 
respondet, quod, divine bonitati ante omnia redditis graciis, non 
deserente aliter ipsum Carolum divini muneris influencia, et si dictus 
dominus Benedietus hostis fuisset suorum progenitorum ipsius Caroli, 20 
suiquemet*) non solum fuissent benivoli set. patres aut. matres aut 
fratres aut. sorores aut. filii; aut quanto amplius considerari valerent, 
intrinsic et carissimi amici, Carolus iusticie dicti domini Benedicti 
nulla racione, in quantum cognosceret, derogaret, tanto igitur magis 
potest confidere attenta magna. et. perfecta amicicia, que?) fuit inter 29 


dominum Egidium quondam cardinalem  Sabinensem et dominum | 
Lupum de Luna archiepiscopum  Cesaraugustensem et utriusque | 


ipsorum progenitores et consanguineos, videlicet ipsius dicti domini 
Benedieti et. eiusdem Caroli. Audivit namque ab olim domino patre 
suo, quantum favoris et gracie a recolende memorie domino Egidio 30 
et suis suscepit; similiter quam fideliter sibi suisque ipse versa vice 
servivit. Et scit veridica relacione dominum Malatestam Ungarum 
prefati Caroli fratrem patruelem in die, quo exercitus domini Ber- 
nabonis castrametatus") contra Bononiam ecclesie sub gubernacione 
predieti domini Egidii subditam conflictum suscepit prope sanctum 35 
Roffillum*), milieia insignisse dominum Gomecium prescripti domini 








&) So die schwerfüllige Konstruktion. ^ b) castramentatus B. c) Raffillum B. 
Y) In der. Instruktion dimittere. 
9? Am Rande steht: nichil ad rubrum, 






* giai een y Tam igitur iure honestatis et rectitudinis iusticie, 

. quod quisque servare tenetur et precipue in causa, de qua nunc 
| agitur, que pocius divina est quam humana, quam eciam longeve 
probateque amicicie, ut superius inquit, per divinam graciam potest 
5de ipso plene confidere exule quavis suspicione. 

Et quia a principi» quarti usque ad finem decimi dictus domi- 
nus Benedictus ipsum Carolum previsum principaliter reddit variis 
» multiplicibusque argumentis, quod experiencia preteritarum fallacia- 

rum noseat vitare futura eeclesie scandala, deinde sui rectam arguit 

10mentem et in unionis prosecucione processum  iuslificatum, illis 
omnibus capitulis sub compendio respondet. Et primo gracias refert 
| de documento, quod sua clemencia exhibere sibi dignata fuit. Nam 
multos, heu dolenter refert ipse eciam expertus, dolos interiectos 
exlitisse ad ambiciones suscitandas videt, ut ipse dictus dominus 
15 Benedictus inquit, neque adhuc minores excogitari putat, qui in impe- 
| dimentum veritatis et iusticie possibile forent, si non reperiret, con- 
E tradietores cireumveniendo in fraude animas multarum viderentur 
prevalere?) Carissime igitur documentum accepit, quod scire obesse 

non potest, ignorare autem sic. 

20 Ad alia simile videtur utilius quam assentire seu contradicere, 
quorum utrumque nesciret sine iuris aut opinionis parcium lesione 
ferre saltem putativa. 

Sed quia in particula octavi capituli, que incipit: Nam convencio 
eum illis?), respondet Carolus, quod, licetilli, qui Pisanam fecerunt 

25 congregacionem, novum suscitave'int scandalum, quo pauca in ecclesia 
sancta fuere maiora, insuper ad iustificandum illud non minora ad- 
diderint, tamen attento, quante iacture forent, tot principes tantam- 
que multitudinem preciosissimi sanguinis domini nostri Jhesu effu- 
sione insignitam extra gremium sancte matris ecclesie derelinquere, 

30nichil omittendum videtur predieto Carolo, ne extra dominieum 
relinquantur ovile. Vidit namque subtilia puleraque argumenta 
contra illorum congregacionem et quantum ab eorum communione 
fugiendum est. Audivit utique egregio viro domino Garsia referente, 
quod videtur infructuosum et inutile dicto domino Benedicto cum 

 9Dillis tractare, utpote qui timorem domini abiecerunt et in inviis 


















?) Vgl. hierzu Wurm 1. c. S. 170 f. Die Schlacht am Ponte di San Rofilo 
bei Bologna gegen Bernabó Visconti von Mailand fand am 90. Juni 1361 statt. 
?) Der Schluss ist unverstündlich. | Wahrscheinlich feit etwas, 
?) Auch hier fehlt ein. Satzglied, | 















oU 


A0 L Absehnitt, Unionsverhandlungen bis 1418, LEER 
apparent dispositi ambulare. Verum econtra Carolus considerat supra- 
dictam iacturam, que exinde occurreret rei publice christianorum. 
Considerat, quod, qui (nec)?) falli nec fallere potest, inquit: Nome — 
duodecim hore sunt diei?) quasi dicat, quod alibi apercius instruit: 

Qui non venit in prima, poterit in undecima introire.  Considerat,9 — — 
quod graviter deliraretur a divine clemencie exemplo, qwi solem 
suum oriri") facit super bonos et malos et pluit rorem misericordie sue — — — 
super iustos et iniustos.?) Ceterum dominus parabolam proponens 

ait: Quis ex vobis homo, qui habet centum oves etc. quia homini debitor 

nature similitudine homo sue tenetur nature compati, qui*) non dimiserit 10 
nonaginta novem n deserto, ut unam perditam requirat, donec inveniat 

illam. Neque adhuc satis; qui*) debilem mec valentem. suis pedibus ambu- 

lare inventam reliquerit. in deserto et non imponat super humeros suos, 

donec introdwverit in. ovile. Quis ex vobis homo erit, quis bonus pastor, 

cum mon. solum pastor bonus teneatur ovem perditam (non)*) dimittere set pro 15 
qualibet animam suam dare, qui*) dimiserit nonag inta novem (n deserto 





perditas unius tantum. custodia occupatus, qua racione, quibusve argu- 
mentis ante tribunal eterni se iudicis excusabit, cui omnia sunt muda et 
aperta; tunc. qui, cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est 
se equalem Deo set semetipsum. ecinanieit. formam | servi. accipiens. et 20 
habitu inventus ut homo propter peccatorum salutem mon iustorum coram 
se ipsis, ipso dicente: Non veni vocare iustos set peccatores ad  peni- 
tenciam. | Dominus respiciens in. discipulos suos dixit Simoni Petro que- 
renti, quociens dimissurus sit fratri suo, an usque sepcies: JNon dico ter 
usque sepcies set usque septuagies sepcies, super quo beatus Augustinus 25 
ait: Omnino, quociens peccaverit, ignoscas. Omnia enim peccata dicit, 
quando septuagies sepcies dirit et Petri quisquis fuerit successor, qui et 
ipse circumdatus est infirmitate.?)... Et si ex suis scripturis opponatur 
Karolo, quod longis variisque tractatibus iniciatis ad pacem et illam 
respicientibus iudicaverit quasi ammodo frustra cum illis pro vera 30 
unione laborari, non negatur, quin ymmo admittit et addit, quod 
ille*, qui huius scandali suscitandi causa extitit principalis estque 





a) Fehlt B. ^ b) orire B. c) si B. — d) Fehlt B. 

1) Johannes 11 b 9. 

? Nach Matthüus 5 g 45. 35 

?) Das Vorhergehende ist zum. grüssten Theile zusammengestellt aus Bibelstellen 
(die hauptsüchlichsten: Lucas 15 b 4; Phihpp. 2 a 7; Matth. 9 b 13 und 18 c 21), 
dw jedoch stark geündert sind; eine genauere Angabe der Ánderungen würe werthlos. 
Es folgen noch eine Rewe Stellen aus der heil. Schrift, i; 

5) Johann. XXIII. 40 





E S aa CHIEN NE ralis 
(iow Wire PELO 


E. 






' 


.C, Malatesta, Gregor XIL. und Benedikt XIII. 1410—1413. Nr. 6. 41 


adhue augendi et servandi, cogendus est, sicut habetur, XXIII. que- 
stione V. capitulo de Ligurribus et capitulo sequenti: Qual nos et 
precipue circa finem illius.) Verum dato, proch dolor, quod ille 
presumendus sit cum quibusdam ex suis complicibus incorrigibilis, 

5 quia non est inpossibile tamen ipsum corrigi, utile apparet pacem 
sibi offerre iugiter et indefesse et interim contra fideles et eos, qui 
pacem volunt et offerunt puro et sincero corde, vim suam exaspe- 
rantem vi cohibere et repellere, ne fideles queat opprimere atque ut, 
qui potencia confidens humana sperat sue voluntatis effectum et 

10 propterea exardet, dum adversa viderit valitudine refrenari, a pro- 
posito iniquo, si non amore saltem timore, discedat ... Ad nonum 
quod incipit: Quid plura? et finit: 2nsurgerent, respondeo, ut supra 
in capitulo, quod incipit: .Ad alia simile et finit: lesione ferre saltem 
putativa. 

15 Ad decimum, quod incipit: De multis et finit providenciam futu- 
rorum regracior?, quod sim cautus redditus, et ad cetera huius 
capituli respondeo sieut in proximo. 

Ad undecimum, quod incipit: Set non propterea et finit: strenue 
defensare, respondeo me sibi, quas valeo, gracias reddere pro tam 

20 piis et iustificatis exhortacionibus et cum me non fecerim nec cre- 
averim, atque, si quid boni in me fuerit seu futurum sit, fateor 
meum non esse, unde, quod mei promittam, michi deesse penitus 
fateor, set cum, cuius sum, per ipsum et in ipso, supplico, quatenus 
misertus mei, que sue sunt optime et irreprehensibilis voluntatis, 

25 secundum sui infallibilem disposicionem michi minimo elargiri dig- 
netur in honorem laudemque sui nominis, quod super omne nomen 
est, et in tranquillitatem ecclesie sue sancte atque reintegracionem 
veram tocius populi sui christiani cum ceteris fidelibus cooperari. 

Ad ultimum?), quod incipit: Set nec propterea et finit: ecclesie sue 

90 sancte amen, commendo. Et michi videtur oportunissimum fore, quod 
illi eum omni caritate, more et prudencia requirantur, qui non pa- 
rum prodesse cum divino auxilio queunt, huiusquemodi mentis do- 
minum) Gregorium fore expertus sum. Et sic per ea, que sui parte 
respondi disertum habunde puto... 

95 Hiis auditis deprecor per vos fieri et obsecro per eum et 








a) Es folgt überflüssig (unterpungiert?) ut. b) domini B. 


!) Decr. II p. causa XXIII q. V c. 43 und 44. 
*) Auf das Kapitel mit den Ortsvorschlügen Benedikts geht Malatesta nicht ein. 








42 T. Abschnitt. Unionsverhandlungen bis 1413. 





coram eo, . qui iudieaturus est vivos el mortuos et redditurus uni- (m 
cuique secundum opera sua. 


1. Papst. Benedikt XIII. an. Karl. Malatesta: Unfruchtbarkeit der Ver- : | 1] 
handlungen mit Johann. XXIII. und seinen. Anhángern; | Vertheidigung M 
seines Verhaltens gegenüber dem Vorwurf, dass er in der Unionssache9 ——— 


nichts thue; Sendung des Garsias zu weitern. Verhandlungen. 
S. Matteo 1411 Juli 7. 


B aus Wien, Hof- und Staatsbibliothek Cod. 5096 fol. 124v und 125. 


Benedietus episcopus servus servorum Dei dilecto filio nobili 
viro Carolo de Malatestis militi salutem et apostolicam benedictionem. 10 
Litteris tuis, dilectissime fili, gratanter acceptis et dilecto filio Garsia 
Martini de Turribus earum latore ad plenum audito, quod vigeat 
in te fervens zelus ad bonum sanctissime unionis ecclesie, gaudemus 
et tue laudis preconium de re tam pia, tam Deo grata tamque ne- 
cessaria christiano populo attollentes ad scripta per te responsa diri- 15 
gimus, que clariori dicti latoris exposicione nobilitati tue alias no- 
ciora patebunt. Novimus enim, ut scribis?) experiencia docente 
plurimorum principum, ad quos pertinet res arduas studio accuciore 
tractare, intenciones devias et, quod dolendum est, privatis affectibus 
ab equitatis regula declinantes, ad actum investigande veritatis in 20 
huiusmodi christiane fidei negocio tardiores. Quod autem apud illos, 
qui ausu temerario se unicum collegium asserebant, et Petrum de 
Candia Allexandrum et Baldasarem Cossa Johannem usurpatis no- 
minibus appellatos tua non valuerit devocio proficere, te admira- 
cionis stupor, quesumus, non detentet. Quomodo enim sana inten- 25 
cione vera et iusta prosequens apud illos proficeret, qui deposito 
profieiendi appetitu in deficiendi perfidiam inciderunt ac veritatem 
et iusticiam opprimentes extimant id, quod pretendunt, se fore aliter 
non posse defendere nisi iusticia et equitate suppressis. Equitas 
enim iniquitatem non tollerat, veritas vincit ipsorum fallaciam et 30 
iusticia corrigit per eos illicite perpetrata. Quo pacto ergo illa ad- 
mitterent, que totum ipsorum elidunt fundamentum? Verum, fili, quod 
libi videtur, sicut tua epistola innuere conicitur, nos cum prefatis 
intrusis nobisque adherentibus in prosecucione unitatis ecclesie dor- 









') Dieses Schreiben Malatesta aus der ersten Hülfte des Jahres 1411 px ich 95 
hicht aufgefunden. 





" n. 45.."JAML. ———-C"owen cod vc eS t. 
ais rino iSc dista a a E ie TO Se Re EON 
^ QC Yr r T ^ "- ^ 
. z- . * 


T E iran PESUON TT T" y Yt 
C. Malatesta, Gregor XII. und Benedikt XIIL 1410—1418. Nr. 7. —— 43 


 mitare ac quiescere et letari in possessione sedis et infole pastoris, 
quod hoc de nobis estimes, propter sinistras informaciones vel facti 
ignoranciam, que eciam peritissimos sepe fallit, non ambigimus pro- 
venisse. Nam si informari libuerit, invenies vere et perspicacius 

5 poteris intueri nos eo magis ad eliminandam huius pestilentissimi 
morbi labem intentis studiis vigilasse et cum inextimabilibus peri- 
culis, laboribus et expensis eciam in remotis partibus exacta dili- 
gencia eandem ecclesie unitatem fuisse totis conatibus prosecutos, 
quo ab illo, cuius gerimus vices in terris. cuiusque negocium venti- 
.1Olatur, recepturi sumus ob hoc aut de constanti et officiosa^) cura et 
exquisita solercia meritum aut. quod absit, de negligencia") et pusil- 
lanimitate supplicium. Nec credat tue nobilitatis devocio nos qui- 
evisse nec quiescere in sessione kathedre nec gaudere in decore in- 
fole pastoralis. Novimus enim, quibus illa sedes urgentibus aculeis 
15sit inserta, qui sui sessoris animum transverberant et interiora ever- 
tunt^; nee ignoramus prefate infole pendus, quod humeros nedum 
nostros tenellos et fragiles set eciam robostissimos cuiuscunque at- 
terit et confringit. Admonet nos insuper tuarum litterarum tenor 
expressus attendere abhominaciones et scelera?) propter impunitatem 

20 criminum, que ex venenosa radice huius pestiferi scismatis prodeant. 
Quis, fili, posset nedum omnia set aliqua huiusmodi malorum et 

| periculorum particula sufficienter exprimere? Certe nullus, nisi qui 
| posset explieare antechristi maliciam, que transcendet omne, quod 
E dicitur; cuius hoc pestiferum scisma, nisi celeriter evellatur et ra- 
|  95dicitus exstirpetur, perhorrenda et pessima inicia protestatur et, 
L quod absit, verisimiliter introducet. Ecce igitur, fili, ecclesie verus 
pastor, qui se scit esse, quod non ceteri adversantes, pro Christi 
ovibus animam paratus exponere! Non permittitur; quin ymmo de- 
negata sibi omni via iusticie, et ea, quam pecierunt, mutue scilicet 
90 cessionis, fugatur sibi et suis, securitas et audiencia denegantur. 
Qua igitur racione cum illis, quos hactenus?) et nunc per diffugiorum 
latebras constat dormire cum suis, nos, qui tanta solercia vigilavi- 
mus, dormitasse pariter arguimur? Tunc frustra querimur contra 
malos, frustra laudamus bene meritos, si utrosque pariter condemp- 
35namus. Preterea fatemur, fili, verticem nostrum, iam diu est, in- 
canduisse pruina iam gelide senectutis et proprie vite appropin- 
quasse terminum non diucius procelandum, unde subtractis vite 








2) efficiosa B. b) negliencia B. c) evertant B. d) celera B. e) hatenus B, 


A4 L Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1413. "a Ew 


solaciis afflicte senectutis incomoda experimur. Set quid, si persona. 
nostra floride iuventutis amenitate gauderet, certe aut morienda aut. 
senescenda floreret?) et de preterito nichil retineretur nec ultra instans 
aliquid eciam de presenti. Novimus ergo tam antiquis quam iuvenibus 
fore celeriter properandum ad iudicium iustissimi iudicis cuncta cer- 5 
nenlis, ubi, que in presenti celantur fraudibus, eidem reserata pate- 
bunt, et quemlibet absque diffugio pro tantis meritis vel demeritis 
condigna stipendia recepturum. Quod nisi videremur presumere iu- 
dieium velle incitare divinum, optaremus jam in presenti cuilibet 
inicia future retribucionis impendi. Sed absit nos velle aliud quam 10 
velit ille, qui bone voluntatis est actor. Cuius voluntati nos humiliter 
conformautes in presenti scismate pro sacra eeclesie unione non 
cessamus tractare et efficaciter operari, quod possumus, parati insuper 
domino prestante, qui novit, et cooperante, qui potest, meliora et 
utiliora prosequi, (que)") per quemcunque nobis fuerint fideliter re- 15 
velata. Super ceteris vero eidem tue nobilitati circa materiam expli- 
candis dicti Garsie a nobis certis instructionibus informati relatibus, 
quesumus, prestes fidem credulam velud nostris. Et in domino Jhesu 
Christo te, fili, optamus bene valere. Datum apud sanctum Matheum, 
Dertusensis dyocesis, nonas Julii, pontificatus nostri anno XVII. 20 


8. Erklárung Denedikts XIIL, dass er unter. den früher für die Zu- 
sammenkunft in Savona (1407) vorgeschlagenen Bedingungen zu einer 
Zusammenkunft mit Gregor XII. bereit sei. Ortsvorschláge: Tarragona, 


5. Matteo, Majorca, Barcelona, Valencia, Castilion, Cartagena, Sevilla 


und Cadix. | (1411 um Juli 7.) 25 
B aus Wien, Hof- und Staatsbibliothek Cod. 5096 f. 126. 


Ad illa, que discretus vir Garsias Martini de Turribus, nuncius 
magnifici viri domini Caroli de Malatestis, missus ad papam Bene- 
dictum XIII. sibi verbo ex parte predieti domini Caroli retulit et in 
scriptis, ut asseruit, velut sibi tradita fuerunt, presentavit, quantum 30 
ad effectum rei, de qua pronunc agitur, pertinet, breviter respon- 
detur, quod, licet attentis gravibus impedimentis, que adversus op- 
tatam unionem sancte matris ecclesie prioribus difficultatibus acu- 
mulata et superaddita sunt per conspirantes contra eam in congre- 





a) floret B. — b) Fehlt B. 






2 Mllapmdedii dandis . Aide dnd. A 


—€———— —— 


"T"———— 











€. Malatesta, Gregor XII. und Benedikt XIII. 1410—1418. Nr. 8. 45 


gacione Pisana, attenta eciam indisposicione Baldasaris Cosse ultimo 
in antipapam assumpti et suorum sequacium, quod idem dominus 
Carolus per suas litteras se fatetur expertum?), difficile sit in tanta 
rerum turbacione securam viam pro unione ipsius ecclesie tot adver- 
9santibus aperire difficiliusque simul cum tam notorie diffugientibus 
eam cleriter persequi ac difficilimum inter astutas adversariorum in- 
sidias ad desideratam perfectionem deduci, nichilominus papa Bene- 
dictus, qui, sicut nec cessavit hactenus, sic nec inposterum cessare 
| intendit, quantum erit sibi possibile, dictam unionem efficaciter pro- 
lOsequi, ut Deo, qui potest, faciente ad perfectam conclusionem cele- 
| riter deducatur, stantibus terminis non videt utiliorem aut breviorem 
viam quam illam, que per ipsum cum Angelo Currario a sibi adhe- 
rentibus Gregorio nominato alias oblata fuit et finaliter concordata, 
additis, que secundum variacionem presencium negociorum, locorum 
15 et temporum ultra vel preter illa viderentur aliter disponenda, nichil 
tamen in effectu mutando in illis, que alias, ut premissum est, ob- 
lata fuerunt pro vera unione ecclesie obtinenda. Quod ut securius 
et cicius videatur, hic papa Benedictus eandem oblacionem, quam 
alias fecit, iterum fecit et replicat sub hac forma scilicet?): quod, 
20]icet ipse papa Benedictus de suo vero iure tam per facti quam iuris 
evidenciam certus sit et securus, tamen papa affectionem, quam habet 
ad sancte matris ecclesie unionem et huius deflendi scismatis extir- 
pacionem, ut tam optatum prefate unionis ecclesie negocium celerius 
et securius valeat execucioni mandari et ad optatam perfectionem 
25 deduci, paratus est una cum collegio honorabilium fratrum suorum, 
sancte Romane ecclesie cardinalium, in loco securo, decenti et ydoneo 
cum dicto Gregorio vel quocunque successore suo ac pretenso 
collegio suo vel sui successoris aut ipso vel suo successore dece- 
dente vel decedentibus cum illis, qui apud suam partem pro car- 
3Üdinalibus se gerunt seu gerent, personaliter convenire pro iam 
dicta unione ecclesie tractanda et favente Deo realiter obtinenda 
ibique proviso et ordinato de hiis, que pro acceleracione et se- 
curitate unionis predicte erunt oportuna et necessario disponenda. 
Paratus est pro pace populi christiani et salute animarum ac 


TUER TN Ge-T- MP IE » 


"——— MÁS 





35 !) Vgl. die áhnlich lautende Stelle zu Anfang des vorhergehenden Briefes. 

?) Aus der Bulle Benedikts: ,Per quendam* vom 31. Januar 1407, gedruckt 
Raynaldi Annal. eccles. ad annum 1407 u. à., zuletzt mit den Varianten bei Erler, 
Theoderici de Nyem de schismate libri tres, Lipsiae 1890, p. 211 ss. Die Stelle p. 213 s., 
natürlich mit den nàthigen formellen und unwesentlichen textlichen Anderungen. 





I. Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1413. 


reintegracione et unione sancte matris ecclesie in dieta conven- 
eione personaliter suo vero iuri et papatui pure et libere ac sim- 
pliciter cedere et renunciare, si predictus Angelus Corrario, ut pre- 
dietum est, Gregorius nominatus, consimiliter renunciabit et cedet 
pretenso iuri suo et papatui vel quicunque successor suus eodem 5 
modo, ut premittitur, renunciabit et cedet, dum tamen ipse vel suc- 
cessor suus et illi, qui apud partem suam pro cardinalibus se gerunt 
vel gerent, sic ut prefertur, noluerint cum effectu^) convenire et. con- 
cordare cum eodem papa Benedicto vel cum venerabilibus fratribus 
suis sanete Romane ecclesie cardinalibus, quod exinde canonica unici 10 
Romani pontificis sequatur electio et unio ecclesie sancte Dei. Ne 
tamen credatur, quod idem papa Benedictus de suo iure difisus hanc 
viam obtulerit et ne unio eeclesie in casu aliquo occasione huiusmodi 
valeat impediri, protestatur ipse papa Benedictus, quod per oblaci- 
onem premissam non intendit excludere aliam viam quamcunque ra- 15 
cionabilem, per quam vera unio haberi possit in Dei ecclesia et 
pacis tranquillitas in populo christiano amen. 

Super loco convencionis possunt offerri: primo, civitas Teraco- 
niensis prope mare, que est ecclesie, in qua capitanei communes 
utriusque poterunt habere plenam iurisdietionem, non tantum in cu- 20 
ralibus et venientibus ad curiam, set eciam in civilibus et aliis de- 
clinantibus ad dictam civitatem. Item officiarii et cives dicte civita- 
tis prestabunt securitatem medio iuramento ac eciam homagio de 
bene et fideliter protegendo eos et quemlibet eorum et suos etc. et 
quod libere quilibet eorum «cum suis possint ibidem stare, exire et 25 
redire et inde recedere ad libitum. prout eis placuerit. Item super 
hospiciis et victualibus ac aliis ordinandis et statuendis illi de civi- 
late stabunt voluntati et ordinacioni eligendorum pro utraque parte. 
Et insuper papa pro securitate persone alterius et suorum dabit se- 
curitatem similem, quam dedit vel tenebatur dare secundum con- 30 
cordiam factam in Marsilia super convencione civitatis Sauonensis et 
pro maiori securitate dabit in posse certos, de quo partes concor- 
dabunt, viros nobiles tam de genere suo quam alios nobiles vel pre- 
latos in numero sex, octo vel decem, qui erunt obsides tam pro se- 
curitate personarum quam pro aliis adimplendis, de quibus erit con- 35 
cordatum dare obsides, et ad maiorem firmitatem negocii pro securi- 
tate eorum, de quibus eoncordabunt, fore dandos fideiussores. Papa 
dabit mercatores fidatos et planos ac potentes, qui in particulari, vel 
solempnes universitates, qui in communi fideiubebunt de bene et 





a) affectu B. : 40 j 













€. Malatesta, Gregor XII. und Benedikt XIII. 1410—1418. Nr. 8. 4T 


/ plane solvendo suis casu, loco et tempore usque ad summam tre- 
- A eentorum milium florenorum vel aliam, de qua inter partes fuerit 
eoncordatum.  Tradentur eciam sibi pro securitate sua et suorum, 
E si voluerit, prope mare unum, duo vel tria castra notabilia, que 
5libere poterit retinere cum omni dominio ad tempus, de quo fuerit. 





concordatum, data prius securitate sufficienti de restituendo ea tem- 
pore et modo concordatis. Et vasalli dictorum castrorum prestabunt 
E . A gibi fidelitatis iuramentum ete. Et ad hoc possunt nominari castrum 


de Ciges!) in litore maris, quod distat a dicta civitate Terraconiensi, 

10per XVIII miliaria et castrum de Tamarice in litore maris, quod di- 

| stat a dicta civitate per tria milliaria tantum, et castrum de Constan- 

! tino, quod distat per duo miliaria, que castra omnia sunt ecclesie. - 

| Secundo potest offerri pro loco eonveneionis modo predicto villa 

E sancti Mathei, ordinis Muntesie?), que est ecclesie et in qua pro nunc 

15 residet papa cum sua curia. Item obsides, item fideiussores in certa 
summa, item unum, duo vel tria castra prope dictam villam ad 
quinque, octo vel novem miliaria. Et ad hoe possunt nominari castrum 
de Ceruaria, castrum. de Piniscola, quod est prope mare, et castrum 
de Siuert. 

20 Tercio potest offerri pro convencione civitas Maioricarum 9), in 
qua securissime potuerint stare. Habebunt ipsi et officiarii sui iuris- 
dictionem in suis. Et gubernator regius ac cives notabiliores et 
maiores dicte civitatis numero centum quinquaginta vel ducenti no- 
mine proprio ac nomine civitatis promittent medio iuramento custo- 

25 dire eos et suos bene et fideliter ete., ut libere possint ibidem stare, 
exire et redire, ac recedere, quandocunque voluerint. Et super ho- 
spiciis et libertatibus et aliis stabunt ordinacioni duarum vel quatuor 
personarum pro utraque parte eligendarum. Item unum vel duo 
castra etc. 

30 Quarto, eodem modo potest offerri civitas Barchinonensis. Item 
unum vel duo castra prope. 

Quinto, eodem modo potest offerri civitas Valentina. Que tres 
civitates sunt regis Aragonie, in quibus et qualibet earum potest 
dari plenissima securitas. Et fient omnia de voluntate et expresso 

35consensu regis, si tunc erit, vel rege non existente cum firma et 
eonsensu gubernatorum regnorum. ltem unum vel duo castra etc. 








1) Auch Siges, früher Subur. 
| ?) Der spanische Orden von Montesa, benannt nach der Festung Montesa in 
| der Provinz Alicante, wurde von: Jakob Il. von Aragonien gestiftet. 
t 40 9) Jetzt Palma auf der Insel Majorca. 


| 
' 


^3 


A8 T. Abschnitt. Unionsverhandlungen bis 1413. 


Sexto potest offerri pro convencione villa notabilis de Castilione 
Impuriarum?)!), que est cum omnimoda iurisdictione civitatis Barchi- 
? 


nonensis, que villa habebitur cum pleno dominio et fidelitate homi- 
num ad voluntatem et commune regimen amborum parcium ad tem- 
pus, de quo fuerit concordatum, datis securitatibus de restituendo 5 
tempore et modo concordatis. Et si voluerit unum castrum, duo vel 
tria ut supra. Et possunt offerri ad tria, quinque vel octo miliaria 
distancia a dicta villa et prope mare castrum de Rosis, castrum beati 
Petri de Rodis et castrum de Lanciano, que sunt ecclesie. | 
Septimo possunt offerri civitas Cartaginensis prope mare, civitas 10 
Ispalensis et insula de Calig et alie civitates, que sunt regis Castelle, 
in quibus de voluntate et expresso consensu domini regis Castelle 
vel dominorum regine et infantis tutorum dieti regis habebuntur 
plene securitates, prout in civitatibus Maioreharum^, Barchinonensi 
et Valentina, de quibus supra tractatum est. P. Soriani. — 15 


9. Vorschláge Gregors XII. zur Erlangung der Union. Als Haupt- 
mittel. empfiehlt. er. Berufung. eines. allgemeinen Konzils trium omnium 
(se. paparum) consensu: Jntweder kónnen die drei Paápste Prokuratoren 
ernennen, die Zeit und Ort des Konzils vereinbaren, oder, falls ein taug- 
licher und amáchtiger Fürst. sich. fánde, solle die Berufung vom ihm 20 
ausgehen. In zweiter Linie entscheidet sick Gregor Jür eine Zusammen- 
kunft mit Benedikt XIII, doch nicht an. den von jenem. empfohlenen. spa- 
nischen Orten. sondern. in. Italien, damit. sie. gegebenenfalls auch mit 


Johann XXIII. verhandeln konnen. (Rimini Anfang 1413.) 


B aus Wien, Hof- und Staatsbibliothek Cod. 5095 /ol. 127—131; die Modi von 25 
Ut quidem media «a bis fuisse canonice electum | (vgl. unten S. 49—56) auch 
fol. 115—117v (C). 

D ein Stück gedruckt aus anderer Quelle. bei. Martene. et. Durand, Amnplissina 
Collectio VII, 1139 ss. 


In nomine sanctissime et individue trinitatis et gloriosissime ge- 30 
nitrieis domini nostri Iesu Christi Marie semper virginis et tocius 
curie celestis amen. | 

Replicacio?) circa eas responsiones, quas retulit egregius vir do- 
minus Gassias de Turribus de Valentia factas sibi, ut asseruit, ex 
parte*^) apud nonnullos dicti domini Benedicti pape, ad ea, que eidem 35 





a) Impinarum B. b) So B. c) Von ut bis hier fehlt D. 


') Castellon d' Anpurias S. von. Tarragona. 
9 Von hier an gedruckt. 















C. Malatesta, Gregor XIT. und Benedikt XIII. 1410—1418. Nr. 9. A9 


tulerat parte Caroli de Malatestis minimi servi sancte matris et uni- 
versalis ecclesie, pro unionis tractatu, et Domino faciente, eius ef- 
fectu. Primo conceditur, experiencia, proch dolor, efficaciter pro- 
bante, tantam quorumdam fore malitiam, quorumdam autem igno- 

5ranciam et perplexitatem, quorumdam vero vecordiam et pusillani- 
mitatem, quod, nisi dominus Deus sui misericordia christiane cala- 
mitati subvenire dignetur, videlicet, aut mirabili sua potestate im- 
piorum eohercendo*) aut ecorrigendorum mentes humiliando, nulla 
spes vere reintegrationis et unionis adest populo christiano. 


10 Sed quia nemo divine bonitatis opem expectando debet differre 
ex debito caritatis proximorum miseriis subvenire, quin ynmo") quam 
maiores cognoverit, illis solertius succurrere*^) tenetur, is precipue, 
qui vicem domini nostri Ihesu Christi agit in terris, cuius miseri- 
cordia super omnia opera eius, papa Gregorius paratus est cum ipso 

15 dicto Benedicto et sibi obedientibus tractare, prosequi et domino 
auxiliante concludere, quecumque putaverit seu profutura ei ostensa 
fuerint vere reintegrationi sancte ecclesie et unioni populi christiani 
et nedum cum ipso, verum cum omnibus aliis sue iustitie et veritati 
adversantibus, sieque hortatur predictum nuncupatum Benedictum, 

20quod suam, quam offert, bonam voluntatem extendere et ampliare 
velit, quemadmodum ipse papa Gregorius paratus est, non solum 
circa sanos mente, set?) egrotos. Sententia quidem domini est: 
ANon est opus valentibus medicus set") male habentibus. Euntes ergo. dis- 
cite, quid est? misericordiam volo, et non sacrificium.) 

25 Licet enim divisionem divisioni addiderint pretenso unionis zelo 
et laniatis distracetisque sacris canonibus errorem adinvenerint pe- 
iorem priore, non tamen*) ipsos extra gremium sancte matris ec- 
clesie constitutos sie deserendos fore videtur pape Gregorio, attento, 
quante foret iacture tot principes tantamque plebem divinum pro- 

30fitentes nomen permittere in precipicium baratri ruere, quamquam 
decepti orbatum ducem insequantur. 

- Ut?) quidem media apta vere unioni, quantum domino favente 
et faciente, nullatenus ex parte pape Gregorii deficiant, modos istos 
proponit. 





935 a) eoereendo D. b) immo D. c) subvenire D. d) sed D. e) tantum D. 


1) Matthaeus 9 b 12. 
?) Von hier an auch auf fol. 115 der Handschrift. 


k 


Finke, Acta concilii Constanciensis. I. 4 





E 


VR 





50 L Abschnitt. Unionsverhandlungen bis 1418. 






Quia duo precipue videntur?) necessaria ad sacram sancte Ho- 
mane ecclesie reintegracionem et veram populi christiani unidos 
primo, quod habeatur. unicus et iuo ur pastor, quamvis 
nullum dubium canonicum sit de eo; deinde ) quod ab omnibus re- 
cipiatur, et illi spontanea exhibeatur obedientia ab UL z 2 

Quamquam multum intersit inter concilium inixtum ex catholicis 
et seismaticis, quod fieri potuit habilius et magis canonice sine turbacione 
ante turbacionem Pisis factam, et concilium, quod nunc potest fieri ex 
katholicis?) et scismaticis, eo quod tunc erant catholici plures scisma- 
ticis), cum quibus catholicis est ineunda synodus, n habetur XXIV. 10 
questione HI: Cun quibus, ) nichilominus papa Gregorius credidit 
posse auctoritate apostolica") admittere ad concilium scismaticos, 
quod et voluit, et cum eis providere effectualiter et pro reintegra- 
cione!) unionis christianorum, nulla via racionabili exclusa. Sel") 
iniquitas impedivit. Vult autem") et appetit nunc, quod) auctoritate 15 
apostolica indubitate congregetur, his*) non obstantibus. 

Nullum, quantum apud homines est pensata diversitate, magis 
sufficiens!) cernitur medium, quam quod concilium generale congre- 
cetur ex katholieis et scismaticis, his quidem racionibus. Nam recte 
considerantibus nulla est cercior auctoritas et. potestas terminandi 20 
dubia apud universitatem christianorum in presenti quam huiusmodi 
universalis congregacionis. Et liec") quando secundum canonum 
auctoritatem sanctorumque patrum alias consuetudinem congregata 
fuerit, et quia renunciacio et cessio non valent") simpliciter unionem 
facere, et multa possent dubia oriri circa indubitati pastoris electi- 25 
onem faciendam, que non possent quavis alia auctoritate tam in- 
dubie et effectualiter. terminari, quantum fierent?) per potestatem 
huiusmodi concilii debite et. indubitate congregati; propterea quod") 
unieus et indubitatus pastor habeatur, videtur pape Gregorio opor- 
lunum fore concilium huiusmodi") congregari. 30 

secundo, quia opportunum videtur ad sacram sancte Romane 
ecclesie reintegracionem et veram populi christiani unionem, quod 
unieus pastor ab omnibus recipiatur, et. illi spontanea exhibeatur ab 





à) videntur precipue C. b) Von hier an bis ab omnibus fehlt C. c) eath. € und D.; 
80 immer. d) schismatiei D. e) posse folgt hier C. f) integracione B. g) sed C. 95 
h) enim D. j) ut C. k) hiis C; so C immer. — 1) sufficiens fehlt D. m) hoe €. n) valet 
-B. und D. 0) quamcumque fierent C; fieret D. p) ut D. 


q) huiusmodi coneilium opor- 
tunum €; opp. D; so immer. 


') Decr. II p. causa. XXIV q. Ill c. 36. Es muss also. heissen: non est ineunda 
synodus, 


A0 








iU Sa qus ao Cue ua Cr LAGE UC NN 
m Mite NER HN ANS pe 





C. Malatesta, Gregor XII. und Benedikt XIIT. 1410—1413. Nr. 9. 51 


2 omnibus?) obediencia nullaque sit planior et patencior via, quod^) 

—  unieus pastor ab omnibus recipiatur, et illi spontanea exhibeatur ab 

omnibus obedientia, quam via huiusmodi concilii generalis; propterea 

huiusmodi concilium universale congregari oportunum precipue vide- 

E. 5tur. Patent hee, primo*) ex notoria ipsius veritate; secundo quia, 

si communiter in unum consencient?) sponte vel saltem*) ex maiori 

parte tam racione quam auctoritatis plurium reverencia, quin ymmo?) 

spiritus sancti, quia debite erit ecclesia sancta congregata, cogentur 

acquiescere. Unde minime dubitandum est?, quod illum non re- 

lOecipiant omnes et spontaneam illi non exhibeant obedienciam. Quod 

si aliter fieret, experiencia teste, nec ab omnibus reciperetur nec 

illi spontanea exhiberetur obediencia; propter quod, quamvis ecclesia 

sancta dividi nequeat, non tamen sacra et optata sancte Romane 
ecelesie reintegracio fieret et vera populi christiani unio. 

15 Modus autem videtur pape Gregorio utilis et oportunus ad con- 
gregandum huiusmodi generale et indubitatum concilium, quod com- 
muni, si fieri potest), omnium trium congregetur consensu et auc- 
toritatem singuli prebeant, quam habent vel pretendunt habere. 

Communis consensus et auctoritas trium exigitur) ut ab omni- 

20bus indubitata teneatur auctoritas huiusmodi concilii; quia nequa- 

quam dubitabile est, quod in altero trium potestas papatus sit et 
plena auctoritas ecclesiam congregandi. 

Modi duo videntur oportuni pro ordinata huiusmodi universalis 

concilii congregacione: quia ad ipsius ordinacionem quatuor sunt ne- 

25 eessaria, videlicet*) modus, locus, tempus et securitas. Modus re- 
spectum habet ad principales et ad principalibus obedientes, scilicet 
si personaliter principales concilio!) adesse voluerint vel per eorum 
procuratores"), quod modus talis inveniatur, qui omnibus sit equus 
et communis.*) 

80 Ordo autem ad convocandum subditos principalibus et univer- 
sale concilium") eanonicus et comunis videtur, quod omnes vocentur 
prelati et alii secundum disposicionem saerorum canonum. 

Ceterum quod omnes patres personaliter teneantur accedere, 
nisi propter infirmitatem non levem aut nimiam senectutem fuerint 





235 a) ab omn. exhibeatur C. b) quod bs obedientia fehlt C. c) prima — secunda B 
und D. d) eonsentirent C; consentiant D. e) saltim C. f) immo D. g) Fehlt C. 
h) posset D. i) exigetur JD. k) Fehlt C. 1) consilio C; fehlt D. | m) proereatores C. 
n) eonsilium C; so immer. 


1) Hier bricht der Druck ab. 
4* 


ire 





n2 L Abschnitt. Unionsverhandlungen bis 1418. 


- 


impediti, sub pena excommunicaeionis. Et de hoc moneantur a dictis 
tribus, ne sub colore ineredulitatis negligant commodum sancte matris 
ecclesie prosequi. Tenentur enim omnes prelali ad sacram synodum 
vocati accedere sub solempnis") vinculo iuramenti. Quemadmodum 
ipsos iurare manifestum est, quando plenitudinem potestatis prela- 5 
ture ipsoram suscipiunt. Et pena exeommunicacionis infligenda non 
venientibus habetur distinctione XVIII!) ex concilio Arlatensi") IP? 
et Agatensi et Teragonensi") Et ne seculares predictum concilium 
generale audeant impedire, similiter fiat a dictis tribus contra reges, 
principes, dominos et*) communitates ct alios, cuiuscunque condiei- 
onis fuerint, qui predictum presumpserint concilium impedire seu 
prohibere volentibus ad illud accedere vel molestiam inferre directe 
aut indirecte. De pena excommunicacionis talismodi prevaricatoribus 
infligenda habetur distinctione predieta. e.*) Quoniam quidem versu: 
Et si quisquam princeps.^ Quare autem. pena privacionis a suis digni- 15 
tatibus, iuribus, dominiis et honoribus addenda videatur, proxima 
racione dicetur^). 

Videtur insuper pape Gregorio, quod addatur non venientibus, 
exceptis predietis causis impedientibus, pena privacionis beneficiorum 
irremissibiliter ab omnibus tribus et similiter impedientibus venire 20 
volentes pena privacionis cuiuslibet dignitatis, iuris, dominii et ho- 
noris. Et hoe quia, proch dolor, magis temporalis commodi timetur 
amissio quam celestis divinique consorcii. Et execucio fiat per con- 
cilium effectualiter*) vel per suos commissarios in concilio eligendos 
eontra eos, qui non accesserint?) nisi canonice sint excusati, et 25 
eciam contra illos, qui prohibuerint vel") impediverint. 

De procuratoribus autem ipsorumque potestate eorum, qui pre- 
dietis causis dumtaxat impediti non potuerint ad concilium accedere, 
modi serventur iuris, hoc tamen declarato, quod nullus mittere possit 
procuratores, qui nuperrime congregacionibus et concilio interfuerunt, 30 
quando triseisma factum est, neque aliquos, qui fuerunt alterius 
trium euriales a tempore, quo dissensio!) orta est inter ipsum papam 
Gregorium et suos olim cardinales et ipsum Benedictum et suos 
olim pretensos cardinales,'et hoe ideo*), quia contenciosorum et liti- 
giosorum debet consorcium non solum vitari set dampnari. 35 


-— 


0 





a) solempnis emit Abkürzungszeichen über p C. V) So beide Texte. c) et fehlt C. d) c. bis 
versu fehlt B. e) dicitur C. f) effectualiter fehlt C.  g) accesserunt C, 8o auch die f'olgen- 
den Verben. h) ac C. i) discensio B.  k) ideo fehlt B. 


?)) Decr. 1 p. dist. XVIII c. 12—14. 
MT een 40 









D——smt 





C. Malatesta, Gregor XII. und Benedikt XIII. 1410—1413. 53 
Et si opponatur, quod prelati, qui interfuerunt Perpiniani, Pisis?) 
et in civitate Austrie") Foroiulii, non debent recipi eisdem*) raci- 
onibus, plana est responsio. Primo namque volentibus iudicium ferre 
in meliorem opinatum magna debet differencia notari inter principales 
Det procuratores dicente domino: Pastor bonus dat animam suam pro 
ovibus suis, mercenarius autem et cuius nom sunt oves proprie, cum. vi- 
det*) lupum venientem, fugit. Deinde venit. lupus et rapit et dispergit 
oves.  Mercenarius autem fugit, quia mercenarius est et non spectat ad 
eum de ovibus.) Secunda racio est, volentibus gesta et precipue Pisis") 
1Oin meliorem interpretari partem opinio verisimilis adesse potest, quod 
magnus zelus unionis plurimorum mentibus oportuna caritatis specie 
se ingerebat. Unde occasionis vires expetens angelus sathane trans- 
formavit se in angelum lucis?) atque velud*) a principio sciencie mali 
oblacione boni sapienciam perdere fecit avidum sciendi hominem, 
15sie nune avidos incauta?) voluptate unionis in triscisma novit sub- 
mergere at vero instanti oportunitate experienciam credendum est 
multorum columbinam simplicitatem mutaturam in serpentum pru- 
denciam. 
Verum ex alia iterum causa, si ad inepta et utinam non coin- 
20cidencia inspicimus*) argumenta: magna differencia est appetendi 
unionem et illi conferencia volendi effectum prestare inter prelatos 
et proeuratores. Nam plurimis prelatorum opulencia") prebendarum 
deficit propter seisma et collecte augentur inextimabiliaque") onerum 
genera, procuratoribus vero provisiones et lucra, nec miretur quis- 
25 quam hec dici quasi ab ignorantibus, quantum intersit inter procu- 
ratores, quoniam et alii sint esseque possint, qui lites agitent, alii 
autem, qui negocia principalium adhuc*) in pacificis et non contenciosis 
sepe gerant. Set attendendum est), quod, ut plurimum, ipsi idem 
lamquam magis ydonei et instructi eliguntur ad unum, qui eligerentur 
30ad reliquum. . Et cireumspiciatur, quantum differre debet inter pa- 
stores et canes palatinas, que ex laniatarum ovium visceribus sibi 
pabulum vendicant et vendicare sperant, propter quod, quia") trac- 
tatur de maximo bono sancte matris ecclesie, in cuius tractatu mag- 
num potest, quod omnipotens Deus sui misericordia dignetur aver- 
35 lere, periculum occurrere, et ubi maius est periculum, ibi caucius 





5 a) Pysis C. b) Austria C. c) hiisdem B. d) viderit C. e) C fügt et hinter velud 
x hinzu. |f) in tanta B. | g) conspiciamus C. hh) oppul. B. i) inexistimabilia atque C. 
D k) Fehlt C. — Y) Fehit C. | m) Fehlt C. 


| d Johannes 10 c 13, *) II. Cor, 11 d 14. 





54 L Abschnitt,  Unionsverhandlungen bis 14138. 


est agendum, petitur superius?) capitulum tamquam summe neces- 
sarium ad futura scandala, quantum in hominibus est, extinguenda. 

Ae licet ista appareant dearticulata, quantum necessitudo vi- 
detur appetere, quoniam tamen multa dubia possent oriri circa pro- 
posita, ex quibus contencioues non modice et impedimenta exurgere 9 
possent, precipue experiencia docente quorundam, ad quos unio et 
reintegracio spectare opinatum") est, mentibus ab aliorum voluntate 
valde distantibus, oportunum videtur ae eciam circa modum conve- 
niendi insimul, principales si adesse deliberarent, nec non de loco, 
tempore et securitate, necessarium *) propter. obtinendum intenta et 10 
ne tractatus prope finem deductus pro minimo irritetur. aut inanis 
transeat, media apponi, quibus huiusmodi emergentibus dubiis finis 
prebeatur et pacificum quietumque silencium. 

Duobus quoque modis hoc celerius et. melius fieri posse cogi- 
tatum est. Primus enim est, quod quilibet dictorum trium, unus- 15 
quisque videlicet pro parte sua, eligat procuratores ydoneos unum 
vel duos ad plus et unieuique illorum tribuat sufficientissimum et 
plenissimum proeuratorium et mandatum irrevocabile validatum omni 
robore iuris possibili, per quod possint insimul convenire, tractare 
et concludere de modo, loco et tempore et securitate, quibus concilium 20 
universale, ut supra dictum est, valeat equius, comodius") et tucius*) 
congregari, insuper et principales per se ipsos seu per ipsorum pro- 
curatores predicto concilio interesse, si voluerint. 

Turent ceterum predicti electi per solempne iuramentum, quod 
per eos nec per aliquem ipsorum stabit neque deficiet, quod non?25 
conveniant eum aliis a ceteris electis infra tempus congruum, Ft 
quia inter istos de conveniendo insimul posset adhue oriri contencio, 
ad tollendum omnem viam subterfugii, dilacionis et calumpnie tene- 
antur electi pro parte uniuscuiusque!) aliis ex parte aliorum electis?) 
duo loca proponere et ad illum, ad quem due partes ipsorum con- 30 
cordabunt, convenire. Tempus autem congruum conveniendi predictos 
in unum videtur quatuor mensium, postquam electi fuerint, quod, 
si per aliquem electorum steterit, quominus predicta impleantur, 
possit talis de fidei fractione et infamia ab omnibus notari absque 
eo, quod absolucionem petat nec aliqualiter cum eo dispensari nec 35 
liceat illi; per quem steterit de nota fidei fractionis et infamie, aliquam 
excusacionem facere, nisi notorie canonicum affuerit impedimentum. 





a) ulterius C. b) oppin. B. c) set nec. B. d) commodius C. e) cicius €, f) unius- 
cumque B, —g) Fehlt C, 









icis" 


Nvtenss A. 


C. Malatesta, Gregor XII. und Benedikt XIIT. 1410— 1418. Nr. 9. 55 


Et promittant electores eorum nunquam taliter delinquentes absolvere, 
nisi forte in casu mortis nec aliqualiter cum co dispensare. Et post- 
quam convenerint insimul, ad tollendum omnem suspicionem po- 
nantur*) in eonelavi et cirea eos omnes modi serventur, donec fue- 
5rint concordes, qui servantur in electione summi pontificis. Et nul- 
lius alterius generis possit illis seu alieui ipsorum violencia seu co- 
actio inferri sub illius .modi penis, censuris, quibus decretum est 
super eonclavis libertate per sacros canones. 
. Alius vero modus est et hic celerior ad execucionem apparet 
10 et minus intricatus, videlicet, quod, si princeps reperiri posset pru- 
deus, qui sciret, quantum humane fragilitati hodiernis noscere datur, 
a domino sibi concessa sapiencia rem tanti dubii ponderisque diri- 
gere, iustus, qui divinum proponere honorem deliberaret atque iusti- 
cie cultum cuilibet amori, odio et precio atque timori et causam 
15sancte ecclesie, hiis") omnibus. neglectis et abiectis, que parcium 
iusticiam lederent, indifferenter assumere, probus, qui pavore homi- 
num conculcato iustam causam viriliter et strennue adiuvaret et iu- 
sticiam non paveret cohibere*?), potens, qui valeret iudicium execu- 
cioni mandare, quia iudicium sine execucione in iudicantis convertitur 
20ridiculum, magne reputacionis, ne ex ipsius exili condicione reges, 
principes et christianorum magistratus puderet eius terminaciones 
imitari, et huic seu illi, qui minus a predictis cognosceretur?) differre 
aut distare a dictis tribus, facto tamen prius solempni per ipsum 
iuramento et promissione publica, quod indifferenter causam sancte 
25 ecelesie sumeret et toto posse sincere et recte prosequeretur domino 
dante usque ad terminacionem, exhiberetur potestas congregandi 
concilium universale*) cum supra dictis modis et penis. Et hic tu- 
tum locum facere promitteret et congruum exhibere, similiter et 
eongruos dare modos atque equos cum temporis congruitate atque 
30 equitate, quibus possent dicti tres convenire, si vellent personaliter 
seu per proeuratores. 

Insuper videretur pape Gregorio illius modi principem procura- 
torem fieri per quemlibet trium irrevocabiliter, ut posset pariter vice 
omnium ipsorum renunciare et cedere iuri papatus, quem quilibet 

95 habet vel asserit se habere, in manibus predicti concilii universalis, 
si viam renunciacionis et cessionis!) meliorem fore pro pace et vera 
reintegraeione dicti tres concordarent vel ipsis non concordantibus 
concilium pro meliori sie faciendum fore terminaret. 





a) Fehlt C. b) vel ius C. c) eoibere B. d) congnosceretur C. — e) generale C. 
4 f) et cessionis fehlt C. 





56 L Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 14138. 


Quodque unus tantum constituatur ab omnibus tribus procurator 
et non plures, videtur pape Gregorio ad auferendam omnem per- 
plexitatem omneque impedimentum, quia, si unusquisque suum con- 
stitueret procuratorem quamquam irrevocabiliter, perplexitas posset 
oriri, dicente unoquoque procuratorum velle, quod alii duo cederent 
prius, et excusante se, quod nollet renunciare et cedere prior, ne 
alius forte postea renunciare et cedere rennueret. Ceterum posito, 
quod duo renunciarent sive unus, possent duo vel ipsorum alter re- 
eusare et occasionem quantumcumque frivolam non renunciandi cap- 
tare et sic ultra delusionem maximam error novissimus foret peior 
priore). Nam postquam renuneiatum fuisset per procuratorem unius, 
nusquam illi amplius ius papatus pertinere aut competere posset, 
nisi de novo ex canonico processu pateret sedem apostolicam vacare 
et postmodum ipsum fuisse canonice electum.?) 

Ulterius si ostendatur ei racione vera, quod conveniendo cum 
dicto Benedicto facilius et magis indubitate vera debeat unio sequi, 
paratus est eum eo convenire in omnibus locis, ad que tute accedere, 
stare et recedere valeat et comode atque eque, attenta divine dig- 
nitatis veneracione, quam possidet, et ibi tute et libere de unione 
populi ehristiani tractare et domino faciente ipsam prosequi et exequi. 
Preterea ut cerciores efficiat tam prenominatum Benedictum quam 
ceteros christianos, si ostendatur ei etc. ut superius dixit, paratus 
est cum Benedicto predicto vel quocunque suo successore aut collegio 
suo pretenso vel successoris sui personaliter convenire in loco securo, 
decenti et ydoneo; et ordinatis efficaciter hiis, que oportuna fuerint 
ad effectum vere unionis et pacis christiani populi et reintegracionem 
et unionem eodem Benedicto personaliter conveniente, renunciare suo 
vero iuri papatus et papatui et ipsi ac ipsis cedere pure et libere, 
predieto Benedicto similiter cedente et renunciante pretensis iuri suo 
papatus et papatui. Similiter et eodem modo facturum se offert cum 
successore eiusdem et similiter cum adversario alio, scilicet nuncupato 
Iohanne; insuper omnes alios modos raciounabiles, quantum in eo 
erit, servare et effectui mandare, quos congnovit proficere posse et 
effectualiter profuturos ad sacram, veram et indubitatam unionem 
et reintegraeionem populi et christianorum vel sibi veris racionibus 
profuturos effectualiter fuerit ostensum?) predicte, vere, sacre et in- 
dubitate unioni et reintegracioni. Et ne credatur, quod hec dixerit 





a) Hier fehlt die Konjunktion si oder ühnliches. 
') Matthaeus 27 9 64. 
?) Soweit die ursprünglichen modi auf fol. 115 ss. 









15 


20 


n.CE——SK«Q—-——H————ve——————MÓ M 


25 | 


30 


35 








E 





€. Malatesta, Gregor XII. und Benedikt XIII. 1410—1413. Nr. 9. 57 


et dicat propter sui iuris diffidenciam atque propterea ista obtulerit, 
protestatur ipse papa Gregorius, quod per oblata non intendit ex- 
eludere quamcunque aliam viam racionabilem, per quam vera reinte- 
gracio haberi possit in ecclesia sancta Dei et vera unio et pax et 
9tranquilitas in populo christiano, quin ymmo hoc iugiter et toto 
posse a domino deprecari intendit et cum hominibus quibuscunque 
ea tota valitudine procurare. 
Nec miretur quisquam, si papa Gregorius huiusmodi universale 
concilium petit congregari, cum tot eius sint adversarii facti et ex 
lO consequenti scismatici et propter hoc duo videantur inconveniencia 
sequi: Primum est apparens exorbitacio iuris, quia scismatici equi- 
perantur paganis et propterea non deberent concilio admitti; habetur 
VII questione, primo capitulo: denique et versu ostendit: Et supra: 
homo Dei punitus est morsu leonis, quia cum scismaticis contra pre- 
15 ceptum. domini pransus est, Habetur eadem causa, questione et capi- 
tulo, versu: wt énde regrediens.!) Set hec intelligenda sunt de sub- 
ditis, non autem de illo, qui vicem eius gerit in terris, ad quem 
mulier Samaritana inquit: Quomodo tu, Judeus cum sis, bibere a me 
poscis, que sum mulier Samavritana? |. Non enim coutuntur Judei. Sama- 
20 ritanis.?  Attendit ergo quantum circa primam partem papa Gre- 
gorius, quod non sibi iusticiam siciens set ceteris, qui potu iusticie 
sitire debent, aquam a Samaritana petit ex puteo Jacob, ut iu mer- 
cedem tribuat aquam fontis vivi salientis in vitam eternam. 
Preterea quamvis ipse papa (Gregorius videat multiplicatos 
25 sibi fore adversarios coniuncto Baldasare ipsorum alios muneribus 
allectos*) et alios terrore coniunctos nec sine magno periculo videa- 
tur fieri posse ipsos admittere ad concilium, ne iustam sancte matris 
ecclesie causam ledant, deliberavit tamen, cernens non aliter comode 
perveniri posse ad totalem reintegracionem populi christiani spem 
90divinam humano timore preponere.  Confidit namque, quod eius 
non sit minuta bonitas nec exinanita potencia, qui Balaam filium 
Beor non permisit propter preces et munera Balach filii Sephor 
maledicere populum Israhel, set in ore ipsius benedictionem posuit 
pro maledietione.?) Siequidem sperat, quod, licet multitudo munera 
95 susceperit, dicet: De Aram eduait" me Balach rex  Mohabitarum 
de montibus orientis. Veni, inquit, maledic Jacob, propera et detestave 





a) alectos B. b) aduxit B. 
!) Decreti p. II c. 9 c. VII qu. I, stark veründert. 
?) Johannes 4 b 9. 

40 ?) Dies und das Folgende aus Numeri 23, 





58 |. Absehnitt, Unionsverhandlungen bis 1413. 





Israhel. Quomodo maledicam, cui. non. maledixit Deus? Et sicut infra 
habetur, dicet: 4d benedicendum adductus?) sum, benedictionem prohibere 
non valeo. 

Ad oblacionem!) terrarum et locorum securitatemque ipsorum 
multum grate audivit papa Gregorius et ipsius dicti Benedicti inten- 5 
cionis fervorem, quem ostendit cirea sancte ecclesie reintegracionem 
el populi christiani unionem, commendat et deprecatur a domino 
illum. in ipso intendi et extendi usque ad effectum, quem omnes 
katholici debent optare. Verumtamen stantibus rebus non videt, 
quomodo ad illa" pervenire posset; nam per terram accessus illi 10 
undique hostili brachio conclusus est et ad transfretandum navigiis 
aptis caret. et ad. reperiendum facultatibus oportunis. Set si opor- 
tune provideretur sibi de ydoneo et tuto modo aecedendi et exinde 
videret vera racione etc. ut in capitulo, quod incipit: Ulterius si 
ostendatur et finit: efjectum. eorum. efficacem,?) respondet ut ibi. 15 

Dicit tamen, quod omissis predictis impedimentis putat utilius 
fore convencionem ipsorum ad invicem fieri in Ytalia quam extra 
et precipue per tantam distanciam. Primo enim ad dampna fugienda 
sancte Homane ecclesie spiritualia, eciam temporalia, deinde?) ad 
vendiceandam*) utilitatem predicte ecclesie Homane spiritualem et 20 
temporalem. 

Graves quidem ijacturas ex suo discessu katholicis ovibus sibi 
a domino commissis, et presertim illis, que usque nunc in sui 
obediencia perstiterunt, papa Gregorius ymaginatur?) claris rationibus 
eventuras, eo specialiter tam longe abeunte, relinquendo ipsas in 25 
persecucionibus non parvis et maximo pavore futurarum, que quo- 
dammodo in foribus adsunt, propter quod de mercenarii redargucione 
reprehendi forte non immeiito posset, si veniente lupo, licet non 
fugiens, sel*) tamen recedens, relinqueret oves, deinde veniret lupus, 
et raperet, et dispergeret, quod usque adhue congregatum remansit, 30 
ovile. Preterea Baltasar, qui se Johannem nominare presumit, fa- 
cilius terras Romane ecclesie usurparet, et qui favorem auxit sibi 


a) aduetus B. b) sc. loca. c) vindicandam D; so stets. d) imaginatur D. e) sed D; 
$0 immer. 


ij oL dMersu Nes 35 


?*) Der Anfang steht S. 56; der Schluss fehlt auffülliger Weise in:diesem Schrift- 


Ob eine andere Redaktion existirt hat? Oder haben wir es nur mit einem 
Versehen zu thun? 


?) Hier setzt der. Druck l. c. p. 1134 wieder ein bis zum Schluss, 


stück. 








C. Malatesta, Gregor XII. und Benedikt XIIT. 1410—1413. Nr. 9. 59 


seu ex muneribus, seu ex timore, quanto illi augeretur dominium 
temporale predictis rationibus usurpacionis obediencie spiritualis, 
maior faeultas preberetur, que quante forent iacture in spiritualibus 
et temporalibus sancte Romane et universali ecclesie, quemlibet 
5non insane mentis fateri necesse est. Ad fugiendum ergo damna 
eeclesie Romane recedere de Italia et tam longe accedere contradiceret. 

Ad vendicandam autem utilitatem predicte ecclesie putat utile 
fore conveneionem ipsorum ad invicem fieri in Italia: nam quia 
propinquiores erunt tertio adversario, facilius poterit tractatus vere 

lOunionis ventilari et domino faciente concludi. Ac*) si ex defectu 
.suo steterit, quin unio optata non sequatur, quia patencius videbunt 
subditi") ecclesie ipsius pravitatem et ipsorum duorum bonam inten- 
tionem, ab ipso recedent; quod non in parvam ipsius confusionem 
redundabit et veritatis favorem, non solum coram Ytalicis?) set") 

15 etiam*) coram ceteris christianis. 

Ceterum si alter ipsorum remaneret papa vel alius per renun- 
ciacionem ipsorum eligatur, labor cessabit, saltem quo ad maiorem 
partem, temporalia bona eeclesie acquirere).  Expertum quidem 
diu fuit propter absenciam Romani pontificis, statum ipsius dilapi- 

20datum et sepius perditum et per ipsius presenciam recuperatum. 
Tam igitur propter damnum evitandum quam propter utile vendi- 
candum pape Gregorio videtur potius ipsum et dominum Benedictum 
convenire debere in Ytalia?) quam extra, dato quod possibilitas et 
modus conveniendi ydoneus") et equalis utrique foret. 

25 Et si dictus Benedictus voluerit ad partes Ytalie accedere, offert 
papa Gregorius illi duas civitates, quas habet iuxta mare, ut ad 
alteram ipsarum, quam maluerit, possit venire. Nomina civitatum 
sunt Ariminum et Fanum, loca satis ampla et tuta et bene munita 
per divinam gratiam ab omni hostili incursu. Et quam istarum 

3Oeliget, faciet in manibus suis libere assignari, ut possit ibi tute et 
libere stare, donec tractatus sacre unionis durabit, et inde recedere 
pro libito voluntatis. Et si Ariminum eliget, ubi presencialiter 
est papa Gregorius"), ipsum evacuabit et sibi libere dimittet et ad 
alium locum illi propinquum accedet, ut possint facilius de sacra 

35 unione tractare et domino concedente concludere. Et quia arcem 
non habet, faciet sibi consignari quatuor vel quinque arces castro- 





a) et D. b) subdicti B. — c) Italis D. — d) sed D. e) Fehlt B. — f) adquirere D. 
g) Italia D.; so immer. h) idoneus D. 


1!) Seit 24. Dezember 1412, 





Ra) cen 


Man mo I RUN LEN E t EP. ap SRI TEN km Or ROC (OUR NET SP Ier e TULIT NE o8 HI e NR E OE ERE E 
? d " E AC E 0-9 s E 


60 ]. Absehnitt, Unionsverhandlungen bis 1413. 


rum, que in circuitu eius sunt. Et ad maiorem tutelam pro obside 
. dabitur sibi, si voluerit, Galaottus*) filius legitimus") Malateste 
fratris Caroli, quem ipse Carolus nutrivit et pro filio tenet, quia 
caret filiis. Et sciat predictus Benedictus, quod filii quondam no- 
bilis militis Galaotti*) de*) Malatestis nullum alium filium legitti- 
mum?) habent. Et si adhuc aliam voluerit cautelam, omnem sibi 
possibilem offert. Et quia dubitandum est, quod, quamvis circa hec 
omnia uterque ipsorum sit bene dispositus, Baltasar adhuc in sua 
obstinacione perdurabit; propterea videretur pape Gregorio bonum 
et utile, quod potentibus christianorum notificaretur utriusque bona 10 
intentio tam clare et aperte, quod possent manifeste perpendere 

eos non querere, que sua sunt, set^) que Jhesu Christi, et exhortari 

eos atque deprecari, quod vellent divine ecclesie favere et iusticiam 

cause ipsius et tranquillitatem atque commodum cuilibet private 
affectioni preponere, convocando ipsos ex parte amborum cum pro- 15 
testacione, si fuerit expediens, ante tribunal eterni et infalibilis*) 

iudicis in die tremendi iudicii, si iuslicie et equitati sancte ecclesie | 
et ehristiani populi neglexerint favere, cum eis data sit potestas et | 
validum brachium ad vindictam malorum, laudem vero bonorum. | 





10. Karl Malatesta fordert von. den Gesandten. Benedikts. XIIL, Ferdi- 20 | 
nand von Le Mans und Garsias de. Turribus, Auskunft: 1) wie bei einer E 
persónlichen. Zusammenkwun]t der. beiden. Dápste die. Union eizielt werden | 
solle; 2) welchen Ort sie vorschlagen; -J) welche Sicherheit. sie. bieten. | 


(Frühjahr. 1412.) 

Y . . * | 

B aus Wien, Hof- und. Staatsbibliothek Cod. 2096 f. 139 v. s. 25 | 
lu nomine sanctissime et individue trinitatis et gloriosissime 
genitricis domini nostri Jhesu Christi Marie semper virginis domine 


nostre et beatorum apostolorum Petri et Pauli, Johaunis Evaugeliste, 
Bartholomei et tocius curie celestis amen. 





Quia vos, venerabilis Ferdinande de Cenamanis, clerice camere 30 
dicti domini Benedicti, T'erraconensis decaue,!) et vos, egregie doctor, 








a) Galeotus D. b) legit. D. €) D hat et vor de. d) sed D. e) ineffabilis D. 


7) Im. Supplikenband 88. Benedikts. XIII. kommt fol. 307 zum Jahre 1417: Fer- 
dinandus Petri de Cenomanis, decanus Tirasonensis, in legibus baccalareus ae camere 


apostolice clericus vor. Ebenso heisst er im Reg. Avenion. 65 fol. 446,  Terraco- 35 
nensis ist a/so wohl SchreibfeMer, 











€. Malatesta, Gregor XII. und Benedikt XIIL 1410-1413. Nr. 10. 61 


domine Garsia de Turribus de Valencia, qui, ut asseritis, plenum 
habuistis mandatum a dieto domino Benedicto ad tractandum super 
reintegracione et unione christianorum in unitate sancte katholice 
et apostolice ecclesie, petivistis in secunda et ultima collocucione 
Dinter vos et me Carolum habita exhiberi in scriptis raciocinata nec 
non raciocinanda?) pro breviori et cerciori tractatus optata conclu- 
sione, propterea volens vestris assentire peticionibus, precipue quo- 
niam summe, quantum in me est, opto in tractatu hoc, in quo de 
divina agitur causa in sponsa eius, qui simplex veritas est et infal- 
1O0libilis vere, simpliciter et absque dolo prosequi, vobis quedam dubia 
emergeneia circa illud, quod dominus vester videtur optare, ut 
 apercius faeiliusque auditis vestris responsionibus procedi valeat in 
tractatu predicto et domino faciente concludi: ecce in scriptis ex- 
hibeo. Quoniam de electione facta non est amplius consulendum, 
15set de hiis, que ad deliberatum finem apciora media sunt, dominus 
Gregorius divino inspirante spiritu elegit") et deliberavit, quantum 
in eo est, tractare, prosequi et domino faciente et cooperante con- 
cludere reintegracionem et unionem christianorum in unitate sancte, 
katholice et apostolice ecclesie per omnem viam racionabilem, equam 
20 et caritativam; et vos dominum vestrum dixistis eiusdem esse pro- 
positi, cirea. electionem iam factam et firmatum propositum con- 
siliari superfluum videtur, verum circa media ad hunc finem apceiora 
utile et oportunum. . Et quia videtur michi Carolo tam per relacio- 
nes in scriptis quam dictas ore per vos dominum Garsiam, deinde 
25 per Theolum necnon per venerabilem priorem sancti Maximini!) 
quamvis non expresserit se ad hoc habuisse mandatum, quod do- 
minus vester utile et oportunum putat ad exequendam predictam 
conclusionem dominum Gregorium secum convenire personaliter, que- 
ritur primo: quibus racionibus putat dominus vester predictam re- 
30 integracionem etc., ut supradictum est in primo capitulo et secundo;?) 





a) racionanda B. b) Ursprünglich hat B elegerit gehabt; das er wurde ausradiert. 
Deshalb ist auch statt des noch vorhandenen deliberaverit und dixeritis der Indikativ gesetzt , 
der dem Sinne viel besser entspricht.  Vergl. den ersten Abschnitt der folgenden Nr. 
1) Am Reg. Avenion. 65 f. 466v wird als Gesandter Benedikts XIII, der für 
95 die Legation an die Pisaner und Gregor XII. die Wege bereiten soll, genannt Hugo 
Claperii, prior s. Maximini, ord. Predic. — Damit erhalten wir auch Klarheit über die 
Persónlichkeit, die den von mir edierten Brief über den Konzilsplan Innocenz VII. 
schrieb. Vgl. Rómische Quartalschrift VII, S. 483. 
*) Da keine andere Sehriftstücke vorliegen, so kann doch nur die Stelle zu 
40 Anfang dieses Stückes: a .. . Benedicto ad tractandum, super reintegracione usw. 
gemeint sein. Dann ist die Ausdrucksweise aber auffüllig. 








62 L Abschnitt. Unionsverhandlungen bis 1413. 
ex ipsorum personali convencione posse fieri; secundo, in quo loco; 
tercio, qui modi possibilitati, equitati et securitati dantur per do- 
minum vestrum. 
14..— Anticort der. beiden Gesandten. Benedikts XIII. auf die drei Fragen 
Karl. Malatestas. (Frühjahr. 1412.) 
B aus. Wien, Hof- und Staatsbibliothek Cod. 4096 fol. 140. 


[i 


In nomine individue trinitatis patris et filii et spiritus sancti amen. 

Obmissis aliis quibuscunque prefacionibus, magnifice et excelse 
domine?) — Ad proposita in scriptis per dominacionem vestram 
respondemus Ferdinandus et Garsias ad hec missi et cum pleno 10 
mandato per dominum nostrum dominum Benedictum. Et quamvis 
dictum mandatum nuuc propter casum nobis in via occursum osten- 
dere non possumus, parati tamen sumus nosmet vel alterum nostrum 
obsides dare, quousque dictum mandatum exhibuerimus, ita et taliter, 
sicut exhiberi debet. Set quia hoc non obstante dominacioni vestre 15 
placuit nos audire et nobiseum tractare de mediis aptis ad delibe- 
ratum finem, reintegracionem et unionem christianorum in unitate 
sancte, katholice et apostolice ecclesie per omnem viam rationabilem, 
equam et caritativam et illam dominus vester deliberaverit et ele- 
gerit, quantum in eo erit, prosequi, et nil aliud dominus Benedictus 20 
querat et affectet, ut per preterita volenti recte et sincero animo 
intueri patet, et vobis, magnifice et potens domine, constare potest 
per responsa et scripta per materiam vobis transmissa, idcirco ad 
responsa venimus dubiorum. 

Ad primum «sine dubii ipsius replicacione dicimus et responde- 25 
mus, quod nos venimus ad eoncordandum et conveniendum vobis- 
cum in persona domini nostri de loco et modis, quibus mediantibus 
dominus noster et dominus vester possint simul esse in eodem loco 
concorditer et ibi taliter facere, quod de istorum dominorum colle- 
giis unum eanonice fiat. Et si dominacio vestra dicat!): Nonne 30 
melius, reccius et perfectius fieret, si tres convenirent, quam si 
duo, respondemus, quod ad hoc iam vobis per dominum Benedictum 
est sufficienter responsum, ut videre potuistis in opere suo.?) Item 
cuilibet patere potest, quod velle stantibus terminis, quod iste de 





a) magnifici usw. B. 35 


1) Dieses findet sich in dem vorigen Stück nicht; wahrscheinlich ist darüber 
in der ersten oder zweiten Unterredung mündlich gesprochen. 
?) Vgl. S. 36 Nr. 8. 














' 


€. Malatesta, Gregor XII und Benedikt XIII. 1410—1413. Nr. 11. 63 


Roma interveniat in uno loco cum istis, convencionis causa, est 
velle differre unionem, non accelerare. Nam notorium est, quod 
via equa, iusta et caritativa non convenit unionis causa cum istis, 
qui ecclesiam indubitanter reputat^) unitam et istos duos dominos 
5ut hereticos extra ecclesiam, nec alias nisi hoc tenendo se potest 
papam reputare et si aliquam viam cum istis vellet capere, dicunt, 
quod esset scandalizare ecclesiam, cum non habeat maius iocale 
quam concilium generale; itaque si facta et determinata in dicto 
coneilio non observentur, non expedit ulterius: recurri ad concilium 
lOgenerale, quod nimis esset scandalosum. Item (si)") difficilimum est, 
illos duos convenire in uno loco, qui reputantur homines vite reli- 
giosissime et Deum timentes, qui si forte non conveniant, Deus novit, 
quomodo facient; quanto difficilius erit, facere convenire tres, quo- 
rum tercius quantum discrepet ab omni religione et virtute, in qui- 
15 bus duo militent, toti mundo notorium est et plus vobis, magnifice 
domine. Item casu, quo deliberaretur ipsum tercium debere vocari, 
ut, si non veniret, liqueret de sua prava intencione toti christianitati, 
hoe non debet fieri nisi coadunatis duobus istis dominis in eodem 
loco, ne tercius cum potencia sua et adherencia dominorum, quam 
90 habet, casu, quo nollet intervenire, ut est verisimile, saltim hoc 
bonum et utile christianitati impediret tamquam sibi in futurum 
verisimiliter nociturum. Item in cordibus hominum communiter 
maiorem obedienciam habet quelibet istarum parcium quam iste de 
Roma et melioribus iuribus defensatur in recto iure et racione non 
25 parciali, quanto magis unitis istis duabus. Pars, que ex istis resultabit, 
foreiori erit munita iure et facto duarum, quanto facilius et forcius 
resistet et impugnabit inimicos ecclesie in guerra ista, quam hic 
patimini, et similiter cuilibet recte intuenti constare potest, ita quod 
convencio istorum duorum via est et medium unionis ecclesie stan- 
3O0tibus terminis, in quibus est, et discordia istorum est firmare eecle- 
siam in manibus sathane. 

Ad seeundum respondemus, quod loca sunt iam oblata vestre 
dominacioni per Garsiam ex parte domini nostri.) Itaque non 
restat, nisi quod eligatis. 

35 Ad tercium, quod tria includit, respondemus et primo ad pos- 
sibilitatem, quod non videmus difficile ymmo facile dominum vestrum 
cum sua curia, sicut venit de Gaieta, ita posse ire ad. aliquam de 





a) Ob reputant und auf die Allgemeinheit bezogen? b) si fehlt B. 
5 TyL. Nr. 8. 








64 Abschnitt I, Unionsverhandlungen bis 14138. 


locis oblatig, cum ipse sit hie maritimus et loca sibi oblata sint 
maritima. Ad secundum de equitate, quod dominus noster vult cum 
domino vestro convenire omni equitate inter partes servata, que in 
simili eonvencione Sauonensi servari debebat, iuxta possibilitatem 
nune occurrentem. Ad tercium de securitate respondemus, quod 
dabitur omnis securitas possibilis et racionabilis in manibus magnifici 


C 


domini Caroli. 


19. Karl Malatesta. fordert. von. den. Gesandten Denedikts XIII, Ferdi- 
nand und Garsias, Auskunft über die nóthige Sicherheit bei der. Zusam- 
menkunft und. ob. Benedikt sich auf. andere, als die von ihn vorgeschlagenen 10 
j Orte. einlassen. werde..— (Frühjahr. 1413.) 
B aus. Men, Hof- und. Staatsbibliothek Cod. 5095 fol. 140 v. 


In nomine sanctissime trinitatis el. gloriosissime genitricis do- 
mini nostri Jhesu Christi, Marie semper virginis domine nostre et 
beatorum apostolorum Petri, Pauli, Johannis Ewangeliste, Bartho- 15 
lomei et tocius curie celestis amen. 

Ut possit cercius et solidius procedi et. domino concedente con- 
cludi celerius, peto ego Carolus a vobis venerabili Ferdinando ete. 
et egregio domino Garsia etc., quia asseritis vobis ablata fuisse in- 
strucetiones et mandata vestra, si in illis habebatis in mandatis pro- 20 
videre de remedio,") per quod, si dominus Gregorius deliberabit 
convenire extra partes istas cum domino vestro, possit cum honore 
status sui et securitate accedere et reverti, si expediret. Preterea, 
si potestis alia loca offerre propinquiora, quam obtuleritis. Et si 
qua loca offerantur vobis tuta et ydonea, potestis acceptare?  In- 25 
super, si habetis in mandatis de subsidio oportuno providere pro 
conservacione terrarum, que sunt in partibus istis obedientes domino 
Gregorio in spiritualibus et temporalibus, quoniam ipso recedente 
verisimiliter ymmo quasi indubitate perderentur secundum huma- 
nam consideraeionem, nisi sufficienter provideretur de potenti auxilio. 30 





7) Am Rande von Job Veners Hand: Super istis omnibus, que hie sunt quesita, 
nil aparet responsum, unde nichil videtur inter dominum Gregorium papam et voca- 
tum Benedictum conclusum, nec aparet, an adhuc res pendeat in tractatu inter eos; 
quin pocius videntur valde distantes termini tractatuum inter eos, Verum ultra hic 
contenta refferunt aliqui de Arimino venientes, quod dominus Benedictus debeat in 85 
brevi venire Fanum, que est civitas dominorum Karoli et aliorum de Malatestis, sita 
non longe ab Arimino, ubi est dominus noster Gregorius papa XII, Et sie forte illi 


duo aliquid invicem tractabunt uberius de hie contentis. Ueber die Bedeutung dieser 
Stelle vgl. allgemeine Einleitung. 








C. Malatesta, Gregor XII. und Benedikt XIII. 1410—1418. Nr. 18. 65 


s 43. Karl Malatesta. empfiehlt. Benedikt XIII. dringend. unter. ausführlicher 
Begründung die Vorschláge Gregors XII. (1413 nach. Márz 3.) . 


B aus Wien, Hof- und Staatsbibliothek Cod. 5096 fol. 134 v — 139. 


In nomine sanctissime et individue trinitatis patris et filii et 
Dspiritus sancti et gloriosissime genitricis domini nostri Jhesu Christi 
Marie semper virginis domine nostre amen. 

Apud nonnullos sanctissimo ac beatissimo patri et domino do- 
mino Benedicto pape eorum credulitati summo pontifici Carolus de 
Malatestis minimus servus sancte matris et universalis ecclesie salu- 

lOtem deprecatur ab eo exhiberi, qui salutis fons indeficiens est. Iam 
quidem post adventum domini Gregorii) paraveram respondere ca- 
pitulis?) per vestram dominacionem michi missis, quibus dilata 
fuerat responsio precipue, ne affectus careat effectu. Verum appulere 
interim venerabilis Ferdinandus de Cenomanis?) egregiusque doctor 
15 dominus Garsias, cum quibus, et si documento carent, non tamen 
distuli ea tractatu discutere, que domini Gregorii menti inerant in- 
suntque domino propiciante, scilicet quibus mediis ad totalem populi 
christiani reintegracionem posset perveniri nec, quamvis voluerint, 
quod oratorum moris esse non solet, prius eorum, ad quos mittun- 
20tur, intencionem audire quam sue nunciacionis aperire seriem et 
auditores delegacionis officio necdum instructos provocare, ut suum 
cor reserent, qui ignorant, utrum verba sint ex corde nunciantis an 
eius, quem solo ipsorum eloquio mittentem in scriptis proferunt, 
mora facta est, set in tractatu processum fuit in nomine domini 
95iuxta ipsorum peticiones et acta, que huic alligata sunt. ?) 

Verum cum ea, que ultimo quesita fuerint, inspexissent tempus- 
que sibi postulassent indulgeri ad responsionem reiterandam, nichil 
tandem dixere se in eornm instructionibus habuisse, ut verbum re- 
feram suum, nisi dumtaxat de convencione domini Gregorii cum 

30 vestra sanctitate tractare et que cirea hoc tantum oportuna forent, 
quia tercii*) convencionem de facto impossibilem asserebatis atque 
de iure impossibilem et absurdam, quibus e contra dicebam multis 
racionibus maxime racione") totalis reintegracionis, si fieri cum do- 
mino posset, zelo vinctus. Urgebat me namque, urget quoque, quod 





35 a) Cenamanis B. b) Die Auflüsung ist unsicher. 
7) In. Rimini am 24. Dezember 1412. 
*) Diese sind nicht erhalten. 
9) Unsere Nrr. 10, 11, 12. 
5) d. h. Johanns XXIII. 


Finke, Acta concilii Constanciensis. I, 9 











66 I. Absehnitt, Unionsverhandlungen bis 1413. 


vestra convencio cum domino Gregorio non poterat terminare rein- 
tegracionem, at pocius medium erat aliud a fine.  Subiungebam 
tamen, quod vellem vestre nunciare clemencie modos, qui videbantur 
domino Gregorio apciores in desiderii equissimi et oportuni conclu- 
sionem. Aiebam namque me videri, videre vestrum utrumque in5 
idem convenire propositum, videlicet vere pacis sancte matris ecclesie 
et totalis divini reintegracionis populi. Et quia in modo et medio 
erat differencia, ne tempus infructuose abiret, rogabam tractare 
interea de hiis, que ad vestri expediebant convencionem in unum. 
Nam vel modos acceptaretis, quos de voluntate domini Gregorii vobis 10 
transmittebam, et tunc nichil obfuisset ista tractasse, vel sapiencia 
vestra nollet modis illis procedere et veris persuaderet^) racionibus 
conveneionem predictam cicius utiliusque allaturam katolieam et 
totalem reintegracionem, quam omni intentu dominum Gregorium 
comperiebam optare, et sic dominus Gregorius acceptaret. Propter 15 
quod, si de modo conveniendi in unum isto intermedio conclusum 
fuisset, temporis lapsus minime fuisset frustra donatus ocio et ad- 
versariorum caliditati providendi sibi remedium. 

Iterum quidem petitis induciis demum nolle alia tractare dixe- 
runt, nisi iuxta mandata, que habuerant.  Peciit preterea prefatus 20 
venerabilis dominus Ferdinandus licenciam discedendi, quo quamvis 
discessu non parum fuerim ammiratus, quia tam nudum videbatur 
sacrum relinquere tractatum, tamen assensi, uberius ipsum verba 
et intencionem sinceram domini Gregorii relaturum putans, quam 
calomo possem, atque ceterum multa, que intencione recta circum- 95 
spexeram posse proficere, et cum ipsis laute tractaveram. Sicque 
abit. Et quia multa obiecerant difficultatem facti et. iuris adversus") 
modos, qui domino videbantur Gregorio utiles, equi et honesti, refel- 
lentem me vero multis racionibus adesse impossibilitatem facti et 
iuris in modis, quos proposui ex parte domini Gregorii maxime 30 
auctoritate assistente summi pontifieis, rogaverunt in scriptis sibi 
exhiberi raciones per me dictas et nostri tractatus responderi racio- 
nibus, quod spopondi denique solum tamen in hiis, que respiciunt 
intentum. 

Et si impar studio, ingenio et sciencia vestre dominacioni sim, 35 
fiducia fretus illius, qui dat verbum ewangelizantibus in virtute 
multa, ') verum dum premissorum instarem effectui, cui non incau- 





à) persuadent D. b) adversos B. 


1!) Psalm 67 c 12, 











e 
e 
h 


& 


. €. Malatesta, Gregor XII. und Benedikt XIII. 1410—1413. Nr. 18. 67 


tum est opus propter occurrencia, necessitas michi visa est adesse 
post discessum predicti domini Ferdinandi, ut pocius veritatem 
enunciare maturem, quam veritatis probacioni insistens tempus in- 
dulgeatur, quo valeat interim veritas conculcari, potissime autem, 


5quoniam caute prudeneiam mentis latere non puto, cum modos 


cireumspexerit illos, nichil in eis queri, quod hii, a quibus petuntur, 
non queant execucioni mandare, si voluerint, nec quidquam, quod 
voluntati nimia adversetur opposieione aut difficultate. Versa namque 
vice affertur, quod petitur, propterea nulla racione inpossibiles de 


10facto sunt modi illi. Similiter neque de iure. Et ut pauca ceterum, 


que domino auxiliante dicentur et per alium nuncium deferentur, 
oportunitate preventus preferam, non dico *) duos adversarios in 
papatu sie rebus stantibus posse execucionem potestatis pape magis 
quam unum forte impedire, set ipsius potestatis pape iurisdictionem 


15 duo magis quam unus non possunt tollere nec, quod amplius est, 


minuere. Preterea faieor, quod in multis potest papa dispensare, 
in quibus saltem nonu vacante sede apostolica cetera ecclesie membra 
non possunt. Insuper quod cum uno scismatico potest dispensare, 
et similiter cum pluribus. Iterum impenitentis actus, licet nunquam 


20 mereatur ipsi impenitenti stante impenitencia salutem, tamen non- 


nunquam auctoritatem habet legitimi actus. Set nec istis amplius 
immorari videtur pronune, set ad tempus redimendum pertransire. 
Experta est sublimitas vestra duri adversarii suorumque fautorum 
non parum fuisse incommodum animum vere quieti sancte matris 


25 eeslesie et christiane religionis reintegracioni. Nunc vero, quovis 


moveantur spiritu, concilium ab eo petunt Gallici?) in loco tuto et 
congruo fieri, ubi omnes prelati et principes valeant convenire, 
eciam domino Gregorio") et vestra clemencia, si volueritis; petunt 
reformari in moribus ecclesiam. — Reformari ecclesiam in moribus 


30 vestram optare clemeneiam audivi, quod idem dominum Gregorium 


optare firmiter eredo. In hoc igitur proposito videntur convenire 
cum vobis duobus fortissimi adversariorum. Videtur domino Gregorio 
congregari universitatem christinorum pro vera reintegracione facienda. 
Modi raeionesque substanciales in capitulis huic annexis apparent. ?) 

Itaque non in re discordia videtur, si fuerit, in modis varietas. 
Iam iam in pluribus simbolus adest et in habentibus simbolum 





a) B hat dneo mit Abkürzungszeichen. b) So falsch konstruirt. 


7) Vgl. unten. Nr. 15 und die Verhandlungen beim rómischen Konzil. 
*) Vgl. oben. Nr. 9. | | 
5* 


cCAL ix a Co - Sa uud - S-— "iai did ne t D 1 LA C dd aL eL OR TOTUM. c UPC Ve TRELSEPELOPMPTECIP ie 
WES Ee HS eru CT * AE ud v7 M Viti EL d 





. " w 





68 I. Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1413. 


facilior est. transitus. Credat sapiencia vestra, piissime domine, si : 
concilium hoc fecerint absque domini Gregorii et vestre dominacionis 
consensu, ad inaudita pervenientes indurabuntur cordibus et erit 

error novissimus pessimus priore. Siquidem dixeritis, maximum 

fore periculum hereticos cum katholicis concilio admittere, concedam ; 5 

verum non sic unius erroris virus sieut alterius; radix excucienda 

erroris est et causa, videlicet utrum divisionis causa fuerit error an 

divisio erroris. Arianorum error causa divisionis ipsorum a katho- 

licis fuit, similiter Donatistarum, Maniceorum et similium. — Huius- 

modi homines ad concilium si admitterentur, non parve suspicionis 10 
essent. Sed huius divisionis causa extitit apud paucos ambicio, 

apud quoque plurimos unionis desiderium. Porro hoc de genere 
bonorum est et cum multas passi essent paterenturque iacturas 
christiani eumque dominum Gregorium et vestram dominacionem, ad 

quos spectari putabant, non experirentur ipsis oportunam exhibere 15 
unionem, quin ymmo ex protractione de utriusque desperarent opere, 

propter oportunum putate unionis bonum vendicandi sibi insolencie 
liceneiam quibusdam favor plurimus traditus est. Dumque, quod 
optarunt, minime consequi potuerint, domino disponente absque 

vobis duobus nec oportunum desiderium unionis in christianorum 20 
mentibus hucusque videatur extinctum, sperandum est iu altissimi 
misericordia, si viderint utrumque vestrum unionem et modum unio- 

nis offerre, saltem qui non sit obprobrii, verum propinquum. inten- 

cioni ipsorum, vobiscum recipient, quod sine vobis consequi nequi- 

verunt. Et si dixerit forte sapiencia vestra: Ideo quesivi et quero 25 
convencionem dieti domini Gregorij mecum, ne forte dicant, quod 

alias dixerunt, modos pro subterfugjo adinventos fuisse et presertim 

ad effugiendam sacram et veram unionem, attendite ergo, immaculata 
veritatis lux aeris non potest nubibus teneri obtusa, licet oculig 
inferius non semper luceat; verum neque argumenti huius simulati 30 
adest racio. Conatu namque toto perquesitum esse apparebit in 
modis illis omnem calumnie et subterfugii modum conculcari obli- 
terarique. Set quia omnia tempus habent et suis spacilis singula 
dividuntur in orbe et quia non potest convencio illa fieri sine tem- 
poris spacio non parvo, considerandum arbitratu est, utrum con- 35 
vencio ista fieri possit ante Iunii mensem, infra quem terminum 
suo ill, qui apud multos in Roma preest,!) sane sancibit modo 











i : : : 
. ) Johann. XXII. hatte. in seiner Dulle vom 3. Mürz 1413 versprochen, Ort 
und Zeit des Konzils nach drei Monaten zu bestinmen. 





C. Malatesta, Gregor XII. und Benedikt XIIL 1410 —1418. Nr. 6. 69 


locum terminare assignareque, in quo convenire apte valeat univer- 
sitas christianorum. Verum dum neque hoc ulla valeam percipere 
racione fieri posse?) dominum Gregorium vobiseum convenire infra 
hoe spacium breve, ita est ad alia convertere mentem.  Assignabit 
5loeum oculis suorum acceptum, convocabit sua, qualiscunque sit, 
auctoritate potentatus, principes et christianorum cetum. Ad illud 
accedet dominus Gregorius et vos. Si aecesseritis, approbabitis") 
auctoritatem eius, facientes ei iurisdictionem, sponte consencientes 
in eum, qui supra vos iurisdictionem non habet. Certe et si quis 
10 vestrum scit, ipsum supra se iurisdictionem [non]^) habere, ex nune 
prestancius foret, non dilatare litem, non tollere fidelium animas. 
Parte autem ex alia nec minoris iacture foret, fideles intruso ob- 
ediencie conculeare, qui solo alterius vestrum aut utriusque consensu 
nequit papa fieri. Quid ergo, postquam assenserint obedientes sibi, 
15ipsum per se solum convocasse? Si dominus Gregorius cum vestra 
convenerit dominacione, vel ad ipsius conventiculum accedetis vel 
alium postulabitis locum et alias inferetis secundum oportunitatem 
condiciones. Quid respondebunt? (O utinam non sie! Et si vos 
Deo sacrificium et oblacionem offeretis sinceritatis cordis et spiritus, 
90non credent. Et si aliqui ex ipsis crediderint, calumpniabuntur 
reliqui, quemadmodum alias fecerunt, et dicent cuncta vos in impe- 
dimentum unionis et roboris concilii machinari. Non hec michi 
sompnio presentantur, velut solent plerumque vana preteritis appa- 
rere, etenim compellor ex preteritis pensare futura. Affui, novi, 
25 que domino Gregorio vobisque in Pisano concilio ipsorum more 
locuti?) opposuerunt. Scio, quam sincere optulerim ea, quibus vera 
pax querebatur et fieri poterat, quomodoque fuerint calumpniati 
adversus oblata non parva sinceritate cordis, manifestum est.!) Si 
hoe tune fecerunt in viridi adhuc opinione, quid nunc facient in 
30confirmata per quartuor annos? Vere, nisi dominus Jhesus sui 
mirabili providencia dignetur aliter corda convertere, si differatur 
per dominum Gregorium et vestram dominacionem aliter provideri, 
antequam concilium disposuerint per suum, ut ita dicam, principem 
convocari et locum aeceptaverint, quod minori nunc posset fieri 
35 labore, ad impossibile vel nimis difficile deducetur. Ad huc quidem 





a) Hier folgt ita est. Da es hier überflüssig ist, so habe ich es vor ad alia gesetzt. 
b) approbababitis B. c) Fehlt C. d) loeutus B. 


!) Man vergleiche hierzu Martene et Durand, Amplissima Collectio VII, 966 ss. 
die anonymi epistola, die von Malatesta herrührt, und besonders p. 996 ss. die 
40 acta. et tractata inter Carolum de Malatestis et cardinales Pisis existentes, 





10 IL Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1413. 





si opponatur, quod cum induratis corde parvus valet profectus fieri, 
deinde quoque ex scripturis verbisque meis satis persuaderi posse 
adversariorum huiuscemodi adesse duriciem, hane nempe diffiteor. 
Nonnullos ipsorum ambulare, quemdadmodum utinam non ambu- 
larent, non omnes vero, quin ymmo plurimos eorum non sic incedere, 5 
dictis ex meis satis faciliter comprehendi valet. Et horum quidem 
saluti occurri supplico, ne vigili seductione ipsorum mentes ad bo- 
num unionis pro bono existenti apparens susceperint et sic delusi 
christiane religionis zelo pretenso christiane fiant veritatis persecu- 
tores plus suis doctoribus. . . Conveneio vestra eum domino Gregorio 10 
non magis papam, quam nunc sit, facere potest set unum a pluribns 
receptum forte, quantum sit dominus Gregorius aut vos. Verum et 

si plures assenserint pontifici vero pluresque fuerint conversi ad 
veritatem, plures ex hoc indurabuntur. Nam postquam se conspexe- 
rint non convocatos cum honestis, equis et pacifieis modis, set quem- 15 
admodum abiectos se putabunt, conflabitur indignacio, unde, quod 
indignati moris esse solet, ira impediti, si post dedignacionem verum 
eis proponatur, non apprehendent. Hec sunt, que prudencia vestra 
librare debet. Parcite, si ut minus sapiens loquor, quod omni intra 
me raciocinacione convictus simile nequeo, videlicet, utrum melius 20 
sit nunciare principibus et potentatibus christianorum, quod dominus 
Gregorius iam multis nunciavit et nunciat, ut et sciant convenien- 
libus?) vobis in hoc unum se vobiscum pacem, reintegracionem et 
reformacionem, quam optare videntur, consequi posse, an lermina- 
cione vacare cirea vestram cum domino Gregorio convencionem in 25 
unum et ab hiis obmutescere modis interim permittereque ipsos 
suas sancire terminaciones, sperantes, quod per vestram postmodum 
convencionem in unum valeatis ipsos reducere faciliter vel si non 
faciliter saltem cum difficultate, quam") melius fuerit eligere papam 
christianorum bonum quam modis, quos dominus Gregorius proponit, 30 
assentire, quibus cum minore tempore et difficultate rectum unionis 
sacre terminari intentum valet et per quos vel similes tandem in- 
cedere opus erit, si non nimis fallor, ut cum certitudine et tran- 
quilitate pax reddatur ecclesie sancte in mentibus corporibusque et 
reintegracio christianorum Jhesu domino largiente fiat. Inquiet 25 
forsitan celsitudo vestra, si non impossibilia saltem multa difficilia 
in modis illis continentur. Set ubi, rogo, mala intensa in seculo 
introducta comprehensum est sine difficultate maxima fuisse evulsa. . . 





8) convencionibus B, b) So die Handschrift. 








ac ce M d d 


. €. Malatesta, Gregor XII. und Benedikt XIII, 1410—1413. Nr. 14. 71 


Rursus forte dicetis maximum periculum est adversus plurimos et 
fortes adversarios in concilio inire congressum et quod nemo debet 
se submittere evidenti iacture, quia scriptum est:!?) Nom temptabis 
dominum Deum tuum.?)... In nichilo, si conveniatis cum modis per 

5dominum Gregorium propositis, vobiscum videntur adversarii dis- 
crepare, nisi in modo convocandi, cumque modis ex istis certam 
fieri auctoritatem concilio et indubie reintegracionem christiani po- 
puli in unum demonstretur, quod optare videntur, credendum est 
domino largiente ipsos ad hec, si proponantur, antequam termina- 

lOciones firmaverint suas, inclinare debere... Obsecro igitur vos et 
adiuro, piissime domine, per viscera ineffabilis misericordie Dei et 
per eam, que nobis meruit salutem parere et porta nobis celi fieri, 
et omnium sanctorum electorum labores et merita, quatinus omni 
timore carnis, amore et odio conculcatis velitis corde optimo animo- 

15que volenti inquirere et prosequi, que vestro incumbunt debito in 
salutem tot animarum inestimabili precio redemptarum etc. 


14. Karl Malatesta sendet an Kónig Ferdinand. I. von Aragonien die 
Modi Gregors XII. sowie die an. Benedikt XIII. gesandten Schriftstücke 
und ermahnt ihn, auf die Wünsche Gregors. einzugehen. 


20 (1413 nach Márz 9.) 
B aus Wien, Hof- und Staatsbibliothek Cod. 5096 fol. 122. 


In nomine sanctissime et individue trinitatis. patris et filii et 
spiritus sancti et gloriosissime genitricis domini nostri Jhesu Christi 
Marie semper virginis domine nostre et gloriosorum apostolorum 

25 Petri et Pauli, Johannis Ewangeliste et Bartholomei amen. 

Serenissimo principi et excellentissimo domino, domino Fernando 
regi Aragonum etc., domino suo honorandissimo Carolus de Malatestis 
minimus servus sancte Romane et universalis eeclesie salutem op- 
timam exhiberi supplicat ab eo, qui, nisi dederit, salute unumquem- 

30 que carere necesse est. Advenit pridem egregius doctor legum do- 





!) Matthüus, 4 b 7. 


?) Jetzt folgen 1'!/, Seiten mit Beispielen aus. dem alten Testamente und aus der 
Kirchengcschichte, worin gezeigt wird, wie schwache Heilige sich den gróssten Ge- 
fahren unterzogen, selbst den Tod micht scheuten.  Angeführt werden u. a. die Le- 

35 genden der hl. Agnes, Caecilia, Lucia, Katharina. Dann folgen dringende  Ermah- 
nungen an Benedikt, die modi anzunehmen, ; 





orna UE ELM EE LL. cl suu LEY co 


12 [. Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1413. 


minus Garsias de Turribus*) de Valencia et licet careret litteris 

. vestre celsitudinis, quia asserebat, se fuisse exspoliatum ipsis, nunc- 
ciavit tamen nonnulla parte culminis vestri, cui exhibui fidem, quia 
ante noveram eum, unde non extimabam dignum eum carere fide 
apud me. Credo igitur ipsi referenti fervorem bonum, quem cle- 5 
mencia vestra gerit erga comoda religionis christiane, abiectis, que 
forent abicienda a fidelibus, unde teneor referre gratias altissimo, 
quin ymmo et ecclesia eius omnis tenetur, quoniam in oportunitate 
tanta ipsius posuit adiutorium in potente et exaltavit electum de 
plebe sua. Quis!) enim, si liberet, animo recto, non videat vos 10 
fuisse erectam ad sublimitatem regni tanti sola providencia Dei in- 
fallibilis, cum viri non multi sint, quibus neque adhuc spes ulla 
adherat regni vestri super hiis, qui subditi sunt maiestati vestre. ») 
Igitur necesse est fateri opus divinum tantum*) disponere, ubi cogi- 
tacio humana non profuit?), et solummodo stultorum est cogitare 15 
provideneiam?) divinam disponere sine misterio seu)... reprehen- 
sibili loquor vobis non adulatorie neque principibus ceteris in ob- 
probrium. Zelum fidei divine exhibitum*) extitisse vobis a domino 
non verba mea set opera vestra probant. Iniecistis manum validam 
in agarenos, quam plurimi heu convertunt in katholicos, propterea 20 
spes non parva adest michi in clemencia vestra per dominum, 
videre, quod dilectio honoris domini et rei publice christianorum 
exiget opera tantum maiora a vobis, quantum oportunitas maio4 
demonstratur evidencia aperta. Princeps clarissime prudencia vestra 
meminit, que sunt tractata cum eo, qui dicitur dominus Benedictus, 25 
el potuit percepisse iam ea, que venerabilis dominus Ferdenandus 
retulit predicto domino Benedicto ex intencione domini Gregorii, que 
reiterantur in seriptis huic annexis,?) ut prudencia regia valeat 
discernere singula magis discrete. Modi annectuntur eciam, qui 
videntur utiles prefato domino Gregorio?); insuper epistolat), quam 30 
scribo dicto domino Benedicto, nec michi videtur insudare eloquio 





: a) Lorribus B. b) Hinter super folgt eos; doch überftüssig. Auch sonst ist der Satz 
nicht gang korrekt. c) Am Rande von gleichzeitiger Hand: alias causam. d) prefuit B. 
e) previd. B. f) Hier ist der Text verstümmelt. Schon eine gleichzeitige Randbemerkung 
wohl von Job Veners Hand, sagt: Hic aliquid deficit. g) Folgt ex dictis unterpunktiert. : 35 


y) Ferdinand hatte grosse Anstrengungen zu machen, un die Krone Aragoniens 
zu erlangen. 
?) Wahrscheinlich Nr. 5 und folgende. 
?) Das Unionsprogramm Nr. 9. 
*) Die vorhergehende Nr. 13, | 40 











E 
] 
E. 
' 


H emo Er BAT. 


EMIL ND PPnCNB CBE ML. "ww po lj". A. o OM das 
7 og eur ees , $ ; ": "Md E h ; 


C. Malatesta, Gregor XII. und Benedikt XIIL. 1410—1413. Nr. 14. 18 


multo vobiseum. Mens recta quidem bonum sibi eligit, unde non 
eget persuasionibus, que viderentur adhue magis inportune quam 
expedientes, si presentande respectui vestro recenserentur iterum 
aut verbis iisdem?) aut sentenciis, quibus persuasum fuit alteri, 
5quoniam et si persuasiones fiant diverse, racio similis persuaso- 
rum facit persuasiones easdem esse comunes pluribus. Verum 
reiterabo hec tantum verbis simplicibus.  Differencia est visa michi 
inter dictos Ferdenandum, Garsiam et me, quia optabam, quod vie, 
quas dominus Gregorius proponebat, temptarentur^), antequam do- 
10 mini ipsi convenirent, quoniam considerabam alterum de duobus 
eventurum, videlicet certum istum fore sortiturum effectum aut non; 
si sie, non expediebat ambos subire duos labores duasque expensas, 
quoniam vie ille, quas dominus Gregorius proponebat domino ope- 
rante poterant terminare scisma et concludere unionem; si non, 
15nequaqum tollebatur propter hoc, quod non possent convenire. In- 
terim petebam, quod tractaretur de modis equis et racionibus, qui- 
bus possent pariter convenire; racionesque ingerebantur menti mee, 
propter quas intuebar, ymmo victus racione compellebar quasi di- 
. recte hoc.?) Iste sunt: Prima, quia non videbam scisma tolli per viam 
20 domini Benedicti nec perpendebam, quod non expediret tandem 
perveniri ad modos propositos per dominum Gregorium. quoniam 
vel ambo renunciarent et sic unus poterat fieri, qui esset receptus 
ab obediencia domini Gregorii et dicti domini Benedicti et ex hoc 
scisma non eradieabatur vel non renunciarent, set coadunati in 
95 unum, antequam renunciarent, invitarent alios, ut convenirent secum, 
et hoe vel in loco, ubi convenerant, vel alibi; si in loco, ubi con- 
venerant, non putabam nec puto, quod alii assentirent; si in tercio 
vel cum modis propositis per dominum Gregorium vel cum aliis; 
si cum illis; ecce quod est dictum; si cum equibonis vel melioribus, 
30 ecce quod discrepancia non est ab intentu domini Gregorii et a ra- 
cionibus meis, scilicet, quod via djcti domini Benedicti exposcebat 
tandem conclusionem domini Gregorii prefati et erat previa ad illam. 
Itaque considerabam queri frustra fieri per plura, quod potest fieri 
per pauciora. Ceterum dubitabam non parum, quod color augeretur 
35 ecalumnie, qua dixerunt a prineipio ipsos esse concordes et colludere 
insimul ad impediendam unionem, si ambo convenirent, antequam 
invitarent adversantes eis. Et presertim cogebar ymaginari hoc, 
quia nulla poteram percipere racione, ipsos posse convenire insimul, 
antequam illi sensissent de modo congregandi concilium suum. 





A40 a) cbiisdem B. b) So korrigiert am Rande von gleichzeitiger Hand. — €) Ob hac? 








74 L Abschnitt. Unionsverhandlungen bis 1413. 


Loquor more ipsorum. Et si dicant, quod volebant iste partes con- 

. gregari insimul, dato quod fuerint prius congregate disiunctim, sup- 
plico humilime clemenciam*) serenitatis vestre et iterum supplico per 
misericordiam Dei viventis in eternum, quatenus animadvertere 
dignetur, quomodo venenum aspidum insanabile latet in hac esca, 9 
Raciones quoque detegentes hoe en scribuntur in fine huius epistole '), 

ac non) ut tandem experiar finem, seu assencient modis predictis; 

si sic, finis optatus sequetur Deo duce, si non, animi verisimiliter 
placabuntur, cum non viderint expertum fuisse unionem fieri absque 
illis. Et si postmodum vocabuntur, dedignabuntur intrare, sieut 10 
ille primogenitus patris familias indignatus, quod ipso existente in 
agro pater recepisset minorem ; licet audisset symphoniam et chorum 
licetque pater invitasset cum instancia in agro, renuit intrare.?) Hex 
illustrissime, exoro, credite michi servulo vestro, funis pudoris et 
erüubescencie est vineulum magnum et catena sepe inextricabilis! 15 
O quam multi milites noscunt se fovere causam iniustam et inbeci- 
liores fore adversariis. Et postquam intravere agmen, quamvis ex- 
hiberent gratis se suaque pro vita, dummodo posset fieri clam absque 
erubescencia pusillanimitatis, tamen ruunt in mortem corporis et 
anime, ut evadant pudorem, quoniam existimant pudorem sibi dis- 20 
pendium maius morte et inferno. gitur, princeps clarissime, ma- 
turate tempus, tollite moras, antequam corda obturentur, que vi- 
dentur haurire lucem reintegracionis et reformacionis! Nam com- 
perietis mentem domini Gregorii puram, rectam et sinceram ad 
prosequendum et exequendum omnia, que cognoverit profutura 29 
quieti?) ecclesie sancte et reintegracioni populi christiani per se 
ipsum vel alio quovis enunciante et presertim serenitate vestra, quam 
diligit et amplectitur in visceribus caritatis tamquam filium carissi- 
mum et illustrem, non genere solum, verum et moribus, me quoque, 
utinam Deus dignetur largiri, posse obsequi clemencie vestre in pro- 20 
fectum sancte matris ecclesie et. comodum quodcunque serenitatis 
prefate. Quoniam ergo res et tempus postulat et disposicio men- 
cium videtur adesse, magnanime heros, sume?) viriliter et eque 
causam Dei altissimi et.accingere gladio tuo super femur tuum, 
potentissime, specie tua et pulchritudine tua incende prospere, pro- 39 
cede et regna; nam si feceris hoc propter veritatem et mansuetu- 
dinem et iusticiam, mirabiliter deducet te dextera domini. 





à) clemencia B. b) Hier fehlt hie, hoec loco oder ühnliches. c) quiete B. d) summe B. 
') Das ist das Bruchstück oben Nr. 4, 
*) Nach Lukas 15, 40 








* AP 


E ono A^ 


Ap UT. 4. M mem dur [E DTR- 





C. Malatesta, Gregor XII. und Benedikt XIIL. 1410—1418. Nr. 15. 15 


15. Instruktion Karl Malatestas für seine Gesandten an die vom rómi- 
schen Konzil zurückkehrende franzósische Gesandtschaft; Ubersendung 
der modi Gregors XII. (1419. Frühjahr.) 

B aus Wien, Hof- und Staatsbibliothek cod. 5096 f. 141. 


5 In Christi nomine amen. Dicenda pro parte maguifici et excelsi 
domini, domini Caroli de Malatestis. 

In primis ambassiatoribus Francie!) premissis salutacionibus et 
ceremoniis condecentibus dicere, qualiter ipse magnificus dominus, 
si prescivisset eorum accessum ad urbem?), libencius tunc misisset 

10 eis, set nescivit nisi post transitum, nunc vero audiens eorum redi- 
tum?) mittit, maxime ex causa, propter quam eos dicitur fuisse 
in urbe, que fertur esse propter unionem et pacem christianitatis 
et reformacionem ecclesie sancte Dei, ad que quilibet fidelis chri- 
stianus iudicio suo deberet totis affectibus intendere diligenter, et 

15 quia ipse maguificus dominus, licet minimus inter alios, tamquam 
humilis servus et subditus dicte sancte matris ecclesie cum omni 
desiderio cordis sui ipsa videre optat et pro ipsis, quantum possibile 
sibi sit, totis conatibus operari, se movet ad ista. 

Audivit siquidem reverencias suas in urbe procurasse pro pre- 

20 dictorum effectu fieri unum concilium universale in uno loco libero, 
securo et omnibus communi, quod si sic esset et fieret cum modis 
licitis et. honestis et communibus illis, quorum negocium interest, 
laudabile, meritorium et commendabile apud Deum et homines 
opus esset et sperandum optatum finem et bonum fructum domino 

95 auctorante concedi. | 

. Sed quia dicitur illum, qui Rome nunc est,*) velle, si fieri 
debet universale concilium, ci preesse et solum auctorizare, quod 
non aliud esset, quam deicere et deponere alios, qui se credunt 
pociores. in iure et se ipsum firmare nec propterea dare unionem 
30et pacem christianitati nec reformacionem ecclesie, eapropter ipse 
magnifieus dominus timore Dei et zelo devocionis accensus ac bono 
universali intentus, rogat reverencias antedictas et mittentes eos- 
dem, ut dignentur ad predicta intendere modis equis, iustis et racio- 
nabilibus. — 





35 y Über die franzüsische Gesandtschaft. zum. rümischen Konzil vgl. unten Ab- 
schnitt. 1I. 
3) D. h. Rom. 
?) Wahrscheinlich trifft die Gesandtschaft Karls sie in Florenz. Vgl. die fol- 
gende Nr. 16. 
40 *) D. h. Johann. XXIII, 











16 I. Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1413. 


Et ut certi sint, quod sanctissimus dominus noster, dominus 
Gregorius papa XII mentem rectam et puram voluntatem habet in 
predictis, ipse magnificus dominus mittit certos modos pro parte 
ipsius domini pape Gregorii propositos nonnullis. Et hii modi effec- 
tualiter tractati fuerunt per medium dicti magnifici Domini Caroli, 5 
antequam ille, qui est Rome, discederet de Bononia ?), et sortiri non 
poterant?) effectum, quia ille volebat solus eonvocare concilium et 
solus concilio preesse et propter hanc duriciem guerra orta est inter 
ipsum magnificum dominum Carolum et predictum, qui est Rome, 
quia videbat, quod causa obstinacionis sue erat humana potencia, 10 
in qua confidebat. Et quoniam propter hoc rennuebat pacem et 
unionem dare populo christiano, que sibi offerebantur equis et iustis 
modis, sperans vi adversarios suos conculcare et victoriam de ipsis 
reportare, visum fuit oportunum predicto domino Carolo violenciam 
illius iusta defensione repellere et iusto bello pacem christiani po- 15 
puli inquirere et prosequi, que pacifice haberi non poterat. 

Et quia, ut sapiencia sua potest comprehendere, divina largiente 
misericordia per modos propositos ex parte domini Gregorii conci- 
lium redditur certum de iure et integrum de facto, quia non est 
dubitandum, si obediencia ipsorum conveniet cum obediencia domini 90 
Gregorii, quod obediencia eius, qui dicitur dominus Benedictus, 
similiter") conveniat, et exinde vera et indubitata unio fiet et 
totalis reintegracio christiani populi sequetur et reformacio ecclesie 
fieri poterit, obsecrat reverencias suas predictus magnificus domi- 
nus Carolus per viscera misericordie domini nostri Jhesu Christi et 25 
preciosa merita eius gloriosissime genitricis et omnium sanctorum 
electorum, quatinus operari velint cum suis, ad quos spectat, quod 
pacem et reformacionem ecclesie iustis?) et equis modis oblatam 
acceptare velint et prosequi. 

Si que de ipsis vel aliqua parte ipsorum dubitarent, dicant et 30 
clari fient. Et si meliores modi istis apparerent eis, dicant et liben- 
tissime audientur. Et si vellent aliquem huc?) mittere vel aliqui?) 
Ipsorum venire placeret pro efficaciori predictorum effectu, secure 
mittant et veniant, quia hilariter videbuntur. Et quidque ipse magni- 
ficus dominus pro unione, pace ac reformacione predictis possit, 35 
omni tempore, toto corde totisque viribus se paratum exhibet inces- 


———————— 





a) poterunt B. — b) In B folgt non. c) Doppelt B. d) So die Konstruktion. 


2 Man vergleiche hierzu die Einleitung S. 4. 
) D. h. nach Rimini, wo Malatesta und Gregor sich aufhielten, 














€. Malatesta, Gregor XII. und Benedikt XlII. 1410—1418. Nr. 15. 11 


santer, tum quia scit ipse mentem sanctam et iustam ac voluntatem 
peroptimam prefati sanctissimi domini nostri ad unionem et pacem 
ac reformacionem huiusmodi, tum quia pro illis ipse magnificus do- 
minus semper vigilavit et vigilare intendit fideliter et ferventer 

5 usque ad. mortem inclusive, quam sibi vitam putaret, si cum pre- 
dictorum complemento veniret. Ultimo ambassiatoribus ipsis offerre 
ipsum magnificum dominum et quecunque possibilia ei sint ipsorum 
placiti et honoris. 


16. Instruktion Karl. Malatestas für seine Gesandten an Florenz; Über- 
10 sendung der modi Gregors XII. (1413 Frühjahr.) 
B aus Wien, Hof- und Staatsbibliothek Cod. 5096 f. 141v f. 


Item!) ad magnificos dominos priores Florencie premissis re- 
commendacicnibus, oblacionibus et ceremoniis consuetis exponere, 
quod ipse magnifieus dominus videns et considerans labores, sump- 
tus et onera, que magnifica et preclara communitas Florencie sus- 

l5tinuit pro unione et pace ac reformacione sancte matris ecclesie et 
quod effectus non est secutus hucusque, de quo dolendum est et 
peecatis hominum imputandum et quod propterea non est a bono 
opere declinandum, sed eo fervencius insistendum, quo magis morbus 
invalescere videtur in perniciosum dispendium animarum; et audiens, 
20quod per nonnullos nunc tractatur pro universali concilio fiendo, 
quod laudabile esset fieri cum modis equis, licitis ct honestis, ita 
quod recta unio et pax vera daretur populo christiano et opportuna 
reformacio fieret in ecclesia sancta Dei, quod ad salutem crederet 
et quietem omnium Christi fidelium et laudem et gloriam operan- 
25 cium et precipue communitatis prefate, que in predictis laborasse 
adeo visa est, mittit ad magnificenciam suam tamquam rei avidus 
pro universali bono et reformacione ecclesie, cuius est servus et 
subditus, et singulari honore et commodo ipsius excelse communi- 
tatis, cuius est servitor et amator, rogans eandem, ut in predictis 
30 velint interponere partes suas apud quoscunque viderint oportunos 
et eciam profuturos, ita quod fiat universale concilium ab omnibus 
tribus convocatum et auctorizatum in loco libero et securo et com- 
muni omnibus cum modis congruis, licitis et honestis, sic quod vera 
pax et recta unio detur gregi Christi et reformacio sequatur et fiat 
35 in ecclesia antedicta. 





!) Die Instruktion schliesst sich unmittelbar an die vorhergehende an; die Ge- 
sandten sind dieselben. 


18 [L Abschnitt. Unionsverhandlungen bis 1418. 





Et ut dominacio sua certa sit de bona mente et intencione M 
sanctissimi domini nostri, domini pape Gregorii, que optima est ad 
predicta, mittit magnificencie sue quosdam modos pro parte w. s. w. 
wvürtlich. wie in. der. Instruktion für die franzósischen Gesandten bis: d 
velint et prosequi.*) Qui quidem modi, si eorum dominacioni vide- 5 
buntur boni, rogat ipse magnificus dominus eos, ut pro ipsorum 
effectu operari velint, quatinus eis sit possibile et honestum. 5Si 
vero alii meliores istis viderentur eis, rogat, ut dignentur iudicare, 
quia eos audiet libentissime et pro posse operabitur, quatinus viderit 
expedire pro unione et pace ae reformacione predictis, que toto 10 
corde amplectitur et intendit. 

Modi vero prefatis ambassiatoribus et dominis Florentinis trans- 
missi sunt supra descripti in replicacione domini Caroli circa eas 
responsiones, quas retulit dominus Garsias de Tu^ribus incipiendo 
ab illa particula, que inchoatur: Ut quidem media apta vere unioni 15 
ete. prosequendo de verbo ad verbum usque ad particulam: Ad 
oblacionem terrarum et locorum etc. 


17. Instruktion Gregors XII. für. seine Gesandten, Johannes de. Prussia 
und Dusso von Derlin, an. Kurfürst Ludwig von der Pfalz; Übersendung 
der Modi; Stellung des Papstes zu. Konig Sigismund. (1413. Frühjahr.) 20 


B aus Wien, Hof- und Staatsbibliothek Cod. 5096 f. 121. 


In nomine sanctissime et individue trinitatis et gloriosissime 
genitrieis domini nostri Jhesu Christi Marie semper virginis domine 
nostre et beatorum apostolorum principum Petri et Pauli atque 
tocius curie celestis, amen. 25 

Informacio eorum, que exponere debent et in mandatis habent 
ex parte sanctissimi in Christo patris et domini nostri Gregorii | 
pape XII frater Johannes de Prusia!) et dominus Busso de Berlin?) | 
dilecto sibi filio nobili viro Lodwico comiti Palatino Reni etc. 








a) Statt reverencias suas steht magnificenciam suam «nd. gloriose für gloriosissime. 30 

) Der berühmte. Johannes Malkaw de Prussia. Vgl. über ihn die Arbeiten von 
H. Haupt, Zeitschrift für Kirchengeschichte VI, 323 f., und A. Schulte, Zeitschrift 
für Geschichte des Oberrheins N. F. VII, 736. In den Registerbünden Gregors XII. 
wird er wiederholt erwühnt, so. in 338 fol. 20 und 70: Gregor XII. verleiht dem 
Magister Johannes Nicolai Malkaw de Pruszia, ord, s. Ben., Culinensis dioc., capel- 35 
lanus noster die Erlaubnis überall zu predigen und 40 Tage Ablass zu geben. (1412 
Mürz 3 und 1413 Mürz 2). Auch noch am 8. Juli 1415 verleiht er ihm ein ühnliches 
Privileg. (f. 131.) 

9) Der Gesandte heisst sonst Busso Rathenaw (oder Rathenow). Er wird in 





EXIMIAM 1 NER M IR TR eve. EMT 
"à d L^. n MA » : * 


€. Malatesta, Gregor XII. und Benedikt XIII, 1410—1413. Nr. 17. 79 





Primo salutare ipsum ex parte sanctitatis sue et apostolicam 
benedictionem exhibere. i 
Secundo dicere, quod ipse dominus noster papa gracias refert 
altissimo, quod de fideli radice, videlicet clare olim memorie Ruperti 
5 regis Romanorum illustris, carissimi filii sue sanctitatis, germen fidele 
et constancie magne ecclesie sue sancte in tanta precipue oportuni- 
tate suscitare dignatus est. 
Tercio dicere, quod de fide et constancia sua et fratrum suorum 
gaudet et congratulatur seeum in domino et ad perseverandum hor- 
lOtatur sperans indubie, quod magna exinde apud optimum Deum 
remuneracio in thesauris immense et gloriose retribucionis eius 
recondita est. 
Quarto, quod postquam Ariminum apulit, ubi apcius potuit, do- 
mino auxiliante, sicut debiti sui et intencionis est, multo mentis 
15 conatu animadvertit undique, quibus viis et quomodo, operante di- 
vina elemercia, posset cum racione apcius et celerius sacram quie- 
tem et veram reintegracionem sancte ecclesie et christiano exhiberi 
populo, pensata materia et circumstanciis. 
Quinto, quod cireumspectis omnibus, que predicte intencioni 
20sanetitatis sue, videlicet reintegracionis, quietis, et reformacionis 
ecclesie conferre valuerint, hos cogitavit modos!), quibus, quantum 
spiritus altissimi inspirare dignatus est, nullos efficaciores, cerciores 
et qui conferant magis adversariis suis, novit reperire, certificans 
suam nobilitatem necnon ceteros, ad quos predicti pervenirent 
25 modi, quod, si racionabiliores scivisset reperire: cercioresque et 
magis acceptabiles, sincero et puro corde utique proposuisset et pro- 
poneret atque cum divino auxilio prosecutus fuisset et prosequeretur. 
Sexto, quod, sieut moris patrum est, cum nobilitate sua parti- 
cipiat. que tractata sunt cum Petro de Luna et cum illustri domino 
30 Infante Fernando, qui dicitur noviter factus rex Aragonum, neenon 
eum oratoribus Gallicis et cum communitate Florencie.?) 





den Registern Gregors wiederholt genannt. 1413 war er Kollektor. 1415 am 15. Mürz 
giebt Gregor XII. ihm presb. de Berlin, bacalario in decretis, Brandenburgensis dio- 
cesis, Quittung über 420 Gulden, die er als Testamentsexekutor des bekannten Kuria- 
35 len Rotger Balhorn (notarius et referendarius noster) ezngenommeu hatte. Der Papst 
gewührte ihm aber pro necessariis tam in eundo quam stando et redeundo de partibus 
Alamanie, quo te duximus destinandum einen Til. Vat. Archiv, Regbd. 338 f. 77 und 
119v. (,Cum pro*.) Vgl. auch fol. 92v und v. d. Hardt Concilium Constantiense 1I, 466, 
wo am Ende des Jahres 1413. Busso zum. zweitenmal als Gesandter Gregors erscheint. 
A40 1) Tol, NF. 9. 
?) Vgl. Nr. 13, 14, 15, 16. 





80 I Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1413. 





Septimo ortari eum in domino, quatinus velit aperire, si quid 
ultra gesta et tractata per sanctitatem suam noverit per ipsam esse 
faciendum, quod magis prodesse putet dicte intencioni sue reinte- 
gracionis, quietis et reformacionis eeclesie, quia sine dubio, si raeio- 
nabiliores, cerciores, apeijores et efficaciores proposuerit modos, audiet 5 
libenter illos sanctitas sua et recipiet tanquam a predilecto filio et 
persequetur et nedum ab ipso set a quocunque proponatur. 

Octavo quod, si dieti modi videbuntur tales, ut predicitur fili- 
acioni sue, ipsum hortatur in domino, quatinus illos velit cum omni 
solercia et diligencia promovere tam eum obedientibus sue sanctitatis 10 
quam cum reliquis, cum quibus sua putaverit discrecio Dei previo ad- 
iutorio posse in optentum predicti pii et desiderati intentus proficere. 

Nono quod libenter requisivisset et honorasset circa hoc per- 
sonam carissimi filii sui, quantum est ex desiderio suo, Sigismundi 
regis ete. illustris et precipue attenta fidelitate!) et constancia, quam 15 
erga defensionem felicis recordacionis Urbani VI. predecessoris sui, 
clare memorie, Karolus quartus Romanorum quondam imperator 
gessit, deinde aliquamdiu illustris germanus suus et ipse fervencius 
eciam post recessum olim cardinalium ab ipso domino Gregorio et 
sepius publice defensavit veritatem ipsius domini Gregorii?) et in 90 
favorem eius diligenter et magnifice operatus fuit iuxta paterna me- 
rita; set ex pluribus comperit^;, de quo sanctitas sua miratur et 
dolet, scilicet propter ipsius presertim salutem et ea, que poterant 
conferre christiane religioni, eum in multis favere iniquitatis filio 
Baldasari. Non tamen a sanctitate sua cecidit cordis amor, licet 95 
remanserit et suspicio, unde, antequam aliquid cum eo tractare velit, 
consulit nobilitatem suam et ceteros in partibus illis sue sanctitatis 
fideles, quia eum eorum consilio, de quorum fidelitate et prudencia 
confidit et quos putat melius informatos de intencione ipsius regis, 
quam sit sanctitas sua procedere intendit cirea hoc, et si videtur 30 
nobilitati sue investigare et perquirere de intencione sua et adhuc 
certificare se, placet et carum est sanctitati sue.?) Insuper et si 





a) comperiit B. 
?) Eine ühnliche Begründung wie in der Konfirmationsbulle Sigismunds. | Vgl. 
Deutsche. Reichstagsakten VII Nr. 12. 


?) Apspielung auf die anscheinend etwas zweideutige Stellung, die Sigismund 
kurz nach dem Pisanum eingenommen hatte; wührend Gregor ihn als seinen Anhünger 
ansah, reklamierten ihn auch die Pisaner für sich. 

3) Hier neben steht am Rande von gleichzeitiger Hand: Nota super hoc specialiter 
deliberandum. Über den Charakter der Handschrift vgl. man die allgemeine Einleitung. 40. 








Jeans 








ERRREPE T P RPPIEOC PER SSH ERE Sap Cir DEI PE UN E PNIS o UNT Er Cr - 


D. Neue Verhandlungen Malatesta mit Johann XXIIL 1413. Nr. 18. $81 


per eandem aliquid aliud filiacioni ipsius in hoc videretur agendum, 
certificat tamen 'sanctitas sua, quod nullo modo assentiret accedere 
ad conventieulum, quod dicitur predictum Baldasarem velle congre- 
gare, quia nichil aliud foret, quam fateri intruso iurisdictionem pa- 

$patus competere. Preterea ipsum previsum reddit, quod, si dice- 
retur, quod ipsi tres possent unusquisque de per se concilium suum 
congregare, deinde ex dictis tribus unum fieri concilium, in hoc 
maxime latet venenum, sicut ex racionibus, quas sua sanctitas mittit, 
poterit sua discrecio comprehendere. Hortatur igitur nobilitatem 

lOeius prefata sanctitas, quatinus velit forti animo et solerti perseve- 
rantique intentu tamquam benedictionis filius causam hanc piam et 
iustam prosequi. Nam non dubitat, quod divina bonitas non?) coro- 
borabit circa hoc et glorificabit eum hic et in futuro. 


D. Neue Verhandlungen Malatestas mit Johann XXIII. 1413. 


1518. Rinaldo degli Albizzi an Luigi da Prato berichtet über seine vom 
1. Januar bis jetzt geführten Verhandlungen mit Karl. Malatesta:  Vor- 
besprechungen | über den Werth | der verschiedenen | Kinigungsversuche; 
Stellung zu Benedikt XIII.; die modi Gregors XII. Rinaldo stellt sich für 
weitere Verhandlungen zur Verfügung. Florenz (1412) 1413 Januar 11. 


20 Gedruckt  Guasti, Commissioni di Rinaldo degli Albizzi I, 225 ss. Nr. 201. 


Vir magnifice etc. L' ultimo di del mese passato vi scrissi?) 

e rispuosi a una vostra avisandovi di mia andata. E cosi a di 
primo di questo parti di qui e questo di tornai?); e bene che tutto 
non si possa con penna replicare, per questa v' avisero della sus- 
25tanza del fatto il meglio sapro.  Mostrato ch'io gli ebbi il pericolo 





a) So die Handschrift. 


- 3) Luigi da Prato (Luigi de Milanesi oder Aloysius de Prato) starb im Februar 

1414. Er war der Hauptvertraute Johanns XXIII. in diesem Zeitraum, 
?) Anscheinend nicht erhalten. | Bis dahin hatte  Chiarissimo di Bernardo die 
90 einleitenden Besprechungen mit Luigi in. Siena .und Rom gehabt. | Vgl. dessen Berichte 
an Rinaldo vom November und Dezember 1412 (Guasti, Nrr. 194—197). Aus allen 
geht hervor, dass Luigi nur nachlüssig die Unionsangelegenheit betrieb. Wohl nur 
zur Wahrung des Scheines schrieb Luigi am 4. Dezember selbst an. Rinaldo, er solle 

energisch bei Malatesta auf Gregors Abdankung dringen. (Nr. 198.) 


35 3) D. Àh. nach Florenz. 


Finke, Acta concilii Constanciensis. I. 6 





82 L Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1418. 


suo, e confortatolo a fare questo bene di tanto suo onore e stato 
.ete. mostro udirmi volentieri, ringraziandomi etc. e volle tempo 
a pensarsi. "Tornai altra volta a lui e rispuosemi cognoscere il 
pericolo, dicendo avere fatta la 'mmpresa per la iustizia, non per. 
suo utile, ma perche teneva certo, l'amico suo!) avere ragione; la 5: 
quale mi volle provare per moltissimi esempli e ragioni. Io gli 
tagliai la via con dire, non esser ivi per disputare in punto iuris, 
e ch'io tenevo il contrario ect., ma che, se fosse bene vero quello che 
diceva, esso vedeva il frutto che n' usciva nello accordo, e che si 
dovea affaticare per tanto bene; e che a lui solo stava, per molte 10 
ragioni ch'io gli assegnai. Rispuose volerlo fare; ma perche l'amico 
suo rifiutassi alle suo' ragioni, elle non proverebbeno pero al vostro?), 
non ve le abbiendo, com'egli tiene; e che di questo segue molto 
maggior confusione. Ma se modo si vede, che ci de' essere, che 
per la rinunzia rimanga di ragione a voi, esso e presto esserci buon 15 
mezano. E se l'amico suo non volesse, allora mostrare a lui e a 
tutto "|! mondo, che facesse male, bene ch'egli abbi ragione, ch'egli 
e obligato, per tanto bene, mettere non solo lo stato, ma la vita etc. 
Ne questo voleva fare?) per utile o onore ch'io gli mostrassi a suo 
stato, ne per cosa ch'io gli profferissi, ma solo per suo dovere; ne 20 
patto aleuno voleva fare, che gli parrebbe esser cattivo, ma solo dato 
il modo e fatte le conclusioni, volea mettere se e le cose suoe tutte 
nelle mani dell'amico vostro, perche sarebbeno suoe di ragione allora ; 
e che esso l'aeconciasse, come fosse di suo piacere etc., e ch'egli 
arebbe speranza farci venire a questo ancora l'altro di la, che dice 25 
ancora avere ragione nel benefizio.)  Benche di lui poca stima fa- 
cessi, perehe non ha aleuna ragione, pure, per acconciare tutto etoe., 
io cercavo pure da lui avere di questi modi, mostrandogli che com- 
promesso non se ne farebbe, perche chi tiene quasi tutto con larga 
ragione?) non vuole mettere in dubbio il suo certo; e che dell'altro 30 
di la, che dice avere ragione nel benefizio, io non sapevo ragionare, 
perche di cio niente avevo praticato. Esso mi rispuose, esser costa 





) Der Freund Malatestas ist Gregor XII., für den er die via iustitie einschlágt. 

?) Der Freund Luigis ist Johann XXIII. 

) Eine Betheuerung, die oft in den Schriften Malatestas erscheint. 35 

*)) D. h. Malatesta hofft auch den andern, der Ansprüche auf das Benefizium 
macht, d. h. Benedikt XIIL, für das Unionswerk zu gewinnen. Vgl. hierzu die vor- 
aufgehenden Stücke. 


?) Die Obedienz Johanns XXIII. war bei weitem die grüsste, 














D. Malatesta und Johann XXIII. : 1413. : Nr. 18. 88 


di valentissimi uomini, che conoscono quello che dice esser vero, e 
che la semplice renunzia non fa ragione a chi non l'avessi, e che 
bene sapranno trovare de' modi, che ce ne sono, sanza far com- 
promesso o mettere in dubbio la cosa. E che a lui basta, che'l modo 

5sia tale, che con ragione l'amico vostro rimanga, sanza suo pericolo, 
in possessione per la renunzia dell'amico suo. Jo rispuosi, se questo 
modo fossi per la via del concilio, che sarebbe molto lungo e forse 
pericoloso, e ch'io non sapevo, se questo vi s'aggustassi. Rispuosemi, 
che gia era ordinato da doverlo fare, ma che sanza quello, anche 

lOdegli altri modi ci dovevano essere. Volli attignere da lui, quali, 
per poter venire con cosa fatta costa. Non gli parve licito di dar- 
gli; ma quando a lui fosseno mostrati, esso era presto mettergli in 
esecuzione, e che bene gli sapresti trovare voi; tanti ce n'erano. 

Voli ancora sapere da lui, quale gli pareva meglio, o ch'io venissi 

15 al presente costa, o ch'io tornassi qui et avisassivi. Rispuose, quello 
mi piacesse piu; ma che bastava, ch'io v'avisassi: e dato per voi il 

modo allora io potevo tornare a lui, o mrnandare e poi, con cosa fatta, 

venire alle conclusioni e costa e la personalmente. Jl frate?) non 
v'era ancor giunto, benche di di in di vi s'aspettava. E non abbiendo 
20jo da tenere altra pratica deliberai venirne qui e avisarvi sanza per- 
Sonalmente venir costa al presente; si per quello m'avea detto e 

ancora, perch' io sentivo, che di questo mese voi dovete passare a 

Bologna, per non vi perdere in camino. Vedete quello, s'e fatto per 
me con fede e sollicitudine e seguito: se mancamento, c'e per non 

25cognoscere e suto ma non per malizia. A voi sta il determinare 
quello io abbia a fare e avisarmi del modo che vi pare, o quello 
volete io segua. Me troverete presto sempre; ne mi tardera fatica 

Oo pericolo, ne ancora spesa a me idonea. Voi mi mandasti lettere 

.ad Orvieto per lo mio venir sicuro, e potrebbe esser, che mi con- 

30verrebbe fare altra via; si che piacciavi, se vedete ch'io abbia a 

yenire, mandarmi anche lettere a Viterbo, o dove io avessi a passare, 

per mia sicurta. Aspettone vostra risposta. E anche se bisognasse 

piu scrivere, per fare la cosa piu coperta, che mi pare la materia il 

meriti, io vi mando interchiusa una cifra, della quale m'ho riserbata 

351a eopia, colla quale potete scrivere quello volete coperto, che cosi 
ogn' uomo non la potra intendere. Jo sto sellato ed in punto avuta 





1!) Hüchst wahrscheinlich der Kardinal Johannes Dominici, Gregors Hauptrath- 
geber, der damals zu Künig Sigismund gereist war. rate heisst er, weil er Domi- 
nikaner war. Vgl. oben S. 16. 

6* 


EUNT CENTER dt aeu." 





84 I. Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1413. 


n 99 . * 
vostra risposta esser a cavallo a fare quanto m'imporrete. A voi mi 


"raccomando. In Firenze a di 11 di Gennaio 1412. 


Vester Rinaldus de Albizis.!) 


19. Petrus Ser Mini an Rinaldo degli Albizzi: Er habe mit Johann XXII. 

gesprochen, der die Gesinnungen Malatestas verdáchtige; Luigi habe seine b 

Einwilligung zu weitern Verhandlungen. gegeben; er káme demnáchat mit 

ilum. (Rinaldo) zusammen; am. besten sei, dass Gregor XII. verzichte und 

seine. Kardinále Johann. X XIII. wáhlten; váth móglichste Geheimhaltung 
der Verhandlungen. Rom 21. Februar (1412) 1413. 


Gedruckt. Guasti, Commissioni di Rinaldo degli Abbizzi I, 228 ss. Nr. 205. 10 


Egregie vir et in Christo dilectissime pater atque benefactor. 
Jo parlai della materia con l'amico maggiore?) tanto apertamente, 
quanto piu seppe la mia piecoleza, la quale cognosco non esser atta 
a cosa tanto grave. "Trovai rispondere il proposito e la volonta sua 
a quello vi fu risposto per Luigi, non per voler far vendetta, ma per 15 
sospetto di non esser beffato, e perche comprendeva per certe cose 
venutegli a notizia, le quali mi narro, l'amico vostro fare mercatanzia 
di questa materia. "Tutto non si puo ne debba scrivere. "Tanto vi 
dico, che assai ragionevoli sono i suoi sospetti, secondo me. Fece 
chiamare Luigi e in mia presenzia ragiono con lui di questa materia. 20 
In conclusione disse, che ieri mi farebbe risposta; che fummo a di 
20. Fui con Luigi: in effetto mi rispuose ch'era contento, voi andassi 
all amico vostro e pralieassi con lui questi modi quali fosseno; e 





?) Zwei Tage darauf theilte Rinaldo Malatesta mit, er habe Luigi über ihre 
Besprechung geschrieben. (Guasti, Nr. 202.) Am 18. Januar berichtet er demselben, 95 
dass er noch keine Antwort erhalten habe. (Nr. 203.) Erst am 26. Januar. schrieb 
Luigi: Per voi veggo chiaro non e mancato, ma il demonio li e entrato in corpo, in 
forma che non e in sua liberta . . . Ma di qua se gli mettera tanti brievi e oragioni 
addosso, che il demonio gli uscira di corpo. Weiteres Arbeiten in dieser Sache heisse 
nur Zeit verlieren. (Nr. 204.) Malatesta blieb obne Antwort. Denn am 8. Mürz 90 
beklagt er sich, dass er nicht wisse, wie und was? Er betheuert nochmals seine und 
Gregors XII. Absicht, dus Schisma zu beseitigen per ogne modo iusto, rasionevole et 
equo. (Nr. 207.) Fünf Tage darauf konnte Rinaldo erwidern, dass er ihm nicht ge- 
schrieben, weil er von Luigi nichts Vernünftiges zu hüren bekommen habe. Stets 
habe er auf dessen Ankunft gewartet: Ora passando esso di qua sanza ristare, se 35 


n'ando insalutato hospite, Es Scheine, dass er an der Sache kein Interesse mehr 
habe. (Nr. 208.) 


3) D. h. Johann XXIII. 














D. Malatesta und Johann XXIII. 1413. Nr. 19. 85 


che di questa settimana sanza manco partiva di qua, e andava dove 
sapete lui e ordinato andare; e che in quello luogo o a Imola 
S'aecozerebbe con voi. E se i modi dell' amico vostro fosseno onesti, 
si verrebbe alla conelusione. Il modo piu utile a levare via ogni 
9 suspizione e non vera oppinione sarebbe, quello ragionammo insieme, 
che l'amico, il quale pretende avere ragione nel benefizio, renunzi- 
assi, e i suoi canonici!) eleggesseno chi possede quasi tutto. E da 
lui sarebbeno bene trattati, come sapete vi fu commesso. Questo 
non dico sanza cagione. E piu credo piacerebbe, che altra via; 
10 perche piu si torrebbe via ogni dubbio di chi crede lui avere ragione, 
benche nulla n'abbia, e riposerebbe la cosa in pace. E se lamico 
vostro, e chi dice avere ragione nel benefizio,? hanno la intenzione 
al bene loro proprio spirituale e temporale e alla utilita universale, 
non se ne debbano volere sceostare. Questo e in effetto, quanto e 
15seguito; dirovvi quello mi pare, e voi piglierete il partito, come pen- 
serete sia bene. Credo sia bene, essendo la cosa di tanta impor- 
tanza, non vi moviate, se non vi scrivo altro; che forse in questi 
pochi di potra essere vi scrivero piu sodamente, o che v'accoziate 
con Luigi o d'altro, che fosse piu avanti che quello s'e di sopra 
20scritto. Comprendo, che piu si sono desti in su questa faccenda e 
trattanla. Sapete, quanto gli uomeni sono desiderosi dell' onore e 
dello utile temporale, ma chi vuole seguire la vera ragione, come 
sapete, nulla di questo debba attendere, ma solo che bene si faccia 
e Iddio sia onorato, e faeciasi poi per chi si sia. Pur non mi manca 
25 per ancora la speranza, che questa via per voi principiata non pro- 
duca buon fine; e cosi piaccia a Dio, la cui volonta sia fatta e non 
la nostra. Se nulla avete di nuovo, avisatemene, e quanto piu secrete 
vanno queste cose, tanto meglio. Sapete quanto sono male bestie 
la invidia e la ambizione. E nel bene fare non vi rompete per nullo 
90 dispiacere v'avenisse. Per ancora non sono in destro, ch'io abbi 
luogo ne strumenti da potere scrivere commodamente; si che se vi 
scrivo all' aviluppata e non ordinate, abbiate pazienzia. Scripta in 
urbe die 21. Februarii 1412. 
Non omnia possunt litteris committi et a cifere non ho al pre- 
95sente il capo. Se la materia seguira, come spero, ordinero che 





?) Die Kardinüle Gregors XII. solltem nach der Verzichtleistung desselben 
Johann XXIII. wühlen. 
?) Benedikt. XIII. 





no ctl WE Lac ox ri 


86 I. Abschnitt. Unionsverhandlungen bis 1413. 





spendiate di quelli CC. fiorini furono ete. di che mi commetesti, si 


potessino distribuire a poveri ete. . .. | 2 
Frater Petrus ser Mini.') 


90. Petrus Ser Mini an Rinaldo berichtet über seine Unterredung | mit 
Johann XXIII. Der Papst habe. sich sehr freundlich über Karl Malatesta 5 
ausgesprochen; er sei damit einverstanden, dass die Kardinále Gregors XII. 
ihn nach dessen. Verzichtleistuny wáhlten; er wolle Gregor XII. als wahren 
Sohn und Kardinal aufnehmen und ehren; ebenso die Kardindle Gregors; 
er biete die grósste Sicherheit. — Schreiber hat in. Gegenwart des. Papstes 
seinen. Brief aufsetzen müssen und ermahnt zum Schlusse Rinaldo, aus 10 
allen. Kráften. das. Unionswerk in. diesem. Sinne zu. fordern; der Papst 
werde alle Kosten tragen. Rom (1413) Márz 14 und 1ó. 


Gedruckt Guasti, Commissioni di Rinaldo degli Albizzi I, 231 ss. Nr. 209. 


Egregie vir et in Christo Jesu amantissime. Se ho tanto tar- 
dato allo serivere, non pigliate ammirazione, pero che ho aspettato 15 
il tempo d'esser una volta con nostro signore a tempo e in luogo, 
che con animo quieto gli potessi largamente parlare quello, che alla 
mia piccoleza paressi intorno alla materia, che sapete. E perche la 
penna assai mi pesa, verro agli effetti. Jersera fui colla santita 
sua solo, dove ebbi destro dire quello mi parve utile e vero intorno 20 
al fatto e mostra! gli la copia della lettera, la quale scrivesti a Luigi- 
In ultimo rispuose molto cortesemente inverso il signor Carlo e fra 
laltre parole disse, che non vivea uomo sopra la terra, cui avessi 
piu amato che lui, e di cui si fosse piu fidato, e tu lo sai, narran- 
domi delle cose seguite, e che tra la sua beatitudine e lui non era 25 
seguito cosa, che non lo amasse, e non gli piacessi di cose oneste 
e a lui possibili. E pensava, che esso avessi questa fede in lui, 
subiungendo, che non avendo egli Agnolo Corario in casa e volessi | 
venire alla sua obedienza, l'accetterebbe come vero figliuolo, e che | 
non gli faceva guerra per vendetta, ne per odio gli.avessi. E che30 | 
questo sia vero, alla sua santita piace assai la pratica, la quale avete 
tenuta con lui et e contento e confortavi la seguiate, pero che 
essendo vicario di Jesu Christo desidera pace con tutti fedeli e 
massime con quelli sono sempre stati membri e veri figliuoli della . 











?) Am 28. Februar berichtet. Petrus, der Papst habe zu viel zu thun gehabt, 35 


um ihn zu sehen; in seinem Auftrage verhandle Kardinal Zabarella mit ihm; Luigis 
Abreise stehe bevor. (Nr. 206.) 





D. Malatesta und Johann XXIíL. 1419. Nr. 90. 8T 


chiesa come esso. Et in ultimo, ragionando de' modi che c'erano 
.da tirare la pratica tenuta piu avanti e a conclusione, se piacera 
a Dio, aecadde che io dissi del modo, il quale sapete che io ragionai 
€on voi, eioe, che l'amico suo renumnziassi nelle mani de' suoi, che si 
ochiamano cardinali, e poi procederetur ad electionem et eleggesseno 
la sua santita, e la sua beatitudine facesse quello, di che aveste 
altra volta commissione da Luigi. Hispuose esser contento a questa 
via, e a qualunque altra voi ci vedessi, la quale fusse onesta e non 
contrafare al concilio Pisano. E che voleva ricevere Agnolo Corario 
10 per cardinale e onorarlo in quelle cose, che paresseno al signor Carlo: 
E simile volea ricevere per cardinali quelli che nominassi il signor 
Carlo predetto, inverso il quale parlava sempre cortesemente, con 
dire volerlo onorare e fare etc. avendo speranza, che altro che cose 
ragionevoli e alla sua santita possibili non richiedrebbe, o altri per 
15lui. Domanda'lo, che modo si dava, che l' altra parte fosse sicura, 
che quello si conchiudesse e promettessesi, si osservassi. Hispuose: 
Per mia bolla, e che richiedrebbe la communita di Firenze, che 
promettessi per la sua beatitudine e sperava, che gli sarebbe com- 
piaciuto di questo; tanta fede aveva nella nostra communita. Et 
200ltre a questo era presto sicurare de observantia promissorum in 
qualunque altro modo piacessi al signor Carlo, purche fosse ragione- 
vole e a lui possibile. Questo e l'effetto di quanto ho avuto dalla 
sua beatitudine. E per non errare in alcuna cosa e ancora di suo 
comandamento rimasi con lui di monstrargli, quanto vi scrivevo sopra 
25 questa materia. Voi, Rinaldo, in nomine [domini]*) nostri Jesu Christi, 
qui pro nostra salute suum pretiosissimum sanguinem fudit, et omnium 
sanctorum, et pro salute anime vestre atque totius ecclesie Dei 
conforto, quanto posso, che virilmente e con longanimitate, non vi 
rompendo per cosa sinistra v'avenisse, che seguiate, e io ho speranza, 
JOche Iddio, per li prieghi della gloriosa vergine Maria e'de' santi, 
che sono in cielo e in terra, estendera la mano della misericordia 
sua, e ancora per la buona disposizione, ch'io veggo ha nostro sig- 
nore, e'conducera a buon fine questa santa opera, considerato ancora 
il buon zelo e purita, colla quale procedete in questo fatto. E che 
35il signor Carlo cognosce il frutto grande segue di tanto bene e a lui 
grandeza nel conspetto d' Iddio e degli uomeni, e schifare pericolo, 
il quale ee maggiore forse non appare, massime in chi ha a cercare 
l'aiuto altrui etc. Et preteriti ratio scire futura facit, Si che, cum 





a) domini fehlt Druck. 





88 L Abschnitt Unionsverhandlungem bis 1413. 


adiutorio Dei andate e riducete le cose a quelle migliori conclusioni, 
che la grazia dello spirito santo vi concede e secondo che giudi- 
chera la vostra discrezione esser utile, per lettere o vegnendo perso- 
nalmente, aviserete nostro Signore di quello seguira, intendendovi 
nientedimeno con Luigi da Prato, che ea Bologna, per lettera o perso- 5 
nalmente, come vi parra meglio utile; perche cosi piace a nostro 
signore. Per lo vostro cammino, accio che andiate sicuro, scrivete 
quella sieurta s'ordini, o di lettere o d'altro, e nostro Signore lo fara 
fare; benche le strade siano in qua assai sicure. Della spesa facessi 
in questa materia, nostro signore s'offera farla volentieri, non ostante 10 
diciate, per una spesa a voi idonea, volerla far voi. E siate certo, 
secondo quello cognosce la mia piccoleza, troverete nostro signore 
disposto a'vostri onori e della famiglia vostra, con effetti, nelle cose 
oneste piu che forse non sperate. Non dico questo per incitarvi 
sotto questo pretesto, ma perche cosi mi par potere dire con verita. 15 
Gratia spiritus sancti sit vobiscum. 

Poi cirea la meza notte mostrai questa lettera a nostro Signore. 
Lessela diligentemente e rispuose, che a sua intenzione non potrebbe 
star meglio. E di nuovo disse: Vada Hhinaldo, ch'io ti prometto 
d'osservare eio che in questa si contiene. E faciet. Scripta in urbe 20 
die tertia quadragesime. Soprattenuta insino a di 4 quadragesime 
circa tertiam.) 


E. Kónig Sigismunds Konzilsplàne 1411 und 1412. 


91. (Küónig Sigismund an Konig Heinrich von England) schreibt über 
den Besuch des Kónigs von Polen in Ungarn; über die Verhandlungen 95 





Y) Am. selben Tage schickte Petrus ein zweites Schreiben an Rinaldo ab. Er 
müge sich nicht wundern, dass der Papst so lange gezógert habe: Johann XXIII. sei 
sehr beschüftigt. Zahlreiche Gesandtschaften seien in. Rom. anwesend (wegen des 
rümischen Konzils). Er glaube nicht, dass Luigi die Union hintertreiben, sondern 
nur die Sache selbst führen wolle. Die Partei Gregors XII. mando qua un maestro 9() 
in teologia a praticare l'accordo3 e posto che la via fosse altra che quella vi scrivo, 
pure la conclusione e una medesima cosa: cioe, che Angelo Corario renunziasse e papa 
Johannes fusse eletto etc. Il detto maestro si parti poi non avendo accordo; la cagione 
non so, ma forse fu, perche la via non piacque alla parte nostra, o che per molte 
occupazioni di nostro signore non gli fosse risposto cosi presto et esso pensassi esser 355 
tenuto in parole, Et quella via ... fu invenzione di messer Jacopo di Frigoli, il quale 


e uno di . . . cardinali d' Angolo Corrio. (Nr. 210.) Am 15. April verzweifelt auch 
Petrus. (Nr. 211.) 











vV———.——— "UT 








E. Kónig Sigismunds Konzilspláne 1411 und 1412. Nr. 21. 89 


zwischen Polen und dem deutschen Orden; über seine Kámpfe mit Venedig; 

über den Zusammentritt | des allgemeinen .Konzils; über weitere Pláne 

Johanns XXIII. bezüglich der Umion der Griechen und eines Kreuz- 

zuges; über die Zwistigkeiten zwischen den Herzogen von Burgund und 
9 Orleans und über die englische Einmischung. (1412 nach Márz 12. 


B Cod. Palatinus der Vatik. Bibliothek 701 fol. 251—253. 


Serenissime princeps, frater noster carissime. Indubitata tenemus 
fiducia, quod vestrum delectat auditum, quotiens de felici statu nostro 
vobis prospera referuntur. Innotescat igitur vestre fraternitati, quod 

10 divina largiente clementia nos et illustris Barbara regina, carissima 
nostra eonthoralis^) una eum inclita prole nostra,!) plena corporis et 
incolumitatis sospitate vigemus et prosperis successivis insignimur, 
que de vestra fraternitate et illustri carissima sorore nostra coniuge") 
vestra ae filiis et prolibus vestris utinam placidis semper rumoribus 

15audiamus; parati grato cordis affectu vota vestra placide prosequi, 
quotiens pro ipsis nos requirere volueritis fructuosis, rogantes vestram 
fraternitatem affectione iocunda, ut crebro nobis vestris litteris, si 
complacet, rescribatis, quibus vos beneficiis foveat miseratio regis 
celestis. Denique. et illa, que, ut credimus, domino cooperante, vergunt 

20 ad exaltationem nominis christiani regie vestre serenitati duximus cum 
iucunditate describenda. Nuper siquidem, videlicet duodecima die 
mensis Octobris,?) serenissimus frater noster carissimus princeps do- 
minus Wladislaus rex Polonie etc. intravit regnum nostrum Hungarie 
simul cum carissima sorore nostra, inclita coniuge sua, nobiscum 


25 pacificaturus et visitans nos cum hylaritate magna, sicque mutua cor- 


porali visione consolati, inspirante, ut firmiter credimus, in unum 
cordi nostro gratia spiritus sancti paracliti, qui, ubi volt, spirat, ad 
laudem, gloriam et honorem Dei omnipotentis pro generali bono fidei 
christiane ae sacrosancte Romane et universalis ecclesie, imperii quoque 
30 Romani robore ac incremento?) totius reipublice firma et perpetua 
pace mutua vicissitudine inter nos, regna, terras et subditos nostros 
utrinque reformata et stabilita sincere fraternitatis inviolabili nexu 





a) conthorali B. b) coiuge B. c) robur ae inerementa B. 
!) Sigismunds Tochter Maria, die spütere Gemahin Albrechts 1I. 


35 ?) Statt October ist Mürz zu setzen. Vgl. Aschbach, Geschichte Kaiser Sig- 
munds ], 316 und besonders Caro, Geschichte Polens III, 380 ff. Dort auch über 
das Verháltniss Polens zum deutschen Orden, 


90 L. Abschnitt. Unionsverhandlungen bis 1413. 


contra paganos et infideles alterutrum nos colligantes adhuc in éodem 
nostro regno per nonnulla tempora volumus fraternis affectibus 
iocundis respectibus congratulari. Hoc utique in utroque nostrum 
virtus altissimi operari dinoscitur, dum amborum mentes sic indivi- 
duo federe et presertim adversus plasphemos nominis Christi copulavit, 5 
ae si non diversum?) sed unitum simul habitaculum obtinerent, ut 
eadem voluntas, idem sit desiderium utriusque. Nam et ipse frater 
noster dominus rex Polonie differentias et facta, que cum dominis 
Cruciferis de Prussia habere pretendit, nostro subiecit examini, cogni- 
tioni et diffinitioni, obligans se per litteras suas per modum com- 10 
promissi efficacis ratum et gratum, etiam cum pene seu mulcte val- 
latione arbitrio nostro infligende inconcusse tenere et servare nostra 
pronunciata. Similiter et domini Pruteni ex adverso volunt alque 
debent nostre pronunciationi obtemperare. Terminum quoque coram 
nobis Bude legitime comparendi prefiximus quindenos festi Pente- 15 
costes!) proximum  affuturos et ibidem patre luminum assistente 
volumus inter partes pronunciare. Et speramus perpetuam amici- 
tiam firmare inter ipsas partes taliter, quod nos et rex Polonie et 
prefati Cruciferi de Prussia quodammodo debeamus simul esse mu- 
tuaque nos ad invicem adunare ac insurgere contra infideles et 20 
barbaricas nationes. Et revera ad recipiendum coronam imperialem 
partes Alamanie dudum petissemus, sed prefatorum dominorum 
Cruciferorum de Prussia facta nos retraxerunt. Nam ex quo Cru- 
ciferi ipsi ad saerum imperium spectare dinoscuntur et quasi clipeus 

et murus defensionis contra insultus infidelium ex adverso assi- 25 
dentium") se opponunt continue et dimicant viriliter, racio nostri dis- 
cursus persuasit, ut interim quodammodo suspensis aliis negotis 
nostris cum instantia magna dederimus nos ad ea, que tanto expec- 
tando et expediendo negotio congruebant nobis semper auctore 
domino ad^) salutem et quietem christifidelium dirigentibus aciem 30 
nostro mentis. Sed quia nodus et involucio tante questionis tempore 
et maturitate indiget, ut consultius et sanius procedatur in sua dissen- 
sione, arbitramur vix posse finaliter expedire et determinare causam 
ipsam infra duorum mensium a termino dato computandorum de- 
cursum. Preterea in hyeme transacta misimus manum nostram pro 35 
recuperatione terrarum Italie, que sunt de potioribus imperii; gentes 
nempe nostre in terris Fori Julii et Lombardie et Trevisana^) de 





a) Ob divisum B? b) assendentium B. €) et B. d) Folgt et doch überflüssig? 
? Vgl. Aschbach I, 440 und Caro III, 480, 


















E. Kónig Sigismunds Konrilsplàne 1411 und 1412. Nr. 21. 91 


manibus Venetorum nostrorum et saeri imperii rebellium et emu- 
lorum civitates et castra ae alia loca in presenti cedula!) interclusa 
nominatim descripta subito impetu, non quidem humane virtuti sed 
divine potius clementie ascribentes, tamquam ictus fulguris de celo 


5 super ipsos descendens eosdem subegit") et nostro imperio subiugavit, 


ita quod ecclesia Aquilegiensis honorabile membrum imperii in suis 
juribus per ipsas gentes nostras fuit fere recuperata et patriarche 
Aquilegensi restituta. Et ideo oportuit nos ponere terminum electori- 
bus et principibus imperii constituendi nos ad festum sancti Martini 
1lOproximum affuturum pro suscipiendis in Alamania?) coronationis 
nostre insigniis et die illa omnibus modis, Deo auspice, volumus esse 
in Franecfordia. Rogamus itaque vestram fraternitatem, ut placeat 
ad nos illuc in Francfurd certos de consiliariis vestris de vestra 
mente sufficienter instructos destinare, precipue ut cum illorum 
15 directione et consilio intendere et laborare valeamus pro pace fa- 
cienda inter Fransigenas et etiam aliqua tractare pertinentia ad 
consilium generale, sicud etiam alias vestre serenitatis fraternitati per 
—Hartu(n)gum Clux militem et magistrum Johannem Stokes") ambaxia- 
lores vestros?) intimasse meminimus, et expediret utique omnibus 
20regibus et principibus orbis terre intendere et laborare, qued con- 
silium illud mature celebraretur tantumque tempus indulgeretur, uti 
et de locis, que procul sint, possint ad illud convenire, quia per 
multa argumenta speraremus, quod ecclesia Greca reconsiliaretur et 
reuniretur Romane ecclesie sacrosancte, quoniam et sanctissimus 
25 dominus noster dominus Johannes papa vicesimus tertius libenter 
videret, quod passagium fieret ad terram sanctam post concilii cele- 
brationem. Ad quod etiam, utinam clementia altissimi annuente, vota 
nostra aspirant, vestro tamen subsidio ad hoc concurrente. In hoc 
autem, sicud novimus, vestra simpliciter solicitudo versatur et ductus 
30spiritu domini ad liberandam terram Christi sanguine consecratam 
ob reverentiam redemptoris aspiratis. Nam et vestram fraternitatem 
scimus tam sancti negotii esse et ferventem emulatricem*) et fide 
tenemus indubitata nimium forte affectionatam. tem satis displi- 
center accepimus, quod gentes vestre Anglicane facientes inter se 





35. a) So statt des Plurals. Der Satz ist fehlerhaft Iconstruirt. b) Stobes B. €) emolatricem B. 

' Die cedula fehlt. 

?) In. einer Reihe von Schreiben hat Sigismund den 11. November 1412 al« 
seinen Krünungstag angezeigt.  Thatsüchlich ist er gerade zwei Jahre spüter zu 
Aachen gekrünt worden. 

40 ?) Vgl. hierzu oben S. 14 f. und Palacky, Documenta p. 447, 


TIN 3 Eu AT. Libet 





92 I. Abschnitt. Unionsverhandlungen bis 1413. 


—partialitatem quandam, alie duci Burgundie et alie duci Aurel(i)anensi 
adherentes, propriis gentibus concertantium undique in pace et 
silentio permanentibus, solum Anglice gentis vestre partialitas contra 
sese preliavit. Regalem igitur excellentiam oporteret attendere, ut, 
cum quivis sui compatriote statui et viribus detrahit, in eo saltim 5 
parit proprium per consequens detrimentum. Sicud enim cives et 
patriote ae comunitas mutua incrementa percipiunt, ut potentia civium 
potentem comunitatem efficiat, sic et illorum detrimenta alterutrum 
participantur. Nimis est itaque seva crudelitas, per quam, ut offendat 
quis alterum, offensam propriam non abhorret et in periculum pre- 10 
cipitat, alium festinat in precipitium preceps ipse suum. . Considerate 
igitur, frater carissime, cum vos tam experientia cogat advertere 
quam familiaria exempla non sinant;,*) quam gravibus sit res ipsa plena 
perieulis. Ideoque requirimus, ut gentes vestras ad hoc tenere placeat, 
ne ad aliquam partium in succursum accedere presumant. Nulli 15 
etiam partium, faveatis, vestra fraternitas velit dare se in auxiliatorem, 
sicud super hoc etiam per dictos vestros ambaxiatores recolimus 
nuper vos rogasse. sSperamus quippe, ut cum adiutorio vestro po- 
terimus") inter predictos duces ad invicem dissidentes?) pacem facere 
et concordiam reformare. Melius quippe et salubrius vires regum et 20 
principum christianorum convenit contra paganos extendere quam 
ad effundendum sanguinem christianum illas a quoquam exaggregare. 
In casu autem, quo pax et concordia nostro et vestro ministerio inter 
partes fieri non posset, tunc utique bonum videtur, quod ambo 
simul unam partem faveamus,") et illi sicud fratres viribus coadunatis 25 
subveniamus, ut, cum una sit in nobis fraternitas mentium, mutua 
regnet et subveniat puritas actionum. Insuper serenitatem vestram 
credimus non latere, quomodo Veneti fecerunt sibi cornua ferrea, 
cum quibus totum orbem credunt ventilare et elevati in superbia 
magna valde crudelitates suas prodittorie comittunt in singulos, 30 
querentes, quem devorent. Et quia non est equior lex, quam cru- 
delitatis et perdicionis artifices arte perire sua, placeat prefatos 
Venetos emulos nostros et rebelles amore nostre fraternitatis diffidare*) 

et ipsos in regno vestro detinere et in rebus et mercimoniis dampni- 
ficare, sicud de fraternitate vestra confidimus, prout in simili casu 35 
Vice versa, ad requisitionem vestram, si que grata votis vestris con- 
formia volueritis, nos facturum. 





3) Hier fehlt ein Verbum. b) So konstruirt. c) distudentes B. d) deffidare B, 








93 


F. Anhang: Kónig Sigismunds Verháltniss zu den Pápsten 
Gregor XII. und Johann XXIII. in den Jahren 
.1410—1413 Sommer. 


Pb .. 92. Instruktion der Republik Florenz für ihre Gesandten an Johann XXIII 
| 5 Sie sollen die in der eingefügten Brevis nota enthaltenen Wünsche des 
Kónigs Sigismund.. ('Anerkennung Sigismunds als rechtmássigen Herrschers 
in Ungarn; Vergünstigung bei Benefizienverleihungen; Strafversetzung un- 
getreuer. Prálaten und DBestrafung der ungetreuen Laien; Absolution für 
alles bisher vielleicht. gegen die Kirche Geschehene) aufs eifrigste befür- 

10 worten. (1410 Juni.)!) 


Aus Florenz, Archivio di Stato, Registro d' Instruzioni ad Ambasciatori della 
Republica 1406 al 1410 Vol. XIV fol. 143 ss. Die Brevis nota 2st aus der- 
selben Quelle gedruckt von Fraknoi in Nyomozdsok a Pápal Levéltárakban, 
Budapest 1892 p. 39. 


15 Anderete a Bologna e sarete alla presenza dell santo padre et 
farete le debite riverenzie, racomandanze?) et offerte, come si richiede 
a simili casi ad honore della sedia appostolica et nostro debito, nelle 
quali non vi diamo limitato modo di parlare, ma voi in esse vi 
destenderete, quanto giudicheranno le vostre prudenze convenirsi. 
90Di poi gli direte, che la cagione di vostra andata alla sua beatitudine 
si e, che alla nostra signoria e venuto messer Filippo degli Scolari 
conte et uno de' baroni et signori d? Ungheria, nostro cittadino et 
ambasciadore?) del serenissimo principe et signore re d' Ungheria 
et acci sposto, come il prefato re per certe ingiurie ricevute d' aleuno 
95 sommo pontefice?) esso e stato alquanti anni, ne' quali non a voluto 





a) racomandze Zeg. 


3) Im Reg. ist der Tag micht angegeben. Das Vorhergehende ist vom Juni 
1410. Die Ordnung der Instruktionen usw. ist im. Allgemeinen chronologisch. 

?) Ueber Filippo Scolari, genannt Pippo Spano, vgl. man besonders die zwei 

30 Viten im Archivio Storico, Serie I Vol. 4, 129 ss.  Daselbst auch die Sendung an 

: ... den Papst (p. 173) mit der Bemerkung, Sigismund habe ihn zum Papst und zu den 

EC italienischen Fürsten und Republiken gesandt, che il passo chiedesse, che senza in- 

giuria gli fusse lecito alla citta di Roma andare et dal pontefice la corona del impero 

ricevere, Er war auch in Konstanz und scheint dort mehr hinter den Coulissen 
85 eine Rolle gespielt zu haben. 

*) Hier wird mur ein Papst erwühnt; es ist Bonifaz IX. Wgl. Aschbach, Ge- 

schichte Kaiser Sigmunds I, 217 ff. In der Brevis nota unten heisst es: a certis sum- 

mis pontificibus, | 





94 | L Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1413. 


ubbidire a chi a tenuto il papato, allegando, che alla chiesa sempre 
esso e stato obediente et a essa a portato quella debita riverentia, 
che si richiede di portare per qualunque christiano o principe, ma 
a pastori d' essa, da' quali indebitamente e suto ingiuriato, come di 
sopra si dice, a subtracto T obedientia, ma essendo ora per la gratias 
divina la chiesa di Dio ridocta avere unita et sperandosi per lui, 
che da quinei inanzi, da chi e et sara per e' tempi, vicario di Jesu 
Christo non essere ingiuriato, ma trattato come vero figliuolo di 
sancta chiesa el come christianissimo principe et pugile della fede 
catholiea, esso e diliberato di volere prestare vera obedientia alla 10 
sua sanctita et a' suoi successori et che questa reconciliatione esso 
intende fare per mezo della nostra communita. Et si, perche sa, 
quanto noi siamo devotissimi figliuoli et servidori di sancta chiesa et 
della sua beatitudine, et anchora per rispetto, che esso e congiunto 
cola hostra citta con una amicitia singulare, suggiungendo, che 15 
spera, che faccendosi questa concordia per le nostre mani buoni et 
laudabili facti ne conseguiranno allo stato della chiesa et della sua 
santita et ancora al suo. Spuosi appresso, come esso intendeva di 
supplicare alla sua beatitudine certe gratie, le quali s' appartenevono 
alla directione et buono governo spirituale et temporale del suo regno 20 
et che a lui parevono honestissime et giuste; et che essendosi per 
noi diligentemente examinate et considerate le gratie, che si doman- 
dono per esso serenissimo principe et parendoci tutte cose ragione- 
voli et examinandosi anchora, quanto egli importa allo stato della 
chiesa et augumento d' essa il reducersi alla obedientia della sua 25 
beatitudine questo gloriosissimo re di singulare virtu tra tutti gli 
altri principi christiani, n^ abbiamo preso grandissimo conforto et 
letitia. Et per questa cagione noi vi mandiamo alla sua santila 
rendendoci certi, che di questo esso et anchora tutti i veri fedeli 
christiani piglieranno consolatione singulare. Poi gli direte, che a 30 
ogni beneplacito della sua beatitudine voi sete presti ad exporre 
particularmente le gratie, le quali per lo prefato re s' adimandino et 
che noi ci rendiamo certi, che tutte gli porranno cose giuste et 
anchora utili allo stato della chiesa, quando per la sua santita si  - 
saranno uddite et considerate. 35 
A voi diamo piena et libera commixione, che facciate et diciate 
tutte quella cose, che sapranno e potranno le vostre prudentie, che 
questa concordia et questa reductione d' ubidientia tra il santo padre 
et il detto serenissimo re d'Ungheria abbia felice et buona conclusione 
et che il santo padre consenta tutte le gratie, che per lo detto re 40 












F. Anhang: Sigismünd, Gregor XII. und Joháhn XXIII. 1410—1413. Nr. 92. 95 


s'adimandino nella forma, che di sotto saranno scripte. Et se alcuna 
diffichulta si facesse per sancto padre in concedere alcuna d' esse 
gratie, fatte, che con quelle ragioni, che sapranno le vostre prudentie, 
voi lo "nduciate a quelle consentire. Et se il sancto padre?) ... 
5ecco io coneedo, quante se n'adimanda per lo detto re, che vuole 
esso fare inverso noi, miostreretegli l' utilita, che ne conseguita 
alla sua beatitudine et la chiesa di Dio di questa riductione et nell 
essere esso obedienti alla sua santita et nelle confirmationi de 
benefici et nel collettore, ch? egli adimanda, che vada a riscuotere i 

10 debiti della camera appostolica, et cosi mostrerete laltre utilita, che 
"di questo acto eonseguiscono. Se a questo non rimanesse contento, 
allora direte alla sua santita, come questo serenissimo principe s' 
oblighera solennefnente a essere in proprio obediente alla sua santita 
et a tutti isuoi successori et alla santa madre ecclesia, et se da tutti 

15gli altri principi, communita et signori esso et i suoi successori 
fussone abbandonati, esso solo stara fermo nella obedientia et mai 
da quella non si partira. Et a fare le predette cose il detto misser 
Filippo a pieno mandato dal detto re in publica forma, il quale 
poterete vedere et avere la copia: 

20 Brevis nota eorum, que petuntur pro parte domini regis exten- 
denda et ordinanda in minutis cum stilo et forma oportunis formis 
effectibus suis. Primo, cum serenissimus et christianissimus princeps 
dominus Sigismundus, Dei gratia rex Hungharie, Dalmatie, Croatie 
étc. et sua domus hactenus indebite receperint multas graves iniu- 

95rias a certis summis pontificibus, ne in futurum. similiter posset 
occurrere, petitur pro parte dicti domini regis a sancto patre domino 
summo pontifice taliter pro se et successoribus declarari et per 
bullam et rescriptum ordinari, quod dictus dominus rex et alii de 
sua domo sint a talibus plene securi et de talibus non habeant 

30 dubitare, 

Et idem fiat per litteras dominorum cardinalium sigillatas sigillis 

trium priorum pendentibus. 
Secundo, quod, maxime considerata antiqua consuetudine et 
quod dominus rex suique precessores est et fuerunt patroni eccle- 
35siarum et quod beneficiati regni pro maiori parte sunt in regno 
potentes et si non essent confidati regi, possent statum suum ponere 
in periculo, prout iam fecerunt, quod dominus papa concedat dicto 
domino regi et suis successoribus, quod ipsa beneficia possint conferre 





a) Hier ist eine Lücke im Reg. 








96 I Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1413, 


et eos, quibus collata fuerint, dominus papa debeat confirmare, aut 
saltem, quod dominus papa ipsa conferat solummodo illis, de quibus 
dominus rex scribet nominatim et non alii vel aliis, eo in predietis 
declarato, quod debitum camere appostolice realiter persolvatur. 

Et si qua iam collata fuissent sine speciali scripto aut consensu 5 
regis, revocentur et maxime, que presummi debent per surreptionem"*) 
impetrata. : 

Tertio, quod, cum aliqui ex prelatis regni fuerint infideles 
dicto domino regi et aperte fecerint contra statum suum et de 
ipsis rex non possit confidere, dominus papa illos tranferat ad alia 10 
extra regnum et inde eos privet et removeat et beneficia conferantur : 
nominando per regem vel per dominum Spanum eius commissarium 
et predicti infideles nominabuntur domino pape. * 

Quarto, cum dietus dominus christianissimus rex scutum singu- 
lare et pugil pro fide et continuo pugnet") et pugnare intendat cum 15 
infidelibus propter defensa christianitatis et occurrerit aliquos ex 
christianis quandoque iniuriam fecisse dicto domino regi, maxime 
quando sciverint ipsum et*) gentes suas esse in expeditione pugne 
et occupatas contra infideles, quandocumque contigerit aliquem vel 
aliquos ex christianis facere ad presens vel in futurum dicto domino 20 
regi in dicto regno vel aliqua eius parte aliquam iniuriam vel mole- 
stiam, dominus papa debeat toto posse quemlibet talem facere 
astinere et compesei per monitiones, precepta, excomunicationes et 
alias censuras, prout fuerit expediens cum effectu. Et quod domini 
cardinales etiam super hoc adsistant domino pape et dicto domino 25 
regi omni auxilio, consilio et favore, etiam super refectione et resti- 
tutione damnorum facienda per molestantem et iniuriantem dicto 
domino regi. 

Quinto, cum dominus rex et sui sequaces maxime pro defensione 
sui status et pro expensis contra infideles et etiam propter infideli- 30 
tatem et gesta contra eum per multos ex clericis regni forte fecerint 
contra ecclesias prefatas et clericos et perceperint?) dictorum et 
earum pecuniis et mobilibus, quod omnia usque nunc facta et qua- 
literrumque et quandocumque accepta, habita et percepta per ipsum | 
dominum regem et suos sequaces libere et plenissime per dominum 35 | 
papam remittantur et dimittantur, et si cameram appostolicam respi- 


cerent aut ad ipsam quomodolibet pertinuissent. Et de eis plenissima 
liberatio et absolutio concedatur. | 





a) surrectionem Heg. b) pugnat Heg. c) Folgt seu Heg. d) perceperunt Heg. 














k 
1 


F. A iheng: Sigismund, Gregor XII. und Johann XXIII, 1410—1418. Nr. 99, 97 


Si autem camera apostolica aliquid habere debet a dictis prelatis 
et clericis, contentus est dictus dominus rex, quod dominus papa hoc 
exigat a dietis clericis et prelatis, prout placet ipsi domino pape.!) 

Et accio che piu volentieri voi induciate il santo padre a con- 

5cedere le gratie sopradette, fate di chiarificarlo, che avendosi per 
noi l'ochio et singulare diligentia alla utitita et honore della chiesa 
et della sua sanctita, noi abbiamo indocto messer Philippo prefato, 
che consentendosi per la sua beatitudine le gratie di sopra nominate, 
che in Ungheria si mandi per la sua sanctita uno legato de latere,?) 

10al quale nel regno predetto sara proveduto per la maesta del re, 
ch' egli ara da potere vivere honoratamente. 

Anchora siamo rimasi daccordo, che nel delito regno vada uno 
collectore a rischuotere i debiti della camera apostolica e le predette 
cose adomandera messer Philippo prefato alla sua sanctita rima- 

15 nendosi dacordo d'obtenere le gratie predette. 

Oltr' accio vogliamo, che a quel tempo, che voi parra piu utile, 
voi confortiate tanto efficacemente, quanto piu vi sia possibile, il 
sancto padre con quelle ragioni, che sono in pronto et che siamo 
certi cognoscersi per le vostre prudentie a conservare et mantenere 

20 per la chiesa la citta di Trulli con mostrargli, che, se la detta citta 
viene in altre mani, la chiesa in tutto viene a perdere suo stato nella 
provincia di Romagna, et in quanto pericolo rimane la citta di Bologna 
et quanto inconveniente puo solo di questo resultare allo universale 





1) Sigismund erhielt die erbetenen Gnaden zum guten Theil bewilligt. Vielleicht 
95 hüngt die Nachgiebigheit des Papstes Sigismund gegenüber mit den Gerüchten zu- 
sammen, denen er in nachstehendem Schreiben vom 13. December 1411 entgegentritt: 
Johannes etc. Ad perpetuam rei memoriam. Inter apostolice sollicitudinis vigilantiam, 
. . Sane ad nostrum nuper fidedignorum relacio perduxit auditum, nonnullos 
per diversas orbis partes asseruisse mendaciter, quibusdam regibus atque principibus 
3O secularibus conferendi certa beneficia, dignitates, personatus, administraciones, officia 
ecclesiastica tam secularia quam regularia seu àd illa obtinenda personas ydoneas 
nominandi per nos fuisse concessam circa talia faeultatem. Nos itaque ad obstruendum 
ora obloquencium et ne mendacis fame loquacitas serpeat ut cancer in perturbacionem 
et enervacionem iurisdictionis huiusmodi, volentes in premissis de oportuno remedio 
35 providere tenore presencium declaramus et ad confutandum assercionum talium 
attestamur, nullis regibus aut principibus vel aliis personis secularibus, quavis preful- 
geant dignitate, aliqua beneficia, officia, dignitates, personatus, administraciones eccle- 
siastica secularia vel regularia conferendi seu ad illos personas ydoneas nominandi 
hactenus concessisse per nos vel alios aliquam facultatem . . . Datum Rome ap. 
AQ 3. Petrum idus Decembris anno secundo. 4us Regbd. 343 fol. 190 des Vatik. Archivs. 
?) Bischof Branda von Piacenza, der spütere Kardinal. 
Finke, Acta concilii Constanciensis. I. 1 





98 I. Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1413. 


stato della chiesa et cosi e converso, quanta utilita consegüita con- 3 
 servandosi la detta citta a sua devotione, et che per Dio in cio gli 

piaecia avere francho et virile animo et non perdonare ad alcuna 
graveza, fatica o spesa, et come noi speriamo fra breve di signifi- 

cargli intorno a questa materia alcuna cosa, la quale alla sua beati- 5 
tudine pensiamo sara grata. 


99. Antwort des Rathes zu Venedig auf die Vorschláge des pápstlichen 
Gesandten Berthold Orsini bezüglich der geplanten italienischen | Reise 
Sigismunds. 1411 December 3—86. 


Aus Staatsarchiv Venedig, Deliberazioni del Senato IV fol. 213 v und 214 zu10 
obigem Datum. 


Cum comparuerit ad nostram presentiam magnificus dominus 
comes Bertholdus ambaxiator summi pontificis et inter alia ex parte 
dicti domini pape nobis exposuerit, quod dominus papa mittit dictum 
Bertoldum in ambaxiatorem suum ad presentiam domini regis Sigis- 15 
mondi pro inducendo ipsum ad pacem cum nostro dominio et pro 
conducendo dictum dominum regem Sigismondum ad partes Italie 
pro defensione et conservatione status ecclesie et pro defensione 
Rome et consideratis predictis multum super hoc sit advertendum, 
nam per elapsum dominus papa continue dixit nostris ambaxiatori- 20 
bus, qui ad presentiam suam fuerunt, et promisit nostro dominio, 
quod nunquam incoronaret dictum regem Sigismondum nec assentiret 
adventui suo ad partes Italie, nisi primo esset in concordio cum 
nostro dominio et, antequam dicto ambaxiatori detur nostra finalis 
intentio et responsio, bonum sit super hoc habere declarationem a 25 
dicto domino ambaxiatore, ut inelius possit provideri responsioni 
fiende," vadit pars, quod mitti debeant ad dictum dominum comitem 
ambaxiatorem predietum duo ex nostris de collegio . . . et sibi dicere, 
quod nostra dominatio ... duo principaliter notavit, .. . postea . .. 
providebitur super responsione fienda. 30 

Die definitive Antwort lautet am 8. December: Intentio summi pon- 
tificis est, quod conducat dietum dominum regem ad partes Italie, 
sive sit in concordio nobiscum sive non. Respondemus, quod mani- ) 
feste cognoscimus, quod descensus suus non posset esse, nisi ad 
damna et sinistra nostri dominii ... Dicimus, quod, si ipse dominus 35 
rex deberet descendere et descenderet, non existente amico nostri 





a) fiendi Reg. 










F. Anhang: Sigismund, Gregor XII. u. Johann XXIII, 1410—1413, Nr. 93,94, 99 


dominii, certum est, quod faceremus posse nostrum ... de vetando 
passum et descensum suum.. 
Auf das Verlangen des Gesandten nach freier Fahrt durch Venetianer 
Gebiet. antwortet. ein. Theil: Bekanntlich sei ein. kóniglicher Gesandter. zu 
9 Siena, um dem  Papste mitzutheilen, was. Sigismund dem Nepoten!) nicht 
habe sagen wollen; er móge bis zur Ankunft der Antwort warten, andern- 
falls kónne ihm der freie Weg micht gestattet werden, wm ihren Feind 
Sigismund nach Italien zu führen. Ein anderer Theil meint in. Friaul 
seien. die. Ungarn, der Weg sei unsicher; besser sei er durch Serravalle, 
10 also móge er dorthin gehen; sie würden ihm caballarios geben lassen.2) 


VORNE Wu CCP OPPSE 


e ryM 


94. (Konig Sigismund an Konig Heim ich IV. von. England) dankt für 
freudige Nachricht, dass er durch seinen. zweiten Sohn Thomas dem 
Papst Johann XXIII. Hülfe leisten wolle und fordert ihn zur sofortigen 
Ausführung seines Versprechens auf. (1412 erste Hálfte.) 
15 B aus Cod. Palatinus 701 fol. 248v und 249 der Vat. Bibl. 


Serenissime et excellentissime princeps, frater noster carissime. 

Firma tenemus certitudine, ymmo experientia docente scimus evi- 

denter de felici status continencia de nostris prosperisque successi- 

bus vos delectari placidosque iugiter habere rumores. Hegie itaque 

- 20excellencie vestre presentibus intimamus, quod illius faciente cle- 
E mentia, qui salutis est auctor cuiusque gratia vivimus, movemur et 
sumus, una cum illustrissima Barbara regina consorte et inclita prole 

nostris plena fruimur corporis sospitate ac prosperis successibus ad vota 
iocundamur, que utique semper delectabilibus relacionibus de vestra 

25 fraternitate avide audiremus, rogantes vos affectione iocunda, ut crebro 

nobis vestris litteris, si complacet, rescribatis, quibus vos beneficiis 





!). Der Name desselben ist nicht genannt; vgl. S. 17. Wahrscheinlich ein Glied 
der Familie Cossa. 
?) Berthold ust noch in Venedig am 6. Januar 1412. Man will ihn noch nicht 
30 nach. Ungarn reisen lassen. Mam hatte dem Papst geschrieben, warum er hier ge- 
blieben sei; der Papst hatte geantwortet: Multum gratiose et benigne, quod mittebat 
ad partes lTungarie . .. Bertoldum pro pace querenda . . ., quod de retardatione 
accessus dicti comitis Bertoldi ... sua sanctitas multum contentatur eidem iniungens, 
quod illa efficiat, que nobis sint grata in omni casu, subiungens idem summus pon- 
3Dtifex, quod pro consecutione pacis, si oporteret, personaliter se transferret . . . Am 
6. Januar bittet der Gesandte reisen. zu dürfen. Antwort: Er habe volle Freiheit. 
Am 21. Januar erhalten. Laurentius Bragadino und Marcus Dandulus, Gesandte an 
den Papst, über die Verhandlungen mit Sigismund eine ausführliche Instruktion. 


ye 








100 IL. Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1413. 


faveat miseratio regis celestis. Cesserunt siquidem nobis et gaudii et 
exultaeionis multe materiam ea, que nobilis Bertoldus!) de Ursinis*) 
comes Suane, nuncius sanctissimi domini nostri Johannis pape XXIIL, 
nostri in presencia constitutus ad vestre magnitudinis gloriam atque 
laudem exposuit. Retulit nempe, quod vestra celsitudo regia ex sinceri- 5 
tatis affectu, quem ad sacrosanctam Romanam ecclesiam et prefatum 
sanctissimum dominum nostrum papam geritis, inclitum Thomam secun- 
dogenitum vestrum cum exercitu in succursum eiusdem summi ponti- 
ficis disposuissetis destinare. Hec est profecto pie considerationis 
immensa bonitas et felix consideracio pietatis, ex qua verissime Dei 10 
negocium geritur et causa ipsius specialiter agitur, cum eius patri- 
monium defenditur, quod quorumdam perversorum immanitas suc- 
cessivis dissidiis dilacerare et enervare molitur: eiusdem siquidem 
sanctissimi patris atque nostra pro felici statu sancte matris ecclesie 
generalique bono christianitatis ac reipublice incremento vota sic 
concurrunt insolubilemque affectionem sibi mutuo vendicant, quod 
pater et filius, quiequid in huiusmodi negotiis geritur, pari desiderio 
affectant nec aliter quam ad semetipsum oportunis temporibus occurrit 
alter ad alterum, eum hoe mirum") caritas animat et debitum exigit 
honestatis. Ideoque vestram requirimus regiam fraternitatem et attente 20 
rogamus, quatenus huiusmodi sanctum propositum sancte matri eccle- 
sie et toti christjanitati necessarium, utile et fructuosum, constanter 
et omni, qua decet, celeritate prosequamini nec spiritum tam salu- 
taris inspiracionis extinguatis, quin ymmo ... succursum huiusmodi 
amplificando et copiosius adaugendo dignam solicitudinem et solicitam 25 
celeritatem impendere velitis. Nos equidem validum*) nostrum exer- 
citum in Ytaliam ad contenendum, reprimendum, domino exercituum 
desuper auxiliante, perversorum quorumdam et rebellium, qui pacificum 
et prosperum statum sancte matris eeclesie ac sacri Romani imperii 
et reipublice in illis partibus impungnare et temere perturbare non 30 
verentur, iam de facto destinamus. Placeat igitur vestre regie fra- 
ternitati succursum huiusmodi quantocicius prefato summo pontifici 
destinare. Quidquid enim subsidii prefato sanctissimo domino nostro 
summo pontifici parte vestri prestabitur, nobis utique prestitum 
reputamus, parati ad ea iugiter, que vestris affectibus blandiuntur. 35 


5 


-— 





a) Usursinis B. b) Darüber alias nimirum B. c) validem B. 


?) Vgl. die vorige Nr. 














nu ad i-* 


pm Om m 


F. Anhang: Sigismund, Gregor XII. u. Johann XXIII, 1410— 1413. Nr. 25, 26. 101 


25. (Konig Sigismund an Guidantonio von Montefeltre)!) fordert ihn auf, 
sich mit. Papst Johann XXIII. auszusóhnen und. sendet den. Archidiakon 
Octavian de Sancto Severino an ihn. (1412 vor Mai.) 


B aus Cod. Palatinus 701 fol. 264 der Vatik. Bibliothek. 


5 Magnifice, fidelis, dilecte. Sinceritatis et fidei tue constantiam 
fidelem, solicitudinem et probatam diligenciam, quam in nostris et 
sacri imperii servitiis fide dignorum ymo veridicorum testimonio 
multiplici te gessisse et te continuo gerere benigne accepimus et 
rerum evidenciam habere te scimus nec inmerito te propterea pro- 

10 pensius commendatum habentes, et eadem grata servitia et sinceri- 
tatis laudabilia vota alta mente concepimus et in firmo gerentes 
proposito, ea tibi digna perseverantia munificentia compensare. Pre- 
terea satis displicenter intelleximus, quod inter te et sanctissimum 
dominum nostrum dominum Johannem papam vicesimum tertium 

15 differenciarum scintilla pullularet, ob hocque ad honorem et exalta- 
lionem sancte matris ecclesie et etiam exhortationis et instantie 
nostrarum utique salubrium ad reconciliationis beneficium cum eodem 
sanctissimo domino nostro papa te coaptles et cum omni promptitu- 
dinis studio reducas eidemque reconciliare. Et ecce honorabili Octa- 

20 viano de sancto Seuerino, archidiacono Zemliensi in ecclesia Argen- 
tinensi, latori presentium, capellano nostro devoto, fideli, commisimus 
aliqua tibi super hiis vive vocis oraculo plenius explicare honoris 
tui concernentia, utique incrementum, et eidem hac vice circa pre- 
missa adhibeas credencie plenam fidem ete. Datum ete. 


2526. (Sigismund an Papst Johann XXIII) theilt seine Aufforderung an 
Guidantonio von Montefeltre, sich mit. dem Papst auszusóhnen, mit und 
beglaubigt zwei Gesandte. (1412 vor Mai.) 


B aus Cod. Palatinus 701 f. 264v der Vatik. Bibliothek. 


Beatissime pater et domine, domine reverende. Semper optavi- 
30mus devias et a via iustitie et veritatis oberrantes reducere ad 
rectam viam et maxime, ut rebelles ac sacrosancte matris ecclesie 
inobedientes ad obedientiam et subiectionem sanctitatis vestre et 
sacrosancte Romane ecclesie redeant studiosa promptitudine operam 
impendimus solicite et laboris. Profecto magnificus Guidanthonius 





35 ') Dass nur dieser Grosse gemeint sein kann, geht aus Nr, 26 hervor. Zum 
- Datum vgl. S. 19, 


102 I. Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1413. 





comes Montisfeltri, Urbini, Eugubii ete. se et sua ad nostra et sacri 
imperii servitia et mandata obtulit, omnino velle reformare proponens, 
qualiter sui progenitores ab antiquo semper fuerunt fideles et devoti 
sacro Romano imperio et domui nostre, desiderans equidem et ipse 
laudabilia vestigia suorum progenitorum imitari et in perseverantia 5 
et constantia devotionis huiusmodi et fidelitatis cupit continuo ad 
nostra et sacri imperii servitia ac mandata reddere [se]) prompto 
promptiorem et sub nostra protectione ac tutela iugiter gratulari. Verum 
contigit nuperrime nos percepisse, quod idem comes a tramite vere 
obedientie claudieans sanctitati vestre, prout debuisset, obtemperare 10 
ausu temerario non curaret. Nos itaque innatam sanctitatis vestre 
clementiam considerantes, que nemini claudit sinum gratie ad se 
revertenti, ideo in casu, quo oculis sanctitatis vestre foret gratum 
partes nostras interponendo, diligentiam adhiberemus revera, qualiter 
memoratus comes reduci debeat ad veram obedientiam et mandata 15 
sanctitatis vestre. Commisimus etiam honorabilibus Johanni prepo- 
sito  Quinqueecclesiensi ac secretario nee non Octaviano de sancto 
Seuerino archidiacono Czemliensi in ecclesia Argentinensi, capellanis 
nostris fidelibus, devotis, aliqua super eisdem vestre sanctitati nostri 
parte oretenus referendo, illum literatenus et istum oretenus de 20 
mente nostra plenius superinde informantes. Iisdem") igitur coniunctim 
aut divisim placeat sanctitati vestre hac vice adhibere credencie 
plenam fidem. Personam sanctitatis sanam et incolumem conservet et 
muniat regimini ecclesie sue sancte altissimus in excelsis. Datum ete. 

sanctissimo in Christo patri et domino, domino Johanni divina pro- 25 
videntia saerosancte Romane ecclesie?) ac universalis ecclesie summo 
pontifici, domino nosto reverendissimo. 


91. (Konig Sigismund an eine italienische Stadt)!) fordert sie auf Pan- 
dulf Malatesta. bei seinem. Angriff auf. Johann. XXIII. nicht zu unter- 
stützen. (1412?) 30 
B aus Cod. Palatinus 701 fol. 306 der Vatik. Bibliothek. 


IHlustris, nobiles, honorabiles, fideles, dilecti. Ex multorum rela- 
Hone didicimus, quod Pandolphus de Malatestis cum suis complici- 
bus et fautoribus gentium armigerarum congregata caterva sanctis- 
simum in Christo patrem et dominum nostrum, dominum Johannem 35 





a) Fehit B. b) eodem B. €) So eeclesie doppelt B. 
1) Vielleicht Brescia. Vgl. S. 19, 












F. Anhang: Sigismund, Gregor XII. u. Johann XXIII. 1410— 1413. Nr. 27, 28, 103 


papam XXIIL, ymo sacrosanctam Romanam ecclesiam hostiliter inva- 


3 dere molitur, ipsum generalem patrem christicolarum et Romanam 
1 ecclesiam in suis fidelibus persequendo, sed et, si quis recto iudicio 
; pensabit, quantum proprie facultates, vires et potentia eidem Pan- 
1 5 dolpho suppetant, liquide patebit eiusdem impotentia et manus sua 


ad tam fortia liquet abbreviata, ymmo, ut loquamur apertius, com- 
munis divulgat opinio, quod idem Pandolphus vestro suffultus subsidio 
presumit id ipsum attemptare. Profecto etiam in practica treugarum, 
ut unde norunt ambassiatores, ex assumpti regni Romani officio et 
lOut princeps catholicus sacrosanctam Homanam ecclesiam cultu vene- 
rantes precipuo, tamquam advocatus et protector y,:o defensione et 
tutela eiusdem ecclesie et sui sponsi astrictus et^) nos obnoxios recen- 
sentes ad omnia, que prosperitatem, tranquillitatem, pacem et soli- 
ditatem status sancte matris ecclesie et prefati summi pontificis eius 
15 sponsi expedire putamus, libenter regie sollicitudinis partes apponi- 
mus, ne contra eos, que nunc inminere dicuntur, invalescere queant 
tempestates, eisdem, prout oportunitas dederit, suceurrendo. Quare 
requirimus ex affectu et attente hortamur vestras sinceritates, quatinus 
prefatum Pandolphum ab huiusmodi suis conatibus retrahere et 
20 compescere et, ut actus suos corrigat et prefatam sanctam ecclesiam 
el dominum nostrum papam ac eius fideles non molestet, per remedia 
convenientia tenere et cohercere, ad hoc") sibi subventionem, auxi- 
lium, consilium vel favorem nullatenus impartientes, ymo passum 
eidem per vestra territoria ob nostram et apostolice sedis con- 
25 templationem et reverentiam specialem ac fame vestre preconium et 
favoris et beneficiorum vicissitudinem prorsus interdicere studeatis et 
velitis. Datum etc. 


28. (Konig Sigismund am eine italienische Stadt) beklagt die zwischen 
Kónig Ladislaus von Neapel und Johann XXIII. neu ausgebrochenen 
30 Streitigkeiten, theilt Absendung eines Gesandten an. den KOnig und einer 
eventuellen meuen Gesandtschaft an beide mit und ersucht, dem Papste, 
wenn er angegriffen werde, beizustehen. | (1413. Anfang.) 
B aus Cod. Palatinus 701 fol. 298 der Vatik. Bibliothek, 


35 nostras pervenit ad aures, quod cooperante satore zyzanie inter 


Honorabiles et magnifici, fideles, dilecti. Novissime displicenter 
: sanctissimum in Christo patrem et dominum nostrum, dominum apo- 





a) et astrictus B. b) hane B, 





104 I. Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1413. 


stolieum. ex una et dominum Ladizlaum regem parte ex altera, ut 
inimicus humani generis consuevit, de amenitate iam inite pacis et 
concordie inter eos celebrate iam aliqua dissensio pullulare incepit, 
quod ultra admirationem tedium satis magnum attulit cordi nostro. 
Hec quidem observationi ipsius inter eos perfecte concordie non5 
conveniunt, ymmo ne magnalium moribus congruunt, qui non solum 
in promissorum observatione set in simplici veritatis verbo in 
aliorum. regule observatione exemplariter obligantur. Hoe equidem 
non solum ad compassionem tendit lacessitorum fidelium set potius 
ad ipsorum sanguinis stragem, quos creator noster decrevit sua pas- 10 
sione salvari. Hoc namque non imitatur initiatum principium inter 
nos. Nam requisita nostra celsitudo super huiusmodi iam decreverat 
nutu caritatis inducta amicabilem atque fraternam eum eodem domino 
Ladyslao rege contractationem inire et, cum uterque nostrum reveren- 
tem et paternalem nominationem faceret de prefato sanctissimo domino 15 
nostro papa, sua sanctitas tamquam  ydoneus pater et medius in 
contradictione, observatione et roboratione prefate inter nos initiate 
amicitie et ipsius manutentione esse deberet pariter et stanga. Quod 

sj ipsa dissensio, ut nostra audivit maiestas, ex parte ipsius domini 
regis Ladyslai procedit, quid meriti, quidve honoris et glorie aut quid 20 
status inde sibi evenire decernit? Non in fidelium sanguinis sparsione 
set in reductione infidelium ad gremium Christi accenditur magnani- 
mitas principum et fortitudo, non in veritate opprimenda et simula- 
tionibus, videlicet non diligendo proximum et commune bonum, set 
in ipsa potissime lucidanda honor et fama ipsa se extendunt. Sed25 
ex quo iustitia et moribus stringimur tam prefatum dominum nostrum 
apostolicam quam sanctam Dei ecclesiam a quibuscumque molestare 
volentibus cumulatis cesareis viribus defendere et ad predicta una 
nobiscum singulos christicolas incitare.) Si autem aliqua causa 
prelibate dissensionis ex parte eiusdem domini nostri pape aliqualiter 30 
allegaretur procedere, quod non credimus, ecce nos offerimus omnino 
illam reduci facere ad debitum equitatis. Cum igitur pro predictis 
debite executioni mandandis et ad obviandum huiusmodi principio 
detestando presentialiter. mittamus quendam strennuum militem 
nostrum ad prefatum dominum Ladislaum regem et mittere intenda- 35 
mus confestim solempnes alios ambassiatores nostros ad sanctissimum 
dominum prefatum apostolicum et ad ipsum dominum Ladislaum 
regem, ut talis materia serene amenitatis sortiatur effectum, fidelitatem 








a) Hier fehlt der Hauptsatz, 












F. Anhang: Sigismund, Gregor XII. u. Johann XXIII. 1410—1413. Nr. 29. 105 


vestram hortandàm duximus per presentes, ipsi nichilominus iniun- 

1 gentes expressissime, quatinus, si contingeret, ut asseritur, quod 

dictus dominus rex Laydislaus vellet contra statum domini nostri et 
prefate ecclesie aliqualiter se movere, debeatis firmissime et viriliter 

5vos ingerere ad obedientiam et assistentiam prefati domini nostri 
pape et sanete matris ecclesie, donec uberiose ad ipsius et vestram 
protectionem providebimus, utriusque gladii potentiam culminis osten- 
dendo, ut penes celsitudinem nostram vestris virtutibus mediantibus, 
obedientia et fidelitate ultra premium eterne vite et laudabilium 

10 morum predecessorum nostrorum famam et vestigia sequendo amplio- 
rem gratiam nostram iuxta benemerita vestra ampliari cottidie antidota 
non inmerito sentiatis. 


29. (Konig Sigismund an eine italienische Stadt) verlangt für seine 
Truppen, die unter dem Grafen Berthold Orsini dem Papste Johann XXIII. 
15 zu Hülfe ziehen, freien Durchzug. | (1419. um Juni?) 


Illustris, nobiles, honorabiles, fideles, delecti. Angit nos cura 
potissime inter ceteras sollicitudines meditationi nostre influentes pro 
defensione fidei orthodoxe, protectione saerosancte Romane ecclesie 

. et universalis pastoris gregis dominici et cunctorum populorum sub 
20religione militantium fidei christiane universalis patris curam gerere 
vigilem et eorum negotiis et oportunitatibus tamquam advocatus et 
propugnator iugiter intendere tenemur et diutiras matutinasque 
vigilias adhibere, ut de laboribus respirent ad quietem et a facie 
persecutorum preserventur illesi. Consideramus etenim ipsam matrem 
95 ecclesiam et pastorem gregis dominici variis vexationum et perplexi- 
tatum multiplicium circumdari turbinibus et diversis agitari procellis.*) 
In continuas denique excitati vigilias cum magnifico Berchtoldo de 
Ursinis palatino et Swane comite prefati summi pontificis et nostro 
consiliario et ambassiatore ad succursum eiusdem quasdam gentes 
30et bellatores contra faciem persecutorum eiusdem ecclesie et domini 
nostri hac vice duximus destinandum. Ideoque rogamus et attente 
hortamur, quatinus prefatum comitem Berchtoldum cum predictis 
gentibus et bellatoribus, etiam si quipiam") ex ipsis per vos vel alias 
forbamenti vel proscripti forent aut qualitercumque relegati, in ipsius 
35 nomine, cuius causam agi conspicitis, nostrique obtentu, per vestra 


"n 
ri ] 





a) procellas B. b) quippiam B. 
3) Vgl. für das Datum die folgende Nr. 30, 





106 I. Abschnitt, Unionsverhandlungen bis 1413. 





dominia, tenutas et territoria, salvis eorum rebus et personis, ymmo 
ob reverentiam et honorem sedis apostolice et nostram passum et 
transitum eis prebentes liberum, etiam de salvo et securo conductu, 
in quantum opus fuerit, liberaliter ipsis providentes pacifice transire 
et abire permittatis, ut apud eandem sedem apostolicam vestre devo-5 
tionis promptitudo digni patrocinia favoris per hec laudabiliter inve- 
nire mereatur. 


30. Der Rath der Republik Venedig lehnt die Bitte des pápstlichen Ge- 

sandten. Peter. von. Ailli wm. jreien. Durchzug. durch. ihr Gebiet. für. die 

dem Papste Johann X XIII. gegen Künig Ladislaus zu. Hülfe kommenden 10 
Truppen ab. 1413 Juni 9; 


Aus. Staatsarchiv Venedig, Deliberazioni del Senato V fol. 135v. 


Quod reverendissimo domino cardinali de Cambrai legato apo- 
stolico ituro ad presentiam serenissimi domini regis Romanorum et 
ad electores imperii ad ea, que ex parte summi pontifieis nobis 15 
exposuit, respondeatur in hae forma: 

... Ad terciam partem, per quam dicit similiter venisse pro 
bono ecclesie et sedis Romane et domini pape et nobis significavit 
perplexitates, in quibus ad presens se reperit summus pontifex occa- 
sione guerre, quam rex Ladizlaus movere videtur contra suam sancti- 20 
tatem et terras Romanorum, et rogavit conclusive nostrum dominium, 
ut velimus eidem domino pape auxilium, consilium et favorem dare; 
et specialiter, si dominus rex Homanorum sive alii principes et 
domini Alemanie vellent sanctitati sue succurrere, quod gentibus 
mittendis in succursum suum velimus dare transitum per terra et 25 
loca nostra: 

respondemus, quod, novit Deus, omnibus perplexitatibus et adver- 
sitatibus summi pontificis et Romane sedis dolemus filialiter, .. . set 
cum serenissimo domino rege Ladislao iamdiu conventiones habemus, 
quas ante creationem summi pontificis cum eo contraximus, per quas 30 
obligati sumus non dare transitum, victualia nec receptum aliquibus 
gentibus, que ad damna sue serenitatis ire vellent et illud idem*) 
obligatus est observare prefatus rex Ladislaus ... et propterea vide- 
mus, quod . . . transitum dare non possemus. Sed si dominus rex 
Romanorum sive alii principes et domini Alemanie volent gentes in 35 





8) iddem Reg. 










Sigismund, diriger XII. u. Johann xxilL. 1410—1413, Nr. 30. 107 


| succursum. summi pontificis mittere, possent illas mittere per alias 
vias bonas et comodas gentibus, que mitterentur in subventionem 
domini pape.!) 





!) Schon am 3. Juni (fol. 133v) hatte der Rath seinem. Gesandten Franz de la 
DB Siega bei Sigismund ühnliches geschrieben, nachdem der Künig brieflich verlangt: ut 
vellemus salvum conductum nostrum facere comiti Bertoldo et certis aliis gentibus, 
quas mittere intendit in subsidium domini pape contra dominum regem Ladizlaum, 
... et quia maiestas sua in litteris predictis subiungit, quod, si prefatis bannitis 
transeundi per nostra dominia assecurationem denegaremus, si successu temporis tales 
| —  $Obanuitos contingeret nostros homines in aliquo molestare, treugas pacis non vult 
r violatas esse: ad hoe respondere debeas, quod ... videmus ipsos nostrum territorium 
intrare, non posse nisi in modum furandi . . . 
Auch dem püpstlichen Gesandten Filippus del Bene wird am 16. Juni (fol. 138v) 
auf seine Bitte wm auxilium, consilium et favorem 7Zülfe abgeschlagen und gemeint, 
15 quod velit se pacificare cum domino rege Ladislao. 











II Abschnitt 
Das rómisehe Konzil. 1412 und 1413. 


Die Quellen. des von. Johann. XXIII. zu. Rom abgehaltenen Konzils 
sind. sehr dürftig. — Trotz. wiederholten, umfangreichen Suchens habe ich 
nirgends eine Spur von. Akten auffinden kónnen;') nur vereinzelte Urkunden 5 
und. chronikalische Notizen. berichten darüber. — Wie wenig Beachtung es 
in den Augen der Zeitgenossen. gefunden. hat, erhellt; wohl am besten 
daraus, dass. Geschichtsschreiber: aie. Dietrich. von. Niem. und. Lionardo 
Bruni in. ihren. gleichzeitigen Werken. die. Erwáhnung des Konzils. als 
unnóthig unterlassen, obwohl der Erstgenannte. das. Eulengeschichtchen 10 
sich nicht entgehen lásst. Wenn ich. hier. eine. ausführlichere Darstellung 
folgen lasse, so geschieht das aus zwei Gründen: 1. Weil die wenigen 
von mir gefundenen. Aktenstücke zur Geschichte des Konzils zum Zwecke 
ihrer vichtigen. Einreihung eine. genauere. Besprechung erfordern; 2. weil 
die. bisherigen Darstellungen. sámmtlich feMer- und lückenhaft sind. Eine 15 
genauere. Prüfung. wird. ergeben, dass. in. das anscheinende Chaos. der 
kleinen Notizen. doch. etwas mehr. Ordnung. zu. bringen ist, als man ge- 
wóhnlich annehmen móchte, — Den wichtigsten Fund der letzten Jahre zum 
Konzil von Simonsfeld. drucke ich noch einmal ab: ohne den ganzen Teat — 
ist der Zusammenhang | zwischen diesen. und den. frühern | Reformvor- 20 
schlagen der Pariser Universitat und. zwischen beiden und. den berühmten 
Capita agendorum micht verstándlich. 


A. Die Berufung des rómischen Konzils. 1411. 


Alexander. V. hatte in. Pisa den. Zusammentritt eines neuen. Konzils 
für das Jahr l 412 festgesetzt; die Bestimmung des Ortes wurde einer 95 





) Allerdings ist dadurch ihr. Nichtvorhandensein keineswegs erwiesen. Man 
vergleiche nur die interessanten Aktenfunde der letzten Zeit zum Konzil von Cividale 
(1409), über das uns bis vor kurzem ebenfalls fast nichts bekannt war, im Historischen 
Jahrbuch XIV, 320 ff. und in der Rómischen Quartalschrift VIII, 217 ff. 











Mee eA M e SCR ND US zd p aif Ric die 





Einleitung. 109 


spáterm Zeit überlassen. In den Verhandlungen Karl Malatestas ait . 
seinem Nachfolger spielt. die Wah des Konzilsortes eine. Hauptrolle. 
Schon einige Wochen nach Johanns Wahl heisst es in einem Schreiben 
des Devollmáchtigten Malatestas über die Konzilspláne des neuen Papstes: 
5 Paratus erat . . . tempore . . . statuto concilium convocare in loco 
tuto, seilicet in Bononia ... Illam inter alias in Pisis proposuerat.!) 
Karl. erklárt. sich. gegen. Bologna als Konzilsort, da inzwischen die Ver- 
háltnisse sich vóllig gedndert hátten. Das wollte der Papst nicht zugeben 
und es kam zu einer langen Auseinandersetzung, wobei der Gesandte 
10 zum ersten Male den Namen Rom fallen liess.2) 

Am 2. Februar 1411. bekundet Johann zuerst wieder, dass er der 
übernommenen Verpflichtung gedenkt. .Er ladet. Gregor XII. und. Bene- 
dikt X III. und ihren Anhang ein, sich mit im. auszusóhnen und gewáhrt 
als Termin eine Frist bis zum. April, wo er den Ort des neuen. Konzils 

15 bekannt geben werde?) Inzwischen erfolgte seine  Uebersiedelung von 
Bologna nach Rom und dort lud er am 29. April. zum Desuch des im 
April 1412. beginnenden  Konzils àn. Rom ein. | (Nr. à1.) 

Die Wahl Roms hatte eine lángere, micht uninteressante Vorgeschichte, 

Die Opposition Malatestas, der seit dem Frühjahr zum Schwerte gegen 

20 Johann gegriffen hatte, empfand der Papst wohl für einige Augenblicke 
recht. unangenehm und. darum suchte er auch noch einmal, freilich. ver- 
gebens, durch allerlei Zugestándnisse den Gegner zu gewinnen;*) aber bald 
kümmerte er sich wenig mehr darum. .Ernstlicher hatte er anit einer andern 
Opposition aus dem Kreise seiner eigenen Anhánger zu rechnen, über die 





95 y) Martàne et. Durand, Amplissima Collectio VIT, 1175 E und 1176 A und hand- 
schriftlieh. Vgl. S. 4. Anm. 1. Auch Dietrich von Niem erwühnt in seiner wahr- 
scheinlich im. Spütsommer 1410. erschienenen. Reformschrijt De modis uniendi Kom 
und Bologna als Konzilsorte und erórtert die Frage, ob die Wahl der beiden eine 
passende sei; er beantwortet sie mit Nein. | Vgl. v. d. Hardt, Concilium | Con- 

30 stantiense 1, 267 s. 


?) Prius per:me proposita Urbe tamquam loco communi et ydoneo et apto. 1. c. 
1178 A— D. 
3) Vat. Arch, Regbd. 342 fol. 146 mit dem Regest: Bulla, per quam papa pro- 
rogat Lunaticis et Erronianis tempus veniendi ad obedienciam usque ad mensem 
35 Aprilis, in quo declarabit locum, ubi concilium generale celebrabitur. — Pastoris 
eterni^, —  Gedruckt Raynaldi Annal. ecclesiast. ad annum 1411 Nr. 2 ohne die 
Arenga. Auch der Legat, den Johann zu Ende 1410 nach Frankreich sandte, Erz- 
bischof Alamannus von Pisa, lüsst durch den officiellen Redner als letzten Grund der 
Gesandtschaft angeben die Besprechung de concilio generali celebrando in termino in 
A concilio Pisano assignato. JPreuves des Libertez de Ü Eglise Gallicane Kap. 2 Nr. 9. 
*) Amplissima. Collectio VII, 1191 .A und B. 


110 IL. Abschnitt, Das rómische Konzil. 1412 und 1418. 










eine Mittheilung an Malatesta uns unterrichtet. Der. Uebersender. lebt. 
augenscheinlich an. der Kurie, ist aber mit. den. Stimmungen draussen, 
besonders an der Pariser Universitát, gut bekannt; seine Mittheilung er- 
folgt wohl kurz vor der Ankunft der. Kurie in. Rom. Wie so mancher 
Bessergesinnte. hángt. er. Johann nur mit halbem Herzen an und erhofft5 
seine. Absetzung auf dem Konzil, wenn der Konzilsort. sicher und unab- 
hüngig sein wird. Von ihm erfahren. wir, dass die Pariser Universitát 
sich. schon im. ersten. Pontifikatsjalre Johanns mit der. Wahl eines unab- 
hángigen Konzilsortes bescháftigte. — Um so eifriger bemühte sich Johann 
wm einen Ort, ubi ipse habeat utrumque gladium. Wie er dann die 10 
Wahl des Ortes zur Besprechung stellte, wünschten die Franzosen ein 
Konzil ultra montes Zn Savoyen oder in Frankreich; einige wenige 
stimmten. für Deutschland. | Der. Berichterstatter. stimmte des. allgemeinen 
Iuteresses. halber für ltaliem. und schlug. als. Konzilsorte Verona. oder 
Padua. vor. Die eingeborenen Rómer traten. für Rom ein und. schliesslich 15 
einigten sich. die meisten, aber nicht alle, wie besonders. betont wird, auf 
Rom als Konzilsort. .Dorthín begebe sich, heisst es am Schluss, augen- 
blicklich Johann, um die Berufung vorzunehmen.) 





!?) Die. Hauptstellen. dieser. bis jetzt nur von. Schmitz, Die franzósische Politik 
und die Unionsverhandlungen des. Konzils von Constanz, 1879, S. 3, kurz er-9Q) 
wühnten Mittheilung lauten (Amplissima Collectio VII, 1201 A—EE und handschriftlich): 
'limet exinde propter eius demerita, quod in futuro concilio non deponatur, ... 
quoniam Parisienses iam nonnulli inceperunt tangere istum passum; cuius causa 
querit facere dictum concilium in loco sibi fido et ubi ipse habeat utrumque gladium, 

Et cum proposuisset, ubi concilium fieri deberet, nonnulli, ut Francigene, dixerunt, 95 ! 
quod fieret ultra montes in Sabaudia vel in Francia, aliqui licet pauci in Alemania. ] 
Ipse vero dixit, quod fieret in confinibus Italie pro commodiori et utiliori commodo 
omnium. Et in hoc solus fuit nominando locum tutum et liberum, videlicet Veronam 
vel Paduam. Alii, ut Romani, dixerunt de Roma, et de Roma se finaliter concorda- 
verunt, contradictione tamen quorundam facta: allegantes, qui concordabant, quod 30 
Roma est communis patria. Et ob istam causam ipse vadet Romam, ut ibi publicet 
dictum loeum pro futuro concilio faciendo. Für einen Moment kónnte hier die Frage 
Schwierigkeiten bereiten, wer Italien und speziell Verona oder Padua vorgeschlagen 
hat. Der Satzkonstruktion nach sollte man eher an den Papst denken. Doch scheint 
es mir unmüglich zu sein, dass. Johann XXIII. Verona oder Padua gewühlt habe, wo 35 
ihm. doch. Rom viel angenehmer sein musste, nachdem vermuthlich die Wahl Bolognas 
zu grosse Bedenken verursacht hatte, zumal wegen der Motivirung: nominando locum 
tutum et liberum.  Dieselbe Begründung wendet der Uebersender in dem folgenden 
Satze an: Et dicit predietus, quod nullum videt remedium, . . . nisi concilium fieret 
in loco tuto et libero, wo die Kardinüle, Abgesandten der Künige, Fürsten und Uni- AQ) 
versitüten frei sprechen künnten. Und auch spüter heisst es noch einmal: Et dicit, 
quod bene reperientur prelati boni et virtuosi ac etiam ex parte nonullorum regum 
et principum, qui dieent, si erunt in loco tuto et libero, quod ecclesia uniatur hine 





— 


Einleitung. 111 





Die Berufungsbulle wird. unten. wiedergegeben, weil Raynalds Text. 
zu Anfang und zu Ende verstümmelt ist. In den Registern Johanns XXIII. 
findet sich sonst keine Spur, dass ein anderes Exemplar ausgefertigt 
worden 4st.!) Auch Originale sind bis jetet nirgends auf gefunden worden. 


5B. Die der Pariser Universitát vorgelegten Reformpláne für 
das franzósische National- und das rómische Konzil 1411. 


Auf die unten Nr. j2 aus einer Wiener Handschrift abgedruckten 
Avisata der Pariser Universitát und ihr Verháltniss zu den einfluss- 
reichen Capita agendorum des Kardinals Peter von Ailli habe ich zuerst 

102n den ,Forschungen und Quellen* S. 112 ff. aufmerksam gemacht. |. Ein 
vóollig sicheres Urtheil über die Abhángigkeit des einen Traktates vom 
andern vermochte ich dabei nicht zu geben, obwohl ich aus einer Stelle 
auf die Benutzung des  Undibversitátsprogramms | durch. den | Kardinal 
schliessen eu müssen. glaubte. | Und. doch ist eine klare. Erkenntniss des 

15 Verháltnisses von grósster Bedeutung für die DBeurtheilung Peters. von 
Ailli und der én den. Universitátskreisen herrschenden Anschauungen; sie 
ist jetzt wm so mehr nóthig, da auch die Beziehungen beider Traktate. zu 
den Vorschágen der Undsversitát und der franzósischen Gesandten im 
Jahre 1412 (Nr. 95) klar zu stellen sind. 

20 Der terminus post quem der Avisata 2st ohne Schwierigkeit fest- 
zustellen. In $ 2 wird ein tractatulus tam in Latino quam in Gallico 
in concilio Remensi provinciali compositus ermwdhnt; er stammt aus 
dem Jahre 1408.1) Fast in jeder Nummer ird. eines. allgemeinen. Kon- 
zils, das bereits berufen ist (in vocato generali concilio), wnd sehr oft 

95 eines franzósischen Nationalkonzils (in concilio Parisius, in concilio 
Francie proximo) gedacht. Da zu gleicher Zeit ein in. Frankreich an- 
erkanntes kirchliches Oberhaupt (dominus noster papa) vorhanden ist, so 





inde. ZHieraus lüsst sich dann aber auch schliessen, dass der  Uebersender eine her- 
90 vorragende Stellung an der Kurie eingenommen hat. Die Wah der beiden Orte 
deutet wohl auf einen venezianischen Prálaten. | Venedig gehórte zur Obedienz Jo- 

hanns XXIII., war aber mit Malatesta sehr befreundet. 
!)) Sonst finden sich bekanntlich in den Registern hüufig weitere Adressen, an die 
die Bullen versandt wurden, angegeben. Ueber das Bekanntwerden der Einladung haben 
í 935 wir nur eme Stelle beim Mónch von St. Denys: Nunciis et apicibus iam exacto anno 
É summum pontificem et dominos cardinales ad primam diem Apprilis mensis instantis 
f terminum prefixisse ubique divulgatum erat, Chronique du religieux de Saint- Denys 

(in der Collection de documents inédits) IV, 590. 


?) Vgl. Hefele-Knópfler, Conciliengeschichte VI?, 982. 





119 IL Abschnitt. Das rómische Konzil. 1412 und 1413. 


kann der Traktat frühestens 1411, kurz vor dem allgemeinen rómischen 
Konzil Johanns XXIII. und. dem. Pariser Nationalkonzil zu Anfang 1412 
geschrieben. sein. P 

Zur Festlegung des terminus ante quem bedarf es der Vergleichung 
mit den oben genannten Capita agendorum. — Welcher Traktat ist dieb 
Quelle des andern? Ich hebe aus der weiter unten folgenden Besprechung 
der. Aillischen. Reformschrift. hervor, dass dieselbe in. zwei Recensionen, 
einer. gedruckten. Wiener. und. einer. mur. theilweise. gedruckten. rómischen, 
die aber beide vor Beginn des Konstanzer Konzils fertig gestellt sind, 
uns erhalten ist.!) Auf den lockern. Zusammenhang der. einzelnen Vor- 10 
schláge hat schon Tschackert hingewiesen?) — Noch mehr. zeigen aber eine 
Reihe von. Unebenheiten, unpassenden, weil aus andern Quellen. über- 
nommenen Sátzen, Missverstándnissen, dass hier keine selbstándige Arbeit 
sondern. eine. obevjlichliche  Kompilation: vorliegt. — Am | stárksten. treten 
diese Fehler in der rómischen Fassung hervor. | Folgende. Beispiele. ge- 15 
nügen: 1l. In Kap. 1 heísst es: Item offeratur prefato concilio alius 
quidam tractatulus. Warum alius? Von. einem. andern. Traktat. ist im 
ersten. Absatz. gar. keine. Rede, | Die Sache. erkládrt. sich. dahin, dass in 
den Avisata derselbe Abschnitt awórtlich. enthalten ist, hier. aber. das alius 
ganz gut passt, da vorher von dem Traktate des. Reimser Konzils. die 20 
Rede war. 2. [n beiden Fassungen heisst es in Kap. 2: Item quod 
ex nunc per facultatem theologie quatuor eligantur notabiles doctores, 
qui usque ad generale concilium . . . in scriptis redigant. Was Aat 
die theologische Fakultát mit den. Reformvorschlágen Aillis zu thun. und 
wo befindet sich dieselbe? Keine Fassung der Capita agendorum gibt 25 
Aufklárung. Die Lósung bieten auch hier wieder. die Avisata. In dem 
wórtlich nit obigem übereinstimmenden Passus. ist die theologische F'akultát 
ganz am Platze, da es sich um. Vorschláge für die Pariser. Universitát 
handelt. 3. In. Kap. 11 der Capita agendorum | (v. d. Hardt, Concilium 
Constantiense I, 422—524) liesst man: De dispensatione super plurali- 30 
tate et incompatibilitate beneficiorum videatur, ut non concedantur 
alicui ultra certum numerum ... et videtur servanda constitutio: 
Evecrabilis, ltem cirea ista videtur omnino esse providendum, ut in 
provincialibus conciliis statuatur, inhibendo prelatis, . . . ne a suis 
diocesibus . . . recedentes negotiis secularibus regum insudarent. 35 








?) Vgl. Finke, Forschungen und Quellen S. 106 ff. und unten. Abschnitt IV. 


?) In Briegers Ztschr. f. Kirchengeschichte I, 451 ff., besonders 459: ,Bei dem 
zusammenhangslosen Charakter des Traktats war es übrigens leicht, mehrere neue 
Bills einzuschalten.* 











rA uiris cii Re 





Einleitung. 113 


Dass hier zwischen den beiden Sátzen über die Pluralitát der Benefizien und 

über die Bescháftigung mit. staatlichen. Angelegenheiten. nicht die geringste 

Verbindung herrscht, sieht man sofort ein; trotzdem dst der zweite Satz 

aufs engste an den ersten geknüpft. Aufklárung geben die Avisata: dem 

* — Baweiten Satze, der mit $ 17 der letztern. sich vóllig deckt, geht bei diesen 

ein Abschnitt über die negocia secularia der Geistlichen voraus; darum 

die in den Capita, «o der erste Abschnitt fet, wnverstandliche .An- 
knüpfung: Circa ista videtur. 

Neben diesen sachlichen mógen noch folgende redaktionelle Unter- 

10 schiede uns über die Frage der Abhángigkeit unterrichten: 


A visata. Capita agendorum. 
$ 35. Item proponatur, ut in dicto — Kap. 22. Item proponatur in dicto 

generali concilio prosequa- generali concilio et pro- 
tur. sequatur. 

15$ 51. Item per universitatem pro- — Kap. 22. Super facto regalie, que 
ponatur, quod ex parte ec- habetur in Francia, pro- 
clesie Francie et prefate ponatur et ei concilio, 
universitatis super facto re- quod. 
galie coram domino nostro 

20 rege et eius consilio propo- 


natur, quod. 
$ 21. Item proponatur, ut per con- Kap. 18: Item eligantur quatuor 


cilium Parisius celebrandum viri. 
eligantur quatuor viri. 
| 25 Stets erweisen sich die Avisata als die ursprüngliche Quelle; in den 


Capita sind bei der Umarbeitung die nicht mehr passenden Stellen weg- 

gelassen; zuweilen aber so, dass dadurch eine ganz unsinnige Konstruktion 

entstand, wie bei dem mittleren. Falle. Vor. allem felt in den Capita 

stets die Begründung: wo sie stehen blieb, ist es offenkundig mur aus 
30 Versehen geschehen. 

Damit muss die Abjfassungszeit der Avisata vor die der Capita!) 
fallen. und. kónnen unter dem rómischen und Pariser Konzil nur die des 
Jahres 1412 verstanden werden, d. h. die Vorschláge stammen aus dem 
Jahre 1411 und wahischeinlich. sind. sie kurz vor Jahresschluss abgefasst. 

35 Ihre praktische Bedeutung war zundchst gering. Nicht einmal lásst sich 
mit Sicherheit nachweisen, ob sie auf dem Pariser Konzil als Grundlage 
weiterer Berathungen gedient haben. Denn aus der Ueberschrift: Plura 
avisata per universitatem Parisiensem in generali concilio prose- 





1?) Vgl. Abschnitt IV über die Abfassungszeit der Capita agendorum. 
Finke, Acta concilii Constanciensis. I. 8 








114 IL Abschnitt. Das rómiseche Konzil. 1412 und 1413. 


quenda, sowie aus dem Inhalt ldsst sich mur entnehmen, dass die Absicht 

bestanden. hat, die. Reformprojekte beiden. Konzilien vorzulegen. Freilich 

nicht das Ganze; so sollen namentlich. die. Schlusspunkte nur dem fran- 

züsischen Konzile seitens der. Universitát. vorgetragen werden. Was wir 

von den Vorschlágen des Pariser Konzils wissen, bietet. sehr wenig Aehn- 5 

lichkeit mit den Avisata. Auch das schliesslich von der Universitát dem 

Papste auf. der romischen Synode vorgelegte Projekt hat. mur wenige, dar- 

unter allerdings | würtliche | Uebereinstimmungen mit. den. Avisata, die 

es wahrscheinlich machen, dass die Universitátsgesandten letztere gekannt 

haben.1) 10 | 
Von grosser Bedeutung sind sie aber als Vorlüufer der wichtigen | 

Reformschrift Capita agendorum. Es ést wohl am passendsten, die | 

Frage nach dem Verfasser, der Bedeutung und den Beziehungen der 

Avisata zu den Capita im Verein mit diesen zu erórtern. 


C. Das angebliche franzósische Konkordat von 1411 undi5 
die franzósische Gesandtschaft zum rómischen Konril. 


Das wichtigste Ereigniss aus der Geschichte des rómischen Konzils 
ist die Absendung einer. stattlichen franzósischen Gesandtschaft nach Rom. 
Ueber sie haben in neuester Zeit Dess und Simonsfeld gehandelt. | Erstever, 
dem der Fund Simonsfelds nicht vorlag, hat ganz im Gegensatz zu seiner 90 
sonstigen ruhigen und verstándlichen Darstellung auf Grund der ihm zu Ge- 
bote stehenden spárlichen Nachrichten über das Verháltniss Johanns X XIII. 
zu Frankreich?) ein. Phantasiegebilde geschajjen, das in dem franzósischen 
Konkordat. vom Juli 1411 seinen. Hóhepunkt. erreicht. | Wáren. seine. Be- 
hauptungen begründet, so würden die unten. folgenden Aktenstücke unver- 25 
standlich sein; es bedarf darum einer etwas ausführlicheren Widerlegung. 

ANach Dess ist Papst Johann XXIII. von vornherein bestrebt, die 
Ordonnanzen. vom. 18. Februar 1407. (mit ihren. Ausführungsbestimmungen 
vom Jahre 1408), welche die finanziellen. Beziehungen | Frankreichs. zu 
Rom, insbesondere. die. Vergebung der. geistlichen Stellen. zu. Ungunsten 30 
der Kurie vegeln, wieder ausser Kraft zu setzen.) Er geráth dadurch 


——— mum 









7 Vgl. $ 38 der. Avisata und 15 der Reformvorschlüge der Universitüt in. Rom. 

*?) Zur Geschichte des Konstanzer Konzils, Marburg 1891, S. 92 ff. 

) Der Hauptinhalt der Ordonnanzen lüsst sich in folgendem Satze wiedergeben: 
Quod de cetero . . . per electiones capitulorum, conventuum et collegiorum conventi- 35 
onesque superiorum ecclesiis cathedralibus, collegiatis ceterisque beneficiis electivis 
fam regularibus quam secularibus necnon per presentationes, collationes et institutiones 
per illos, ad quos de iure communi, privilegio vel consuetudine spectat, faciendas pro- 


ee TH PS. DISTR EAT Ae t, P OMS TERT QM ER S 
DEP UNE NTBA HS P TEM CLIE UN REPRE 





Einleitung. 115 


zundchst in einen Kampf mit der Pariser Universitát, die sich vor allem 
gegen die Zehntforderungen des pápstlichen .Legaten, des Erzbischofs 
Alamannus von Pisa, zu Ende 1410 stráubte. Der politische Umschwung 


E des Jahres 1411 dnderte auch die kirchenpolitische Lage: Die Universitát 
t 5 sühnte sich mit dem Papste aus und erklárte sich. 1412 gegen die con- 


i stitutio in gratiam ordinariorum condita fZr d«s pápstliche Besetzungs- 

- qecht; dem Legaten gelang es, im Juli 1411 eim Konkordat mit der 
Regierung zu Stande zu bringen, wonach der Konig, die KOnigin, der 
Dauphin das Recht der Verleihung von kirchlichen Stellen. an. ihr Gefolge 

10 und andere Privilegien erhalten; ebenso die Universitát. Dagegen werden 
die dem  Papste verhassten Ordnungen abgeschafft.V) 

Dess stützt sich bei seiner DBeweisführung auf folgende Stelle des. 
bekannten Chronisten Juvenal. des Ursins?): L'archevesque de Pise de 
la partie du pape Jean vint á Paris pour le faict des graces expectatives 

15et promotions á prelatures. Car les ordonnances royaux, par les- 
quelles toute la disposition estoit aux ordinaires, regnoient et duroient. 
Et luy estant á Paris on luy envoya le chappeau et fut fait cardinal. 
Les dites ordonnances royaux furent en effect annullées. Car le roy, 
la reyne et monseigneur le dauphin, eurent nominations pour leurs 
20 gens et serviteurs, et pareillement l' université, et grandes perogatives. 
Et le roy et les seigneurs au regard des prelatures estoient papes. 
x Car le pape faisoit ce qu'ils vouloient et ne tenoit pas à argent et 
" se bailloient les eglises au plus offrant et dernier encherisseur. 
à Juvenals Bericht steht zum Jahre 1414, Bess schált ihn dort her- 
E 25 aus und setzt ihn ins Jahr 1411; der Irrthum sei dadurch entstanden, 
dass Juvenal die beiden Legationen des Erzbischofs und spátern Kar- 
dinals von 1410—1411 und 1414 zusammengeworfen habe.) 





videatur, cessantibus et reiectis . . . reservationibus generalibus vel specialibus ac 
prohibitionibus, exspectationibus aut gratiis, . .. quo usque per concilium generale 
30 canonice celebrandum aliud fuerit ordinatum. — Vgl. Preuves des Libertez de l' Eglise 
Gallicane Kap. 22 Nr. 11. 
!) Die. Stellung Johanns zur Universitüt kommt hier nicht weiter in. Betracht. 
Doch sei darauf hingewiesen, dass Bess seine hierauf bezüglichen Ergebnisse durch 
eine irrige Datierung der püpstlichen Privilegien für die Universitüt erreicht. Die 
85 ersten freundlichen Beziehungen stammen nicht vom 10. Juli 1411, sondern vom 10. 
Juli 1410, d. h. aus der ersten Regierungszeit des Papstes. Vgl. Bulaeus, Hist. 
universitatis Parisiensis V, 220. Der Beschluss vom Jahre 1412 lag im eigensten 
Interesse der Universitát. 
3) Jean Juvenal des Ursins, Histoire de Charles VI, Paris 1653, p. 274. 
40 3) Ein zwingender Grund, den Bericht ins Jahr 1411 zu setzen, ist nicht vor- 
handen. Zwischen den Ereignissen, die durch die Sátze: Et luy estant à Paris wsw. 


8* 


x. 
"i 
is 








116 IL Abschnitt, Das rómische Konzil. 1412 und 1413. 


Wie verhált es sich mun. aber in. Wirklichkeit? Der nicht. zeitgenós- 
sische. Chronist hat. allerdings über. einen. Punkt falsch berichtet, Es dst 
aber micht der von Bess berührte sondern die Behauptung: Les ordon- 
nances . . . furent en effect annullées. Eine Annullirung war un- 
amüglich, weil. die. Ordonnanzen bis dahin noch nicht ausgeführt worden 5 
waren. Die Belege dafür fanden sich in der Sammlung der Preuves des 
Libertez de l'Eglise Gallicane; hier. genügt es auf die Hauptbeweisstelle 
hinzwweisen. In einer kóniglichen Verordnung vom Jahre 1418 heisst 
es: Quarum quidem ordinationum executionem de predicta unione 
et super status ecclesiastici reformatione ac in conciliis generalibus 10 
dudum Pisis et nuperrime Constantie celebratis melioratione spe- 
rantes et prolixius debito prestolantes distulissemus.!) .4/so weder 
zur Zeit des Pisanums noch in der. Regierungszeit Johanns XXIII. sind 
die Ordonnanzen. thatsáchlich ausgeführt. worden! | Wiederholt wurde der 
Künig vom Pariser Parlament. dazu. gedrángt, stets fanden sich interes- 15 
sirte. Dersónlichkeiten, die die Ausführung hintertrieben.?) 

Mithin. tritt. der. eine. Vertragschliessende, den Dess angeführt hat, 
ganz ausser Derechnung. Dagegen ist der Dericht Juvenals über die 
grosse pápstliche Gunstbezeugung für die kónigliche Familie in den Grund- 
zügen richtig; auch der Zeitpunkt ist von ihm nur ein wenig verschoben 90 
worden. Die erwünschte Aufklárung geben ndmlich die Materialien über 
die franzósische Gesandtschajt. 

Die Abreise der Gesandten zum. Konzil lásst. sich auf den Tag nicht 
feststellen: Doch ist sie nicht vor. Herbst. 1412 zu setzen.?) Ihre Namen 
sind unten. (Nr. 35) aufgezáhlt; über die einzelnen. Persónlichkeiten hat 95 
Simonsfeld náhere Angaben. gemacht. |. És waren. Abgesandte der. Umni-. 





und Les dites ordonnanees usw. angedeutet sind, kann ganz gut ein làngerer Zwischen- 
raum liegen. 

7) Preuves des Libertez de l'Eglise Gallicane Kap. 22. Nr. 16. 

?) Man vergleiche die iateressanten Auseinandersetzungen im Pariser Parlament, 30 
die im. Márz 1418 stattfanden. — Hierbei wurden die früheren Verhültnisse, seit dem 
Erlass der Ordonnanzen und besonders seit der Regierung Johanns, ausführlich er- 
Ürtert. — Preuves, Kap. 7. Nr. 3t. 

3) Der Mónch von St. Denys schildert 1V, 730. die Schwierigkeiten, die Kónig 
Ladislaus der. Kirche. bereitete. — Erst nach. dem. Friedensschlusse (im. Juni 1412) sei 35 
es besser geworden. Dann heisst es: At ubi divulgatum est ubique, quod sic itinera 
usque Romam solito securiora reddidisset, hatten sich die Konzilsgesandten allerorten 
und auch in Frankreich auf den Weg begeben. Damit stimmt, wenn Lionardo Bruni 
an einen. Florentiner Freund am 13. Januar (1413) aus Rom schreibt: Cum Joanne 
preposito Insulensi, qui aliquot menses apud nos fuit a rege Francorum legatus, 


. magna mihi familiaritas est, Leonardi Bruni Aretini epistolarum libri VIII, 
Florentiae 1741, p. 101. 










Einleitung. 117 


versitát, des Klerus und des Kónigs. Von den beiden Vertretern des 
4 Kóonigs 4st der eine eine vielgenannte  Persónlichkeit, Jean de Montreuil, 
: Sekretdr. Karls. VI., ein. glánzender DBriefschreiber, Verfasser des berüch.. 
H tigten Pamphets über Kónig Sigismund, ermordet in den Schreckenstagen 
| ^ Bdes Jahres 1418.1) 

ANach der Darstellung. des. Mónchs von St. Denys hatten Jean de 
Montreuil und. sein. ungenannter Begleiter den Auftrag, summo pontifici 
filialem reverentiam des Kónigs zu übermitteln und ut magistris Petro 
del Alliaco et Symoni Cramaut, nuper consiliariis eius, et quos papa 
10in eius favorem recenter ab episcopatu Cameracensi et archiepis- 
copatu Remensi ad eardinalatum assumpserat, regni negocia in papali 
palacio ventilanda dulciter recommandantes, quidquid in consilio 

tactum foret, redeuntes sibi serietenus referrent et in scriptis.?) 
Ob der Mónch die negocia in papali palacio ventilanda gekannt 
15 hat, muss dahingestellt bleiben. | Nirgends berichtet er genauer. darüber. 
Auch spáter ist nie der Versuch gemacht worden, eine Deutung zu finden, 
obwohl die Materialien seit beinahe zweihundert Jahren. gedruckt vorliegen. 
Man beachtete sie nicht, weil die Herausgeber sie zum Jahre 1409 und 
in die Regierungszeit Alevanders V. verlegt hatten. Dass Nr. 33, die 
20 Begrüssung des Papstes, in die Zeit des rómischen Konzils fállt und ait 
Nr. 44 in engstem Zusammenhang steht, lásst sich zwar micht direkt 
beweisen, ist aber hóchst wahrscheinlich. | Denn. 1) ist uns keine frühere 
Gesandtschaft aus. Frankreich. an. den. Papst. bekannt, 2) weist doch die 


Stelle: Suorum offieiariorum necnon regine ae domini Dalphini Vien-- 


] 25 nensis eorum primogeniti utilem provisionem vestre sanctitati com- 
mendare, prout et quemadmodum regia continet supplicatio, quam 
ecce, vestre beatitudini humiliter porrigendo, ganz bestimmt auf das 





1) Ueber ihn vgl. man die fleissige aber nicht lückenlose Zusammenstellung von 

A. Thomas, De Joannis de Monsterolio vita et operibus, Parisiis 1883, und meine For- 

30 schungen und Quellen S. 155 ff. In den Lateran. Registern Johanns Dd. 67 fol. 

; 151 findet sich folgendes: Johannes ete. dilecto filio Johanni de Monsterolio preposito 

ecclesie sancti Petri Insulensis ... Tornacensis diocesis salutem et apostolicam bene- 

dictionem. "Vite ae morum . .. Hodie tibi per alias nostras litteras motu proprio 

non ad tuam vel alterius pro te nobis super hoc oblate peticionis instanciam sed de 

b: 35 nostra mera liberalitate unum in Baiocensi et alium in Cameracensi et alium in 

Constanciensi ecclesiis canonicatus . . . contulimus . . . Er gestattet ihm, qui caris- 

simi in Christo filii nostri Caroli regis Francorum illustris secretarius existis, freie 
Annahme. Dat, Bononie octavo kalendas Junii p. n. anno primo (1410). 

3) Chronique IV, 730. — Auffállig ist die Inkorrektheit des Mónches in den An- 

AQ gaben über den Erzbischof von Reims. | Cramaud wurde im Frühjahr 1413 Kardinal, 

als das Konzil bereits beendigt war. 








118 IL Abschnitt. Das rómische Konzil, 1412 und 1413. 


in der folgenden Nr. enthaltene prout sue parte maiestatis porrecta 
- continet supplicatio An.) 

Die Datirung der Nr. 34 ist nicht schwierig. Von den beiden in 
Betracht, kommenden. Pápsten. Alezander. V. und. Johann XXIII. kann 
mur letzterer. gemeint. sein, da. wiederholt der imperator Germanorum als 5 
Anhánger des Papstes genannt wird, unter dem wir nur Kónig Sigis- 
mund verstehen. kónnen, da bekanntlich. Ruprecht von der Pfalz dem in 
Pisa. abgesetzten Gregor. XII. treu blieb. Und die Stelle: His maxime, 
que regi finitimo aut sese pro rege gerenti nuper omni ecclesie 
inimieissimo esse concessa non ignoramus, annotatis kann sich mur1l0O 
auf den von Frankreich nicht anerkannten Ladislaus von Neapel und 
seine Aussühnung mit dem Papste im Juni 1412 beziehen. Das Stück 
gehórt also. ins. Spátjahr. 1412. d. À. in die Zeit der Anwesenheit der 
franzüsischen. Gesandtschaft in. Rom. — Die Verbindung mit. der vorher- 
gehenden. Nr. 3 ist klar. — Jean de Montreuil hatte der. Sitte gemáss die15 
in. Nr. 44. erwáhnte Supplik: des. franzósischen Kónigs de conferendo 
certam nominationum gratiam schriftlich eingereicht. — Einen | Erfolg 
hatte. sie noch nicht. erzielt.) Manche. Einwánde waren. dagegen erhoben: 
der Kaiser, d. h. Kónig Sigismund, der englische Kónig, ja sogar die 
kleinen. Herren. würden. dhnliches verlangen; der Kónig kónne die ertheilte 20 
Gewalt. missbrauchen; der Kirche geschehe. durch. die. Bewilligung | ein 
grosser Schaden. Um sie zu bekümpfen ist die Schrift abgefasst.  Ver- 
steckte und offene Drohungen losen. sich ab. — So weist Montreuil auf. die 
Ausführung der Ordonnanzen von 1407 hin,?) falls die Supplik nicht ge- 
nehmigt werde. —.Er. hebt die Nachgiebigkeit Johanns den Kónigen Ladis- 95 
laus und Sigismund gegenüber tadelnd hervor. | Siebenhundert Meilen weit 
seien die franzósischen Gesandten gekommen und nun sollten. sie mit leeren 
Hánden heimkehren? Das sei eine Schande! Wáüren sie schon wieder vor 
den Thoren von Paris, müsste der Papst sie zurückrufen. 

Der Umfang der Petition. ist nicht. klar. angegeben, doch genügen 30 
die Andeutungen, wm zu erkennen, dass es sich wm  Pfründen für 
die Umgebung der kOniglichen Familie handelt, also wm die Gunst- 
bezeugungen, von denen sowohl der Mónch von St. Denys als Juvenal 





'?) Auch Thomas bezeichnet das Stück als eine Rede, die Jean de Montreuil 
vor dem Papste Johann XXIII. gehalten hat. ; 35 


?) Ut nequidem in concedendo unicam nominationem eadem sanctitas usque 
quaque consultorem habuerit, 

?) Jemand künne sagen, wenn der franzüsische Künmig trotz seiner demüthigen 
Bitten kein Gehór finde, consentiat, collationes beneficiorum sui regni necnon con- 
firmationes prelaturarum dignitatumque omnium apud ordinarios remanere. 40 











pic v PPP LP HEINE REINES TUUS 
LE E 40 Ü B - ; D 


Einleitung. 119 





des Ursin in der oben angeführten Stelle sagen, dass sie dem Küónigs- 
hause gewáhrt seien.i) 
z ANeben diesen Sonderzwecken der kóniglichen Gesandtschaft, die wahr- 
Scheinlich nicht. allen Theilnehmern bekannt. geworden sind, hatte sie auch 
5 Aufgaben allgemeinerer Natur. Benedikt Gentien hatte in seiner Predigt auf 
dem Pariser Nationalkonzil, das zu Anfang 1412 die Aufgaben des rómi- 
schen Konzils berieth, als Reformpunkte genannt: Super pensionibus domi- 
norum cardinalium super ecclesias regni assignatis, super appella- 
tionibus dampnosis ad curiam Romanam de cetero prosequendis, 
lOsuper extraneorum promocionibus . . . et ne per hec . . . peccunie 
exira regnum . . . deferrentur.?) In» ahnlicher Weise werden in einem 
Pariser. Parlamentsprotokoll des Jahres 1418. als Aufgaben der Gesandt- 
schaft geschüdert: Le roy lan 1419 .. . fut adverty qu'il devoit 
ordonner, que toutes pensions et commendes d'eglise cesseroient en 
15 son. dit royaume et Dauphiné, pourquoy et à fin d'y etre pourveu .. . 
le roy envoya une solennelle ambaxade devers le dit pape Jean, wnd 
in anderer Fassung, dass der Konig wegen des Missbrauches der 
Exaktionen, Kollationen und Provisionen  gesandt habe) | Ein drittes 
Mal heisst es in einem Protokoll vom Jahre 1412, dass wegen der Pro- 
90 visionen und Vakanzen gewaltige Summen ausser Landes gingen und des- 
halb der Kónig zum Papst geschickt habe. Das Reformprogramm war 
also wesentlich finanzieller Natur : Erleichterung des franzósischen Klerus 
von den drückendsten Abgaben. Eine Scheidung zwischen kóniglichen und 
Universitatsgesandten wird nirgends. gemacht.*) 
* 95 Hat die Gesandtschaft ihren Auftrag nicht erfüllt? Bekannt ist das 
herbe Urtheil, das der Mónch von St. Denys über sie fállt.5)) Nur für 


Int. ^ ^or A^ - 
PSU 





7) Man vgl. nur: In der Rede wird von Beneficien gesprochen, die die officiarii 
regis regineque et domini mei eorum primogeniti erhalten sollen. Bei Juvenal heisst 
€8: Car le roy, la reyne et monseigneur le dauphin eurent nominations pour leur gens. 

30 Der Mónch von St. Denys sagt: ambassiatores . . . circa finem Junii redeuntes 
E. ipsum dominum pappam regi et ex sanguine ipsius procreatis quasdam nominationes 
favorabiliter concessisse et ut familiaribus suis possent de beneficiis ecclesiasticis pro- 
videre, . . . retulerunt. O5 die Zeit richtig angegeben ist, kommt hier weniger in 
Betracht; wahrscheinlich hat Jean de Montreuil, der zu Anfang 1413 heimkehrte, 
3. 35 doch schon die Gewührung mittheilen künnen. 
* 3) Chronique IV, 592. 
à - 3) Preuves, Kap. 7 Nr. 3f. 
?) Ziel und Ergebniss der franzüsischen Gesandtschaft gibt eine Vita Jo- 
hanns XXIII. so an: Ambasciatores studii Parisiensis Romam venerunt, ut papa 
AQ concilium generale ultra montes mitteret, qui eos remisit plenos beneficiis juxta vota. 
Muratori, Rer. Italic. SS. II] P. II, 846 und Duchesne, Liber pontificalis 11, 536. 
5) Chronique V, 72. Ambassiatores , . . libere professi sunt, ... quod bonum, . . pro- 








"recu eTERXESMC ?, No... urilrdq e ouite«tousar s CM VIE, De a nU URN RN OR FT 
X umRS : mv. VIP VIS v 3 


190 . IL Abschnitt, Das rómische Konzil. 1412 und 1413. E 


sich haben sie gesorgt; mit fetten. Dfründen hat ihnen, besonders ihrem 
- Leiter, dem Bischof von Amiens mit dem. Disthum Beauvais, der Papst 
den Mund gestopft. Demgegenüber berichtet. das erwáhnte. Parlaments- 
qrotokoll. von 1418 in beiden Fassungen, dass der Papst ihnen zugesagt, 
que en brief il envoyeroit par decà le cardinal de Pise, qui appor- 5 
teroit bonnes provisions. JDaermach hatten sie sich also wohl bemüht, 
wurden aber getáuscht. — Waren. sie thatsáchlich. fahrlássig, dann hatten 
sie vom. Künig den Auftrag nicht allzu sehr zu drángen, wozu die Art, 
wie der Mónch ihr. Eingestándniss charakterisirt, sehr. gut passen würde. 
"ielleicht ist aber. das in. Nr. 95 wiedergegebene. eformprogramm | nicht 10 
das der Unmiversitátsgesandten allein, sondern trotz des Sondertitels das 
der Gesammtheit. Ist das der Fall, so muss man zugestehen, dass bei 
den. widerstrebenden. | Interessen. der. einzelnen. Gesandtschaftsgruppen das 
Evstrebte und. Erveichte nicht ganz. unbedeutend. acar.1) 

Nr. 35 dst von. Simonsfeld. aufgefunden. und. amit. ausführlichen Er- 15 
láuterungen. herausgegeben. — Sie gehórt in. dieselbe. Zeit. wie Nr. 4J und 
Nr. 34, d. h. in. die zweite Hálfte. des Jahres. 1412, wahrscheinlich 
sogar ans Ende. Wenn ín der Antwort des Papstes auf die kommende 
prima sessio des Konzils hingewiesen wird, so kann. damit unmóglich die 
Eróffnungssitzung vom. April. 1412. gemeint. sein, denn. damals waren die 90 
Franzosen noch gar nicht in. Rom.?) Aus der ersten Gruppe der Vor- 
schláge ergibt sich, dass die Franzosen die Verlegung des. rómischen 
Konzils veranlasst. und. auf einen. andern. Konzilsort. hingewirkt. haben; 





prium utilitati communi eeclesie pretulerunt . . . Ceteras supplicationes, quas susce- 
perat promovendas, sub sileneii tumulo sepeliendas curavit, Ueber das Bisthum 95 
Beauvais heisst es in einem. Parlamentsprotokoll vom 16. Mai 1413: En especial 
dernierement puis un an à l' occasion de l' evesché de Beauvais vacant avaient esté levez 
et mis hors de ce royaume plus de trente ou quarante mil escus. Preuves, Kap. 36 Nr. 19. 

?) Auf dem Konstanzer Konzil wird bei der Annatendebatte wenigstens gar kein 
Tadel gegen die gesammte künigliche Gesandtschaft erhoben: Quod (rex) prius per 90) 
solemnes suos ambaxiatores adiunctis nuntiis notabilibus pro parte prelatorum et cleri 
regni sui atque universitatis Parisiensis destinatos ad urbem Romam inter cetera 
domino Johanni tunc in sede apostolica et Romana sedenti proponi eumque requiri, 
exhortari et moneri fecit, ut tales exactiones, per quas tales abusus sequebantur et 
perditio animarum, submovere curaret et providere non tardaret. Qui verbo respondit 35 
hoc sibi placere et totaliter submovere velle et super hoc onerare legatum, 
quem destinaturus, ut dicebat, erat ad Franciam. Martóne et Durand, Thesaurus 
novus Il, 1593. 

u v Das von Simonsfeld herangezogene: Cum de proximo instet constitucio con. 
cili 2st nicht beweiskrüftig, denn constitucio heisst nicht Konstituirung, sondern AQ) 


FÉ Konstitution. oder Verordnung. Uebrigens heisst prima sessio auch die nüchste 
zung, 








TRE S n PETER PE rS PIRE PERITO S REED 





Einleitung. 121 


wir wussten dies bereits aus den Instruktionen Malatestas, oben Nr. 15. 

Zugleich suchten sie für móglichst zahlreichen Besuch zu sorgen. In allen 

diesen Punkten scheinen ihre Wünsche sich mit den. Plánen Johanns X XIII. 

zusammengefunden zw haben. Anders war es mit den Reformvorschlágen, 

9 die theils Frankreich und. die Pariser Universitát allein, theils. die ganze 

Christenheit betrafen. Auf einzelnes liess sich der Papst bereitwillig ein, 
anderes nahm er mur mit Vorbehalt an, bei einzelnem zeigte er nur geringes 
Entgegenkommen. | Die Stellung dieser Reformvorschláge zu den Avisata 
und den Capita agendorum soll unten bei letzteren erórtert, acerden. 

10 Die franzósischen Gesandten | kehrten. zu. Ende Juni nach Paris zu- 
rück; in der Woche darauf wurde ín Paris die Einnahme Roms durch 
Ladislaus bekannt, erzáhlt der MOnch von St. Denys.!) Auf der Rück- 
reise durch. Florenz begrüsste sie Karl. Malatesta. durch eine. Gesandt- 
Schaft.?) Jean de Montreuil war. schon zu Anfang Januar. heimgekehrt.3) 

15 Der Magister Johannes de Almaria, Vertreter. der. Pariser. Universitat, 
scheint nach einer lastruktion aus dem Jahre 1414. erst nach Jahresfrist 
von der Kurie abgereist zu sein. 


D. Sitzungen und Verhandlungen des rómischen Konzils. 


1. Die Sitzungen. | Ueber. die Sitzungen. des | .Konzils | herrscht 

20 volle Unklarheit; so spricht Hefelei) von einer vómischen Synode im 
Jahre 1412 oder 1413; die einen nennen mehrere, andere nur eine Kon- 
zilssitzung. Vielleicht ldsst sich aus dem vorhandenen dürftigen Material 
doch. etwas mehr Klarheit. gewinnen») | Nachdem die baulichen Vorarbeiten 





1!) Chronique V, 72. 

25 ?) Vgl. oben S. 13 und Nr. 15. 

*) Der. S. 116 Anm. 3 erwühnte Brief war ein. Begleitschreiben | Lionardo 
Brunis für den abreisenden Freund an einen Florentiner Humanisten. 

: *) Conciliengeschichte VIL, 17. 
"E 5) Ueber die Formalitüten unterrichtet uns vorzüglich ein gleichzeitiges Diarium, 
90 das in der bisherigen Litteratur hie und da citiert wird, aber augenscheinlich nicht 
eingesehen ist. Der Verfasser ist ein. Geistlicher Antonius Petri an St. Peter. Die 
Hauptstellen lauten: (1412) Die iovis 17 mensis Martii fuit inceptum laborare in 
basiliea principis apostolorum de Urbe videlicet pro concilio in navi maiori dicte 
: basilice . . . Die mercurii 13 mensis Aprilis fuerunt completi banchi seu sedes in 
| 9D basilica ... pro concilio fiendo ... Mensis Aprilis pontificatus . .. anno ... secundo 
die iovis 14 de mane post missam mortuorum sancti Petri dietus dominus summus 
pontifex cum omnibus dominis cardinalibus, protonotariis, archiepiscopis, episcopis, 
patriarchis, religiosis et clericatu totius urbis descendit processionaliter de palatio 
apestolico et ivit . . . usque in pede platee sancti Petri sub pallio et intravit basili- 
40 cam s. Petri et fecit processionem per totam basilicam cum omnibus supra nominatis, 











pU : : 2*3 7 $2. T KLESRETT RECN S ILNE 


wurde tags darauf das Konzil eróffnet. In feierlichem Zuge kam der 
















122 Il. Abschnitt, Das rómische Konzil. 1412 und 1413. 


in St. Peter am. 17. Márz begonnen. und. am 13. April beendet. waren, 


Papst, umgeben von allen. an. der. Kurie. anwesenden. Kardinálen, Erz- 
bischófen, lischófen und den hohen Kurialen zur Basilica, celebrirte die 
übliche missa sancti spiritus «nd nach der Messe deliberavit principium 5 
concilii et diem. | Ueber dieses principium egen zwei Zeugnisse vor. 
Antonius Petri erzáMt zum 10. Februar 1413: Fuit inceptum concilium, 
die Messe vom Al. Geiste wurde celebrirt und. dann. der. feierliche Akt. der 
Verurtheilung Wikliffs vorgenommen. | Papst Johann selbst antwortete den 
franzüsischen Gesandten: Publicabit tempus (prorogationis concilii) in 10 
prima!) sessione. Die Vertagung will er also in der ersten Sitzung 
vornehmen; dass es sich mur um den Anfang des Jahres 1413 handeln 
kann, ist oben erwáhnt. Dagegen. lassen die Angaben des Nicolaus von 
Clamanges und der Vita Johanns mur die Deutung mehrerer Sitzungen 
2u.2) Johann selbst sagt in der. Vertagungsbulle: Cum fideles . . . nec15 
in dicto tempore per nos secundum determinationem Pisani concilii 





Post processionem intravit sedes preparatas in medio basiliee s. Petri et in loco ad 
pedes crucifixi, ubi fit festum corporis Christi. lbi dietus dominus papa celebravit 
missam s, spiritus cum maxima devotione et reverentia et post missam deliberavit 
principium concilii et diem . . . 1413, indietione 6, mensis Februarii die veneris fuit 90 
inceptum concilium in basiliea . . . per dominum nostrum . . . In primis fuit cele- 
brata missa de spiritu sancto per episcopum de Suana, Item statim post celebrationem 
diete misse dominus noster papa venit de palatio suo apostolico et intravit dictam 
basilicam s. Petri cum omnibus dominis cardinalibus et aliis prelatis tunc tem- 
pore existentibus in curia Romana in loco preparato in dicta basilica pro dicto con- 95 
cilio fiendo. Et ibi induit se dominus noster papa, sicut debuisset celebrare missam 

in pontificalibus. Et ibi fuerunt facte multe ceremonie. Item dominus cardinalis de 
Florentia fecit sermonem. In quo sermone continebatur de certis libris de heresi 
domino nostro pape pfesentatis, Et statim post sermonem dominus noster papa 
mandavit comburi dictos libros in «eapite scalarum dicte basilice s. Petri, Et30 
ita fuit faetum. — Muratori, Rer. Italie. SS. XXIV, 1029 E, 1030 A, B, C und 
1033 C, D, EF. 

)) Prima kann hier wohl nur als erste, nicht als nüchste Sitzung gedeutet werden. 

?) Nicolaus de Clamanges erzühlt in den Nota emendationis: Convocaverat ante 
annos ferme quatuor concilium Romane ecclesie ... In quo paucissimis concurrentibus 35 
extraneis, ex (05 et?) aliquibus, qui affuerant, Italicis sessiones aliquot tenuit in rebus 
supervacuis nihilque ad utilitatem ecclesie pertinentibus tempus terendo consumptas, 
Dann erwühnt er zwei sessiones, in der die Eule erscheint. v. d. Hardt, Concilium 
Constantiense I, P. II, 67. In der Vita Johanns heisst es: Et cum in sessione aliqua 
proponebantur contra pape voluntatem, statim surgebat cardinalis Florentinus . . - A0 
faciebat sermonem longum, ut propositiones prelatorum impediret. Contigit etiam in 
una sessione, dictum fuit pape, quod cocomia apparuit. Muratori, Rer. ltalic. SS, 
III, P. II p. 846 und Duchesne, Liber pontificalis II, 536 s, 








DEPO TEPCEPURPNRORESTEUNRTSTETVUSTURENTNIYUT TE BORA. 
LEN Te ret Vac aii r^ e pue 


Einleitung. . .123 


E prefati assignato nec postea in aliis sessionibus sepius prorogatis . . . 
4 convenissent!) Ic glaube, die Deutung ist nicht schwer. Wahrschein- 
: lich. ist mur. eine feierliche. Sitzung (sessio generalis) am 10. Februar 
| abgehalten worden, die zugleich auch Schlusssitzung war; vorher gehen 
EC D stetige Vertagungen wegen der ungenügenden Zahl der Besucher. Aber 
* inzwischen war das Konzil nicht müssig: Kongregationen, Zusamen- 
künfte verschiedener Art?) auch in Gegenwart des. Papstes, haben statt- 
gefunden. Aehnlichen Verháltnissen begegnen wir beim Konstanzer Konzil, 
wo auf die feierliche. Eróffnungssitzung zu Anfang November die erste 
10 Sitzung erst im Márz folgt; in der Zwischenzeit herrscht aber das vegste 
Konzilienleben. 

2. Die Verhandlungen. Bisher unbeachtete Schwierigkeiten macht 
die Datirung der bekannten Bulle ,Ynter omnes* Johanns XXIII. gegen 
die Wikliffitischen Schriften. (Vgl. Nr. 36.) Im Register Johanns, das 

15 für uns als Originalquelle gilt, trágt sie das Datum des 2. Februar 1413. 
Nun gibt es auch eine Ausfertigung, die folgendermassen | schliesst: 
Datum Home apud sanctum Petrum etc. Congregatis etc. die 
VI. Januarii. In festo sancte Scholastice virginis anno domini mille- 
simo quadringentesimo XIII fuit per me Gobertum prefata cedula 

20]ecta et publicata et per omnes concordata, oder in fast gleichlautender 
Weise: Datum die sexto Januarii anno domini MCCCCXIII lecta et 
publicata per Gibertum.?) Dass Air kein spáterer Schreibfehler vor- 
liegt, ergibt eine gleichzeitige Glosse von einem. Anhádnger des Hus: 
VL Januarii et sic in die Epiphanie, quod videtur falsum, quia in 





25 !) Hieraus muss man eher schliessen, dass es zunüchst zu keiner Sitzung kam, 
sondern die angesagte Sitzung von einem Termin zum andern verschoben wurde. 
?) In. einer solchen. Konzilsversammlung ist wohl auch die Eule erschienen. 
Die Thatsache selbst ist nicht zu bezweifeln. Drei von einander vóllig unabhüngige 
gleichzeitige Schriftsteller berichten sie: die oben genannten Nicolaus de Clemanges, 
90 der Anonymus, der die Vita Johanns verfasst hat, und Dietrich von Niem (v. d. Hardt 
II, 375 s.). Die beiden ersten verlegen das Ereigniss in eine ,Sitzung*. — Dietrich 
von Niem sagt: Quia dum quadam vice in festo pentecostes (im Jahre 1412) dictus 
Balthasar vesperas solemnes in capella maiori sui palatii prope basilicam s. Petri, ut 
moris est, celebraret, dum inciperetur hymnus: Veni creator spiritus, ilico adfuit et 
35 volavit illic in alto bubo seu noctua, Huius rei novitatem multi curiales ibidem 
existentes mirabantur. Jei Nicolaus de Clamanges wird nicht der Ilymnus gesungen, 
sondern die Messe vom hl. Geiste vor der Sitzung gefeiert. 
*?) Die letzte Form ist wohl aus der ersten verkürzt. Sie findet sich schon 
bei Cochlaeus, Hist. Hussitarum libri XII, Mogunt. 1549. Aus ihm schüpfte Bzovius, 
AO Annal. ecclesiastici tom. XV, 344. Die weitere Form findet sich zuerst mit den : 
Glossen bei Palacky, Documenta 467 ss. Gibertus (Gobertus) gehórte wahrscheinlich 
zu den Konzilsbeamten. Ich vermag ihn unter den Kurialen aber nicht nachzuweisen, 











124 IL Abschnitt, Das rómische Konzil. 1412 und 1413. S 


festis talibus non fit concilium.!) Wie haben wir uns die um einen - 
Monat. differirenden Zeitangaben zu erkláren? Auf den ersten Blick ersieht 
man, dass die beiden letzten. Fassungen nicht kanzleimássig sind. In 
dieser Form | ist. das Stück wohl der in einer Kongregation | ent- 
worfene und. genehmigte. Entwurf der. pápstlichen. Bulle. Wir haben uns 5 
die Verhandlungen. über. die. Wikligrtischen. IHáresien. so zu denken: Im 
Januar. 1413. wurde. die. Angelegenheit, die móglicherweise schon früher 
wiederholt. Gegenstand. der. Evrórterung gewesen, soweit. zu Ende geführt, 
dass die cedula für das Uvtheil entworfen. werden. konnte, — Die. Bulle — 
ist sodann. im. Februar. in der. Kanzlei. ausqofertigt und. in. der. feierlichen 10 
Sitzung vom. 10. Februar. publiciert worden. .— Dass. diese Generalsession 
stattfand. und. vornelanlich. der. Verdammung der. Wiklifftischen Schriften 
gewidmet war, darüber berichten mehrere: von. einander | vóllig | unab- 
hángige Quellen.?) 

Vorgánge anderer Art. aus der. Konzilszeit. sind uns. in. den. Kon- 15 
stanzer. Anklageakten. Johanns X XIII. Nr. 28 und 3. erhalten. Erstere 
lautet. im. Wesentlichen: Quod ... in urbe Romana concilium generale 
convocavit et ibidem in pluribus sermonibus etiam ante et post et 
publice correptus . . . minime se emendavit. Dass es sich um Kon- 
zilsreden, d. h. um Vortráge ín einer konziliaren Zusammenkunft handelt, 90 
ergibt. Nr. 97, besonders. die bestimmte Aussage des. Deutschordenspro- 
kurators. — Verschieden. davon. ist. der harte. Angriff der. franzósischen 
Universitátsgesandten, die in palacio apostolico et in camera magna 
paramentorum multitudine cleri et nobilium ibidem in publica audien- 
lia congregata dieto domino Johanni pape XXIII. diffamiam, simoniam 25 - 
et malam vitam per totum et universum mundum divulgatas expo- 





y) Ob dieser Einwand | gerechMfertigt. ist, muss. ich. dahingestellt sein lassen. 
Dass aber eine. Verhandlung im Januar. stattgefunden. hat, ergibt sich auch aus den 
Anklageakten. gegen. Hieronymus von Prag. Es heisst da. Nr. 23: ltem quod . . . 
MCCCCXII (nach Oster- oler Annunciationsstil des. Verfassers) de mense Jauuarii , . , 90) 
generale concilium in urbe Romana fuit . . . et certa die eiusdem mensis papa pre- 
sidente . .. libri ... Wieleff ,., sunt ... condemnata. Mansi, Conciliorum Collectio 
XXVII, 851. Handschriftlich findet sich tercia statt certa die. 

?) Zunüchst die oben S. 12 Anm. 5 erwühnte Stelle im. Diarium. des Antonius 
Petri. Dann das Schreiben eines Olanus in Romana curia causarum procurator a» 35 
Georgius Bora in Prag, worin es heisst: Ex generalis determinatione concilii ipso die 
s. Scholastice ante valvas basilice principis apostolorum de urbe libros pretensi Joannis 
Wiclef heresiarehe igne fuisse conerematos, Primo enim ipsum concilium condem- 
navit libros, demum statuit terminum novem mensium usw. wie die Bulle angibt, E 
Palacky, Documenta p. 469. Wie oben angegeben, wird am 10. Februar die Bulle M) — — 
von Gobertus verlesen; doch in der feierlichen. Sitzung? 








, 
1 


Einleitung. | 125 


suerunt. ZHer handelt es sich micht um eine konziliare Versammlung; 
der ganzen Fassung nach sollte man an die erste Audienz der Univer- 
sitatsgesandten. denken. | Dei solcher Gelegenheit waren auch in. Konstanz 
die Strafreden an der Ordnung. [Nur würde dann diese Audienz sehr 
Dspádt:zu setzen sein. Wie sich aus dem Zeugenverhór ergibt, war der 
Kardinal Orsini nicht mehr an der Kurie, der Kardinal Peter. von Ailli 
schon eingetroffen. Die Abreise Orsinis erfolgte am. 10. December. 1412 
und Ailli kam erst am 1. December.1) 
Dagegen ist die Frage der Kalenderreform | hóchst. wahrscheinlich 
10nicht auf dem vóméschen Konzil zur Sprache gekommen?) Peter von 
Ailli hatte im. Mai oder Juni 141 1, wie sich aus Nr. 98 ergibt?) einen 
Traktat über die zahlreichen Fehler des kirchlichen. Kalenders. niederge- 
schrieben und dhn mit einem Degleitschreiben nach seiner ÉErnennung. zum 
Kardinal an den Papst gesandt. Diesem Traktat. ist. in. den. Drucken 
15 eine undatirte, zur Zeit des rómischen Konzils entstandene Approbations- 
bulle Johanns XXIII. angehángt (,Quanta diligentie cura*), die die 
Reformen Aillis sacro approbante concilio bligt, ?hre Ausführung aber 
erst nach. Deendigung des Schismas ansetzt; vorangeht eine Supplik um 
Erlass der Bulle. Beim Zurückgehen auf den dltesten Druck — eine 
20 handschriftliche Quelle vermag ich nicht nachzuweisen — stellte sich her- 
aus, dass es statt des unverstándlichen subscriptione munitum cousti- 
tulionis apostolice Aeissem «wuss subscriptam minutam constitutionis 
apostolice (Vgl. Nr. 49). Diese dem Papst überreichte Minute. ist. eben 
jene Approbationsbulle, die wahrscheinlich nie ausgefevtigt worden. ist. 


25 E. Besuch und Vertagung des Konzils. 


Ueber die Zahl der auswártigen Theilnehamner. des Konzils haben wir 
nirgends bestimmte Angaben. Der Mónch von St. Denys berichtet mur 





!) In. dem Zeugenverhür Cod. Vat. der Vatik. Bibliothek 4908 fol. 387 heisst 

€s$: Cardinalis de Ursinis dicit de auditu, qui tunc non fuit in curia . . . Cardinalis 

30 Cameracensis dicit utrumque verum, quia fuit presens, nee se correxit, Die Angaben 

über die Abreise und Ankunft der beiden Kardinále stehen in den Acta consistorialia 
Armar. XII Bd. 121 fol. 67. 

?) Obwohl das in fast allen Werken, die diesen Punkt berühren, behauptet wird. 
Vgl. z. B. Mansi, Conciliorum Collectio XXVIII, 370, Hefele, Conciliengeschichte 

35 VIL, 306 usw. 

3) Wie der ganze Inhalt angibt, stammt der Traktat aus dem Jahre 1411 und 
nach den Sehlussstellen im. Kap. 1 aus der Zeit, da das rümische Konzil bereits be- 
rufen war, also nach dem 29. April. Aus dem Begleitschreiben ergibt sich, dass 

. Ailli es vor seiner Ernennung zum Kardinal (6. Juni) abfasste. 


4 WHEATEEEEE. 





m 





196 IÍ. Abschnitt, Das rómische Konzil, 1412 und 1413. Te 1 


ganz allgemein, dass nach dem Frieden. des Papstes mit dem Kónig 7 
Ladislaus die Prálaten in. Italien, Ungarn, DBóhmen, England, Schott- 
land und Deutschland, soweit sie zur Obedienz Johanns gehórten, dann 
aber vor allem. in. Frankreich, beschlossen  hátten, das Konzil zu be- 
schicken.) Ein Augenzeuge erwühnt ausser den Franzosen. Gesandte des 5 
Künigs von Cypern, des Kaisers, des Künigs Ladislaus, der Republiken 
Florenz und. Siena und schliesst er di piu altri luoghi.?). Vom Cister- 
cienserorden wissen wir, dass er schon 1411 auf seinem Generalkapitel 
die Absendung mehrerer Ábte pro defendendis ordinis libertatibus in 
Romana curia in proximo concilio in Roma vel alibi proxime cele- 10 
brando beschloss. Lm Jahre darauf ernennt das  Generalkapitel die 
abbates Johannem Pontiguiaci, Matheum Clarevallis, Laurentium Ca- 
roliloci, Guillelmum Fontis Danielis, Johannem Ursicampi, Aegidium 
Belliprati theologie et Guillelmum Gimontis decretorum doctores zw 
Prokuratoren des Ordens auf dem allgemeinen oder einem. Pariser Konzil.3) 15 
JThatsáchlich erscheinen. der. zweite und der vierte als Mitglieder der fran- 
zósischen Gesandtschayt in. Rom. 

Die. Schuld an dem spárlichen Besuch. dst. schon. in. jenen. Tagen 
Johann XXIII. selbst zugeschrieben. .Kein Geringerer, wie jetzt. feststeht, 
als der Kardinal Fillastre, der selbst am.  Konzil theifqgenommen hat, er- 90 
wáhnt das weitverbreitete Gerücht, ohne jedoch seine eigene Ansicht. aus- 
zusprechen.*) — Positiv behauptet es. die oben erwáhnte | anonyme — Vita 
Johanns: Per armigeros suos impedivit prelatos in stratos, ne ad con- 
cilium haberent tutum accessum. — Trotzdem ist das so gewichtig auf- 
tretende. Gerücht. schwer. glaublich, wenn man Johann nicht die grósste 95 
Kurzsichtigkeit zumuthen will. Ausser Rom, das er ganz in seiner Hand 
hatte, konnte. doch. mur. Bologna. als. gleich. günstiger | Konzilsort. für 
ihn in Betracht kommen. — Eine. sichere. Aufklürung ird ohl mie 
móglich sein. 

!) Chronique VI, 730. 30 

?) Guasti, Commissioni di Rinaldo degli Albizzi I p. 232 Nr. 210. Der 
Berichterstatter ist. Petrus Ser. Mini. | Er. schreibt am 15. Mürz 1413, als das Konzil 
schon üffentlich vertagt war. Auch. Gregor XII. hatte. einen. Gesandten zu Unions- 
verhandlungen wührend dieser Zeit in Rom. Vgl. oben S. 88 Anm. 1. 

?) Martine et. Durand, Thesaurus novus IV, 1556, 1558. 35 

*) In der Origo concilii Constantiensis sagt er, nachdem er bemerkt, dass wegen 
der Unsicherheit der Wege und. sonstiger Schwierigkeiten keiner gekommen (nullus de 
extra curiam accessit): Que impedimenta idem Johannes papa, ut dicebatur et creditur a 
multis, procurabat et fovebat, ne fieret concilium. — Seine Theilnahme am Konzil ist 


wohl anzunehmen, da er am 18. Juni 1413 sicher an der Kurie sich aufhàlt. Vgl. AQ x 
Vat. Arch. Johannis XXIII et Martini V Divisionum ab anno 1413—1420 fol. 1. [ 


















Ae MIT TIPS INE Sdn re NI 





Einleitung. 127 


Jedenfalls mussten die steten. Verschiebungen der. Sitzungen den Ge- 
danken an Vertagung nahelegen. — Vielleicht stand. der. Vertagungsantrag 
von vornhereim auf dem Programm dev framzósischen Gesandtschaft. 
Johann versprach den Vertretern. der Pariser. Universitàt die Vertagung 

5des Konzils in der Sitzung am 10. Februar mützutheilen. Die Bulle 
datirt vom 3. Márz: Die Kirchenfürsten werden. zum 1. December zu 
einem. Orte, den Johann innerhalb 3. Monaten nennen. will, eingeladen. 
Diesmal scheinen die. Einladungen, nach dem Register zw schliessen, 
eifriger erfolgt zw sein (Nr. 40).!) Nach Ablauf von 3 Monaten wird 
10 dann auch der Name bekannt: es ist das von Johann so geliebte Bologna. 
Peter von .Aélli berichtete es auf der Durchreise durch Venedig dem 
Senate (Nr. 41); auffállig widerspricht | diesem | Vorgehen | die. Dar- 
stellung Johanns in Nr. 42, wonach er wegen der in Aussicht gestellten 
Gesandtschaft  Sigismunds die Benennung des Konzilsortes unterlassen 
15 habe. Uebrigens lenkte die zur selben Zeit erfolgte Einnahme Roms und 
die Flucht Johanns nach Florenz die Konzilsfrage in ganz andere Bahnen. 


A. Die Berufung des rómischen Konzils. 1411. 


391. Johann XXIII. beruft zum April des künftigen Jahres das rómische 
Konzil. Rom 1411 April 29. 


20 Aus Regbd. 342 fol. 236 v —239 des Vatik. Archivs. — Theilweise gedr. | Raynaldi 
Annales ecclesiastici ad annum 1411 Nr. 7. 


Johannes?) ete. Ad futuram rei memoriam.?) Etsi de universis 
tocius orbis ecclesiis, quarum cura generalis nobis celesti disposicione 
commissa fore dinoscitur, nos cogitare, ut salubriter regantur et feli- 

95citer gubernentur, expediat, de salute tamen et reformacione salu- 
berrima status Romane ecclesie sponse nostre tanto decet peramplius 
et perfectius ac eciam accuratius et circa illius tranquillitatem et 
pacem convenit vigilare, quod incrementis salutaribus coalescat et 
hiis, que reformanda venirent, per salutaris generalis concilii remedium, 





30 !) Die Einladungen erfolgen an die deutschen, ungarischen, bóhmischen, pol- 
nischen, franzüsischen, englischen, irlündischen, nordischen, portugiesischen und dal- 
matinischen Kirchenprovinzen; ausserdem an die Universitüt Toulouse und zwei in 
Rom nicht amwesende Kardinále. Italien fehlt in der ersteren Reihe; vielleicht hat 
Johann die nüher gelegenen erst nach Feststellung des Konzilsortes einladen wollen. 
Doch ist bei den Registern nie mit. Sicherheit nachzuweisen, ob die abgesandten 
Schriftstücke pünktlich eingetragen sind. 

?) Am Rande: F. de Montepoliciano. 
3) Spezielle Adressen sind nicht angegeben. 


"bL 





198 Il. Abschnitt, Das rómische Konzil. 1412 und 1413. 


quod universalem et catholicam representat ecclesiam, occuratur, 
quanto illam divinitas esse constituit pre ceteris omnium aliarum 
matrem, dominam et magistram. Dudum siquidem in generali Pisano 
concilio inter cetera provida deliberacione et matura consultacione 
decreta extitit per felieis recordationis Alexandrum papam V. imme- 5 
diatum: predecessorem nostrum eodem approbante concilio salubriter 
ordinatum eciam et statutum ex certis magnis et arduis causis et 
predecessorem et concilium huiusmodi moventibus iterum generale 
concilium ecclesie convocandum fore, inde ad triennium, videlicet 
anno domini millesimo quadringentesimo duodecimo in mense Aprilis 10 
in civitate seu loco habili seu. decenti per ipsum predecessorem 
nostrum seu successorem per annum ante tempus dicti futuri concilii 
declarando. 'Et cum idem predecessor cum consilio concilii huius- 
modi intenderet reformare ecclesiam ipsam in capite et in membris, 
licet jam. multa expedita extiterint et quam plura restarent agenda, 15 
que propter prelatorum et ambassiatorum absenciam tunc expediri 
non poterant, et prefato requirente et approbante concilio dictam 
reformationem suspendisset et continuasset usque ad ipsum iam dic- 
tum proxime concilium instans, tunc concilium prorogavit et con- 
linuavit. usque ad terminum prefixum futuro concilio supradicto. 20 
Nos itaque, qui divina favente clemencia, prefato predecessore nostro 
sublato de medio, fuimus ad apicem summi apostolatus assumpti, 
cupientes, quantum nobis ex alto conceditur, ipsius decreta concilii 
maxime in hiis, que pacem et salutem universi gregis fidelium ac 


. Statum, exaltationem ae reformationem tam in capite quam in295 


membris militantis ecclesie memorate respectare noscuntur, ad effec- 
tum perducere et in!) nostre considerationis speculam adducentes 
almam urbem communem omnibus nationibus patriam, cunctarum 
urbium reginam et dominam. in qua, ut redemptionis nostre gratie 
per totum mundum effunderet effectus, sacrum imperium providentia 30 
divina constituit; quodque per sacratissimam Petri sedem caput ipsius 
orbis effecta celestia pariter et terrena superna religione complectitur, 
el ubi orthodoxe fidei principium et cunctorum iustorum glorificatus 
est exitus, ibi fidei cultus et iustitie vigeat principatus, et in ea 
divine omnipotentia maiestatis. sedem sue militantis ecclesie fore 35 
constituit sanctorum sanguine rubricatam, divinarum humanarumque 
legum opificem, et ad quam omnes ferme fidelium nationes pro 
suorum remissione peccaminum et indulgentiis consequendis, quibus 





? Hier beginnt der. Druck bei Raynald. : 








2! "a »-e* 





| s ! A. Die Berufung des rómischen Konzils. 1411. Nr. 81. 129 


pre ceteris urbibus toto orbe diffusis exuberat et excellit, confluere 
avidius et ferventius consueverunt, et pro cuius urbis defensione et 
manutensione, ne a Ladislao de Dirachio, se regem nominare Sicilie 
damnabiliter presumente, hoste notorio ac rebelle, nefario ipsius 

| - Beeclesie oceupatore dudum contra prefatam ecclesiam ipsius urbis ad 
id totis viribus connitente, sub umbra atque perniciosi velaminis 
obtentu perditionis alumni Angeli Corario se Gregorium XII ausu 
temerario nominantis, heretiei atque scismatici et scandalizatoris 
eiusdem eeclesie, per ipsum Pisanum concilium suis culpis et deme- 
1Oritis exigentibus ac iusto Dei iudicio ae deinde per processus apo- 
stolicos sententialiter condemnati, suisque sequacibus sub potentissimo 
formidabili extentoque brachio, nam ad diripiendam occupandamque 
eandem in fomentum scismatis ac pravitatis heretice terra marique 
modis omnibus nitebantur, seditionibus atque guerris occupari valeret, 
15eum periculo foret ac evidenti ruine contermina, relicta nostra 
predilecetissima filia civitate Bononiensi, e partibus illis cam nostra 
curia nuper pacis angelo comitante pervenimus illamque urbem divina 
favente clementia tutati sumus et de hostilibus faucibus nostri adven- 
tus celeritate retraximus, que erat, sie arctabatur angustiis unde- 
20cumque, procul dubio peritura in nostri ac prefate ecclesie ac sub- 
ditorum status periculum inextimabile et iacturam, locum itaque 
fertilem, capacissimum et accommodum, habilem, et decentem esse 
huiusmodi futuro concilio post deliberationem et consultationem, quas 
cum venerabilibus fratribus nostris eiusdem ecclesie cardinalibus 
25super hoc habuimus diligentes, de eorundem fratrum consilio aucto- 
ritate apostolica et ex certa scientia locum congregationis et con- 
ventionis. prefati futuri ae generalis concilii ad laudem et gloriam 
omnipotentis Dei, beate Marie semper virginis, sanctorum Petri et 
Pauli apostolorum et totius celestis curie, reformationem status salu- 
30 berrimi prefate ecclesie ac totius gregis fidelium, divinitatis ac ortho- 
doxe fidei cultum in virtute altissimi, qui indirecta dirigit et convertit 
aspera in vias planas et in quam nostros jactavimus cogitatus in 
anchoram nostre spei, prefatam Romanam urbem declaramus, indici- 
.mus atque decernimus, assignamus ac statuimus per presentes exhor- 
85tantes ae eliam requirentes et presertim, qui tenentur ad huius- 
modi venire concilium, fideles huiusmodi, etiam in quibusvis digni- 
tatibus spiritualibus et temporalibus tam regalibus quam  pontifi- 
calibus constitutos ac ipsis in remissione peccaminum suadentes, 
subditis quoque videlicet patriarchis, archiepiscopis, épiscopis, electis, 
40 abbatibus, capitulis et conventibus ecclesiarum et monasteriorum 

Finke, Acta concilii Constanciensis. lI. 9 











130 IL Abschnitt. Das rómische Konzil. 1412 und 1413. 


omnium districte in virtute sancte obedientie iniungentes, quatenus 
pro felici statu prefate Romane ac catholice ecclesie ac eius refor- 
matione saluberrima, tranquillitate subditorum, pace et salute cunc- 
torum, velint et debeant per se aut procuratores vel nuncios idoneos, 
si impedimento fuerint legitimo prepediti, opportuno et debito tempore 5 
videlieet ante kalendas proxime futuri mensis Aprilis in ipsa urbe 
personaliter convenire, ut illa decerni, provideri, statui et ad execu- 
lionem deduci valeant, que secundum Deum, sanctorum decreta 
patrum et canonum instituta super premissis emergentibus, depen- 
dentibus vel connexis prefato concilio et eius determinationi salutaria 10 
videbuntur. Quibus omnibus et eorum cuilibet venientibus, stantibus 
et recedentibus predietis harum serie in habere ac personis in ve- 
niendo, stando ct recedendo culpis, excessibus et delictis, cuiuscumque 
qualitatis | existerent, etiamsi heresis vel lese maiestatis crimina 
saperent necnon diffidationibus, reprehensaliis, processibus, bannis, 15 
condemnationibus ae sententiis et censuris realibus, personalibus, 
spiritualibus et temporalibus contra eos factis, latis, inflietis seu 
promulgatis communiter vel divisim et aliis contrariis nequaquam 
obstautibus plene securitatis licentiam, salvum liberumque conductum 
usque et post absolutionem dieti futuri concilii per tres menses 20 
immediate sequentes valiturum tenore presentium impertimur, man- 
dantes ab omnibus inviolabiliter observari et nichilominus pro itine- 
rantium. securitate in habere ac personis omnem pastoralis officii 
diligentiam impendemus totis affectibus ac provisionibus ad premissa. 
Et lieet venientes ad Homanam curiam, morantes in ea et ab illa 25 
recedentes plena debeant securitate gaudere ac in spoliantes, capientes 
et detinentes eosdem excommunicationis ac anathematis sententie 
sint per processus apostolicos promulgate, ne tamen venire volentes 
aul nuntii seu procuratores eorum ad prefatum concilium aut ipsam 
euriam communem omnibus patriam, locum sibi minus tutum, et30 
propter inimicitias vel ex causis aliis imminere sibi nunciis aut 
procuratoribus ipsis perieulum in itinere veniendi ad ipsum concilium 
seu curiam forsan allegent: universos et singulos reges, patriarchas, 
archiepiseopos et episcopos et quoslibet ecclesiarum ae monasteriorum 
prelatos, clericos ac personas ecclesiasticas necnon duces, marchiones, 35 
barones, principes, comites, potestates, capitaneos et quoslibet alios 
officiales ac eorum locatenentes necnon communia, universitates ac 
singulares quascumque personas civitatum, terrarum, oppidorum, 
castrorum, villarum et aliorum locorum tenore presentium requirimus 





et hortamur in eo, qui est omnium vera salus, ipsisque patriarchis, 40 —— 








- 


B. Die der Pariser Universitit vorgelegten Reformplàne. 1411. Nr. 32. 131 


archiepiscopis et episcopis, prelatis aliis caeterisque subditis nostris 
eliam armigerarum gentium capitaneis districte mandamus, quatenus 
prefatos venientes nuncios aut procuratores ipsos ac ipsorum quem- 
libet et comitivas eorundem in veniendo ad dictum concilium seu 
5 curiam, morando in ea et ab ipsa recedendo in personis vel bonis, 
aut rebus eorum vel comitive nullam inferant iniuriam, molestiam 
vel offensam seu ab aliis, quantum in eis fuerit, permittant inferri!) 
ae eis de receptu securo, transitu atque scorta necnon de victualibus 
pro condecenti precio, prout fuerit oportunum, curent effectualiter 
10 providere, ut ultra nostram et prefate sedis benedictionem et gratiam 
a largitore bonorum eternorum perpetue et indeficientis vite munera 
valeant promereri. Ut autem presens indictio et declaracio loci prefati 
futuri concilii in eunctorum noticiam") deducantur, cartas sive mem- 
branas indictionem et declarationem continentes easdem portis palacii 
15 nostri Rome apud sanctum Petrum, ubi cum nostra curia residemus, 
ac basilice principis apostolorum de urbe prefata faciemus affigi, ut 
premissa in omnium noticiam facilius valeant pervenire, que in- 
dictionem et declaracionem easdem suo quasi sonoro preconio et 
patulo indicio publicabunt, ut nullus, quod ad ipsum non pervenerit 
20 vel indictionem et publicacionem prefatas ignoraverit, ullam possit 
excusacionem pretendere vel ignoranciam allegare, cum non sit veri- 
simile quoad eum remanere incognitum vel occultum, quod tam 
patenter omnibus publieatur. Nulli ergo ete. nostre declarationis, 
indictionis, decreti, assignationis, statuti, exhortacionis, concessionis, 
25 mandati affixionis ct constitutionis infringere etc. 5i quis autem etc. 
Datum Rome apud sanctum Petrum III. kalendas Maii anno primo.?) 


B. Die der Pariser Universitàt vorgelegten Reformpláne für 
das franzósische National- und das rómische Konzil. 1411. 


32.  Reformvorschláge, deren Ausführung die Pariser Universitát theils 
30 auf dem náchsten Pariser Konzil, theils auf. der allgemeinen (romischen) 
Synode, theils auch vor dem franzósischen Kónige betreiben soll. (1411.) 
Aus Cod. 5097 fol. 29—35 der Wiener Hof- und Staatsbibliothek (B). Der an 


manchen Stellen. nicht korrekte "Text konnte mit Beihülfe der entsprechenden 
Stellen der Capita agendorum (vgl. unten Abschnitt IV.) verbessert werden. 





85 a) curia Heg. b) noticia Heg. 
1) Soweit der Druck. 
2) Darunter: Coll. per me P. de Trilhia; daneben B. de Montepoliciano. De curia. 


9* 









139 IL. Abschnitt. Das rómische Konzil. 1412 und 1413. 


Plura avisata per universitatem Parisiensem in generali concilio 
prosequenda. t " 

[S 1] Primo ut fiant provincialia concilia ac eciam religioso- 
rum secundum modum et formam in iure contentos. Et ut non 
sit defectus in eorum celebracione, avisentur certi modi honeste 5 
cohercendi metropolitanos atque suos suffraganeos et alios subditos*), 
ut eonvoeent suos inferiores et inferiores compareant preter modos 
in iure scriptos!), per proponentem fundandi et colorandi, posterius 
per concilium concludendi et ad instanciam ecclesie Francie et 
universitatis proponendi et concilio generali roborandi atque confir- 10 
mandi aut aliter, ut concilio Francie visum fuerit, exsequendi. Et 
potest fundari") iste articulus ex hoe, quod ex ipsorum amissione 
multa bona obmittuntur et mala perpetrantur, correctiones malorum 
omittuntur et quam plurima mala eelantur et malis amplior via mali 
aperitur et boni laude digni suo frustantur merito et alia innumera 15 
mala secuntur, que bene considerantibus attendi possunt. Hie articulus 
sine papa sive concilio generali practicari potest. per. metropolitanos 
et alios iudices ecclesiasticos. ?) 

[$ 2] Item proponatur, quod diligenter et utiliter plus ad ani- 
marum commodum quam^*) pecuniarum extorsionem fiant per pre- 90 
latos visitationes et offeratur prefato concilio quidam tractatulus 
lam in Latino quam in Gallico in concilio Remensi provinciali com- 
positus traetans de particulari modo visitandi et ecclesias particulares 
reformandi, per facultatem theologie prius tamen examinandus?), et, 
si opus fuerit, corrigendus, addendo vel diminuendo, si qua fuerint 95 
addenda vel diminuenda, ut singulis metropolitanis et episcopis com- 
municetur, exinde per dyoceses scripto et verbo divulgetur per eos.?) 
Hie artieulus sine papa et concilio generali practicari et colorari 





-* 
^ 


a) subtitos DB. b) fraudari B. c) quod B. d) examinatus B. 


?) Soweit übereinstimnend mit. Kap. 16 der Capita agendorum. 7n der gleich 3 
zu erwühnenden Schrift Gersons (vgl. Aum. 3) heisst es am Schluss: De triennio ad 
triennium fieri debet (nümlich provinciale concilium) ex pena apposita vel ordinetur 
alia, conservetur et declaretur; similiter qui debeat comparere et qualiter, Vgl. auch 
in den Advisamenta super modo regiminis ecclesie Gallicane den Abschnitt de mini- 
stratione justicie. Gedr. Preuves Kap. 20 Nr. 16. 35 

?) Vgl. Cap. agend. 4. c. 

?) Soweit wórtlich übereinstimnend mit Kap. 14 der Cap. agend. Es handelt 
sich um den Traktat Gersons: De visitatione praelatorum vel de cura curatorum, den 
er bein. Reimser | Provinzialkonzil vorlegte. Vgl. Gersons Opera (Ausgabe Dupin) zai 
LI, 558 ss." Vgl. unten $ 37 fast würtlich mit obigem stimmend; ferner unten Nr. 35 $ 16.40. 







gru vert 
PT T" * 











B, Die der Pariser Universitüt vorgelegten Reformplàne. 1411. Nr. 32. 133 


potest ex malis et inconvenientibus, que oriuntur et oriri possunt 
ex ipsius omissione, ut in precedenti tactum est, ex bonis, que 
secuntur ex ipsius adimplecione, que dispendiosum esset narrare. 

. Dieta (?) sunt paternali et caritativa visitacione visitantibus. 

) [S 3] Item offeratur prefato concilio alius quidam tractatulus 
tam in Latino quam in Gallico compositus tractans de generalibus 
nostre fidei per facultatem theologie prius tamen examinandus*) et, si 
opus fuerit, corrigendus, addendo et diminuendo etc. ut singulis 
 metropolitanis et episcopis communicetur, ut exinde per dyoceses 

10 per eos verbo et scripto publicetur. Istud multum expedit, ymo 
quasi necessarium, cum in pluribus locis et dyocesibus quam plures 
ymmo quasi innumeri inveniuntur, qui vix aliquid de Deo intelli- 
gunt aut de suis articulis ad salutem necessariis, ymmo videtur, 
quod hii tractatus sic correcti et examinati, ut prefertur, ex nunc 

15ad singulos episcopos mittantur, ut in omnibus locis") et singulis 
suis subditis communicentur. ) 

[S 4] Item ut in prefato concilio omnino deliberetur et con- 
cludatur a domino papa et concilio generali pro debita informacione 
ecclesie Francie petere ampliorem potestatem pro metropolitanis, 

90quam nunc habent ex iure scripto circa casus reservatos in curia 
Romana tam in foro penitencie quam*^) in foro publico ecclesiastico ut 
cirea excommunicaciones et irregularitates et festa, quo ad eorum 
diminucionem, et litigia decidenda seu causas, qua mediante possint 
cum suis suffraganeis et concilio providere, ut provincie videbitur expe- 
25 diens, ita quod ea mediante possunt metropolitani niodo tacto providere 
nisi in casibus sedi apostolice reservatis, scilicet enormibus, publicis 
et notoriis.?) Iste articulus est in generali concilio per prelatos et 
universitatem humiliter petendus et prosequendus et fundari potest 
ex inconvenientibus et periculis, que secuntur ex tanta restrictione, 
30ex nimia difficultate ad curiam aecedendi, que oritur vel ex inpo- 





a) examinatus B. b) locis fehlt B. c) Bei B fehlt in foro penitencie quam. Vgl. Cap. 
agend. Kap. 19. 

j 1) Soweit übereinstimmend mit Kap. 1 der Cap. agend. Nur ist in letzterem 
Gerson als' Verfasser genannt. Gerson sagte auf dem  Reimser Konzil in seiner 
.. 85 Synodalrede (I. c. 549): Fiat postremo quoad hoc publicatio quorundam tractatulorum 
compositorum vel componendorum vel qui iam forte compilati sunt, in quibus gene- 
ralis tenor nostre fidei et preceptorum et sacramentorum cum similibus contineantur, 
3) Soweit übereinstimnend mit Kap. 19 der Cap. agend. Vgl. Gerson l. c. 563: 
Notetur, quod hie expediret, ut in conciliis provincialibus esset maior autoritas collata 
AO 2 papa circa ordinem casuum reservatorum et irregularitatis, ut salubrius provideretur. 

- Vgl. aueh. Nr. 35 $ 7. 





134 IL Abschnitt. Das rómische Konzil, 1412 und 1413. 


teneia corporis vel ex deffectu pecunie vel ex periculis viarum. 
Non assurgunt quam plures homines ad suam reconciliacionem set 
in suis defectibus dormiunt in preiudieium animarum. 

[S 5] Item proponatur in dicto concilio, quod mendicantes 
nullas audiant confessiones, nisi de licencia prelatorum maiorum et 5 
minorum, scilicet curatorum. Hie articulus est per ecclesiam Francie 
seu ommes regni prelatos, per universitatem auxilio regis et omnium 
dominorum regalium in vocato generali consilio humiliter petendus 
et prosequendus. Et colorari potest articulus ex contingentibus iuri 
nature, iuri humano, ecclesiastico et iuri divino. Colorari eciam 10 
poterit ex racione congrui honestatis et debiti. !) 

[$ 6] Item quod nullae*) fiant predicaciones nisi de licencia 
prelatorum maiorum et minorum. scilicet. curatorum. Hic articulus 
similiter est per ecclesiam Francie et universitatem humiliter in 
generali concilio domini nostri" petendus et prosequendus regis 15 
auxilio et dominorum invocato. Et fundari poterit ut precedens ex 
racione congrui honestatis et debiti, ex congruentibus legi nature, 
legi ecclesiastice positive et legi divine, ut videtur prima facie. 

[S 7] Item quod admissi per prelatos maiores aut minores sci- 
licet curatos, confessiones audiant in eorum ecclesiis dumtaxat palam 90 
et publice et predicaciones faciant in locis parrochialibus aut aliis 
locis publicis per prelatos ordinandis non in eorum ecclesiis. Hic 
articulus est similiter per ecclesiam, regem et universitatem cum 
humilitate in concilio generali petendus et prosequendus. Et fundari 
poterit ex inconvenientibus, qui secuntur et verisimiliter sequi pos- 925 
sunt ex visitacione camerularum et suorum locorum secretorum.?) 

[$ 8] Item quia nonnulli eorum minime sentencias iuris verentes 
ministrant sacramenta non petita licencia nec obtenta pro pena*^) 
iuris IIII diebus solempnibus anni vel pluribus, pasce, penthecoste, 
omnium sanctorum et nativitatis domini in singulis ecclesiis parro- 30 - 
chialibus et aliis omnes mendicantes talia facientes publicentur et 
proponatur^) hie provisionis modus scilicet, quod quilibet prelatus 





a) nullas B. b) domino nostro B. Ob a dom. n.? c) pene B. d) proponantur B. 

?) Uebereinstimmend mit. Kap. 19 der. Cap. agend, Nur steht statt in vocato 
concilio dort in generali concilio. 35 

?) Gegen diese Unsitte wendet sich hüufig Gerson. So z. B. l. c. 555 und 564: 
Fiat confessio coram oculis omnium in patenti loco, ne subintroeat lupus rapax . . . 
Vel aliter agentibus et sub familiaritatis specie in angulis et camerulis res ignominia 


plenas exercentibus . , , Visitatio pro mendicantibus, . . . quod evitent consortia 
feminarum in camerulis, 









TOT 


B. Die der Pariser Universitit vorgelegten Reformplüne. 1411. Nr. 32. 135 


ecclesiasticus archiepiscopus, episcopus in primo concilio provinciali 
aut synodali statuat inhiberi suis. inferioribus sub pena excommu- 
nicasionis, ne ad domos eorum transirent pro huiusmodi sacramentis 
^ . suscipiendis. Hic articulus per ecclesiam Francie, regem et univer- 
.Dsitatem in generali concilio petendus et prosequendus. Et fundari 
potest quo ad primam eius partem, quia per hoc retrahi potuerunt 
ab huiusmodi administracione. Quo ad secundam partem fundari 
1 potest, quia talia facientes sint excommunicati et irregulares, si 
postea celebrent et sic vitandi. Et per consequens iuste inhiberi 
10 potest subditis, ne pro talibus suscipiendis ad domos eorum accedant. 
Videtur eciam hie articulus quo ad provisionem posse practicari 
per concilia synodalia aut provincialia. 
[S 9] Item quia nonnulli eorum apostolice monitionis imme- 
mores testamentorum execucionibus se inmiscent ac corpora in suis 
15 dominibus sepelienda procurant per se vel per alios, proponatur 
hic provisionis modus, scilicet quod quilibet prelatus ecclesiasticus 
archiepiscopus aut episcopus in primo concilio provinciali aut syno- 
dali statuat inhiberi diebus, quibus supra, suis inferioribus sub pena 
excommunicationis, ne talia eis procurent aut in talibus favorem 
90 prebeant, sed religiosos talia facientes prelato denuncient, contra 
quos procedere habeat, ut iuris erit, tamquam contra mandati apo- 
stoliei transgressores. Hic artieulus codem modo fundari potest quo 
ad ultimam eius partem ut precedens et practicari potest, ut vide- 
bitur, per concilia provincialia et synodalia. 
25 [S 10] Item quod ex parte ecclesie, universitatis in generali 
concilio viriliter prosequantur, ut non tam ampla sit eorum exempeio 
a prelatis dyocesum et locorum, que vel quas visitant, sie quod eis 
maneant subditi, ut ab ipsis visitari et corrigi valeant. Hie artieulus 
per regem, ecclesiam et universitatem viriliter est in generali concilio 
:30 petendus et prosequendus et fundari potest ex hoe, quod huiusmodi 
exempcio videtur turbativa continuo police ecclesiastice et in pre- 
iudicium animarum omni statu tam suo quam alieno. Item quia 
per hoe facilius inclinantur et prosecuntur suas voluptates et suas 
dilataverunt fimbrias et suas falees miserunt in messem alienam. 
35 Videtur enim hec exempcio iurisdictionis ordinariorum locorum, que 
inhabitant, sensuum propriorum, qui ab adolescencia proni sunt ad 
malum, effrenacio. 
[S 11] Item quod in prefato concilio ex parte universitatis pro- 
ponatur, ut modo deliberato concludatur in generali concilio nomine 
40ipsius ecclesie Francie prosequendum esse, ut iudex habeatur citra 


AR TOV ERE APPURRPPerta Py Y^ 


"EST tmn 


TP 








136 IL Abschnitt, Das rómische Konzil. 1412 und 1418. 


montes pro citramontanis in causis beneficialibus, ut alias universitas 
postulavit!) hoc modo scilicet, quod modo a iudice delegato seu 
ordinario?) oriatur prima creacio et in causa appellationis devolvatur 
ad iudicem citramontanum. Et ammodo citra montes terminentur ad 
minus usque ad terciam instanciam inclusive, nisi forte de consensu 5 
parcium aliter fiet. 2) Hic articulus per regem, regni prelatos et 
universitatem est cum humilitate, reverencia et honore in generali 
concilio petendus et prosequendus. Et fundari poterit ex racione con- 
gruitatis et debiti multis attentis periculis, scilicet difficultatibus, que 
accidere possunt ad curiam Romanam evocatis tam propter distanciam 10 
quam propter inpotenciam et defectum pecuniarum necessariarum ad 
causas ibi pertractandas et multa alia et maxime pro annuis*) 
beneficiis. : 

[$ 12] Item in eodem concilio proponatur, quod illi de regno et 
in eo studentes omnibus et singulis extraneis, cuiuscunque status, 15 
gradus aut condicionis existant, aut quamcunque datam ampliorem 
habeant, preferantur cum moderacionibus advisandis, si opus fuerit.?) 
Iste articulus est similiter per regem, prelatos regni et universitatem 
prosequendus in generali concilio cum humilitate, honore et reve- 
rencia. Et fundari poterit ex racionibus prioribus. 20 

[S 13] Item proponatur in dicto concilio, quod omnino delibe- 
retur et concludatur in generali concilio esse prosequendum, ne de 
beneficlis eleetivis ita cito provideat dominus noster, set expectet 
electionem fieri, quas bene examinatas, si canonice reperiantur, non 
aboleat, set confirmet, nisi ex hoc maior honor et utilitas ipsius 25 
ecclesie acerescat.*) ie articulus est per ecclesiam Francie et regem 
et universitatem in generali concilio viriliter cum humilitate petendus 
el prosequendus. Et fundari poterit ex expresso iure communi. 

[$ 14] Item quod in dicto concilio proponatur ex parte ecclesie 


Francie et universitatis prosequatur, ut nulli nisi graduati vel nobiles 30 . 


magna nobilitate ad ecclesias cathedrales admittantur nec ad bene- 
ficia curata nisi docti competenter et moribus probati, de quo iudices 
ad hoc astringantur sub pena excommunicacionis, a qua nullus possit 
absolvere nisi summus pontifex, vel sub pena privacionis omnis honoris 





a) ordinarie B. b) Ob statt fieret wie Cap. agend. 21? c) Unsicher. 58 

!) Hierüber ist nichts bekannt. 

?) Soweit fast würtlich übereinstimmend mit Kap. 21 der Cap. ageud, Vgl. auch 
Nr. 35 $ 5 und Bulaeus, Historia universitatis Parisiensis V, 227 ss. 


*) Vgl. Nr. 35 $ 9. 
$ Vgl. Nr. 35 $ 10. 











JO TU UENIT 


PT ETUR n RR ACGRORNT Y qu ot 


As 


B 
E 
T 
x 





B. Die der Pariser Universitát vorgelegten Reformplüne. 1411. Nr. 82. 4137. 


ecclesiastici vel benefieiorum, si bonam non fecerint examinacionem 

vel probacionem.!) Iste articulus est per omnes regni prelatos et 

universitatem in concilio generali petendus et prosequendus quo ad. 
primam eius partem. Et fundari poterit ex honore episcopalis sedis. 

- 5 Quo ad secundam eius partem practicari potest in conciliis synodalibus 

aut provincialibus et fundari potest ex iure communi scripto. Quo 

ad ultimam eius partem. petendus est in generali concilio et colorari 
potest, quia iudices delegati, quorum omnibus dicitur iu bullis: de 
quo tuam oneramus etc. null, qualiscunque sit, dant repulsum, ut 

10 notorium est. 

[S 15] Item in prefato concilio per nostrum proponentem indu- 
cantur domini prelati ac alii viri ecclesiastici, ut suam vitam ducant 
secundum sanctorum patrum eorum predecessorum sanctiones, nimium 
fastum et pompas nimias reprimentes, non familiam tot inutilium 

15 multiplicantes, ostendendo pericula, quibus verissime se exponunt, 
non secundum huiusmodi sanctiones vitam suam ducentes.?) Hic 
articulus est practicandus in concilio Parisius et in generali concilio 
per universitatem. Et fundari poterit ex racionibus prioribus, scilicet 
debiti ex officio honestatis et congruencie. 

90 [S 16] Item inducantur, ut secum clericos doctos ac bene mori- 
geratos habeant, stipendia bona sibi ministrantes, pro pluribus aliis 
famulis inutilibus ad eorem officium extendi preterinissis vel oinissis. ?) 
Hic articulus ubi et quando ut precedens est per universitatem pro- 
sequendus. Et fundari potest ex cisdem racionibus ut prius. 

95 [8$ 17] Item ut omnino inducantur potissime ecclesie maiores, ne 
negociis secularibus regum et principum temporalium se immisceant 
aut vacent, suis negociis spiritualibus, ad que spiritualiter vocati | 
sunt, pretermissis, nec in propria vacantes set per aliena, ostendendo?) 
inconveniencia, que ex hoc secuntur, et secuta sunt, scaudala et 

30 exempla mala, que in popularibus suis inferioribus oriuntur alque 

pericula, quibus suas proprias animas ac ecian alienas ac eciam 

corpora exponunt.*) Hic articulus ut precedens est prosequendus 
ex eisdem racionibus, ostendendo, que dicta sunt. 





a) alienas ostendendas B. 
35 3) Soweit würtlich übereinstimmend mit Kap. 11 der Cap. agend. 

; 2) Soweit würtlich: übereinstimnend mit. Kap. 13 der Cap. agend. Nur steht 
statt eorum dort nostrorum. Vgl. die Stelle. Gersons (l. c. 503): Fiat amplius honesta 
restrictio talis pompe in multitudine onerosa et incomposita tot servitorum . . . 

*) Mit kleiner redaktioneller Abweichung soweit übereinstimmend mit dem oben- 


— 40 genannten. Kapitel. 


*) Dieser Abschnitt findet sich in keiner Recension der Capita agendorum, 









^ : MEE E m ue cM 


138 IL Abschnitt, Das rómische Konzil 1412 und 1413. 


[$ 18] Item circa istud videlur modo esse providendum, scilicet 
quod in provincialibus conciliis statueretur inhibendo sub pena ex- 
communicacionis, ne a suis dyocesibus per tot et tanta tempora 
recedentes negotiis secularibus regum et principum temporalium. insu- 
darent sed in suis dyocesibus?) residentes regibus et principibus 5 
temporalibus poscentibus concilium per scripta darent vel ambasia- 
tores et^) in easu arduo in propria venirent et peracto negocio ad 
propria redirent.!) Iste articulus sine generali concilio videtur posse 
practicari in primis provincialibus conciliis in hoc celebrandis. Qui 
si non practicetur, per universitatem viriliter apud dominum nostrum 10 
papam est prosequendus. 

[8 19] Item inducantur, ne peccata suorum^) subditorum dissi- 
mulantes nec omnino corrigentes set in eisdem susceptis pecuniis 
tolerantes non pastores set verissimi bonorum spiritualium ae tem- 
poralium suorum subditorum sunt censendi raptores ac suarum ovium 15 
crudeles occisores, ostendendo eciam pericula, quibus se exponunt et 
suas oves.?) Hie articulus est per universitatem in concilio Francie 
proximo ac eciam in generali concilio proponendus. Qui fundari - 
poterit, ostendendo pericula, quibus suas animas exponunt, cum ex 
offieio teneantur peccata reprimere atque corrigere tam verbo quam 90 
facto, cum eciam teneantur ex caritate suos proximos diligere et in 
necessitate subvenire, quod non faciunt talia permittentes, set viam ! 
interitus et mortis spiritualis parant, ostendendo eciam mala et | 
scandala, que in Dei ecclesia oriuntur ex huiusmodi dissimulatione 
et tollerancia. 25 

[$ 20] Item circa hoc videtur hoc modo fore providendum, ut 
in generalibus conciliis statueretur inhibere omnibus et singulis suh 
pena excommunicacionis, ne talia permitterent, sed ad huiusmodi 
peccata punienda procedentes secundum modum et formam in iure 
contentos.*) Hic articulus dat modum providendi in priori sine 30 
generali concilio, quod, si fiat in primis conciliis provincialibus, in 








a) Von per tot bis dyocesibus fehlt B; ergünzt aus den Cap. agend. b) et fehlt B. 
c) Es f'olgt et, doch überflüssig? B. 


Doch ist er nur durch ein Versehen in der Ueberarbeitung ausgelassen, weil der mit 


cirea ista Deginnende Abschnitt des Kap. 12 unbedingt darauf himweist. Vgl. den 35 
Tolgenden $ 18. | 


3!) Soweit würtlich übereinstimmend mit Kap. 12 der Cap. agend, 
?) Soweit übereinstimmend mit Kap. 12 der Cap. agend. 
9) Soweit übereinstimnend mit Kap. 12 (Schluss) der Cap. agend, 






1. 


ERE RIUORURU! SPOVIUIDIPRISEUPSERTEUSDTIPUNTHEROENVRNREYSTRHERRIAEET PET ENPTHRURAENE IPIE RYE 


E 
t 








B. Die der Pariser Universitàt vorgelegten Reformplüne. 1411. Nr. 32. 139 


nomine domini, sin autem persequatur per universitatem in generali 
concilio, fundari eciam potest ex iure communi. 
[S 21] Item inducantur potissime archiepiscopi et episcopi, ut 
nullatenus aliquos ad sacros ordines precipue ad ordinem sacerdo- 
5talem promoveant, nisi bene morigeratos et sufficienter doctos et 
instruetos in hiis, que sunt huiusmodi ordinum, ostendendo pericula, 
quibus se exponunt et scandala ac mala, ymmo et multiplicia honoris 
ecclesiastici seu virorum ecclesiasticorum detrimenta ex huiusmodi 
indignorum promocione suborta, ac eciam periculum anime, cui huius- 

10 modi promoti se exponunt. Cuius periculi promotor scilicet episcopus 
principale est principium.?) Et hie articulus per universitatem in 
concilio proximo proponendus*?) practicari tamen posset sine generali 
concilio, per concilia provincialia et synodalia, qui artieulus fundari 
posset in hiis, que tacta sunt. 

15 [S 22] Item ut huiusmodi prelati promotores secure quo ad 
offieium suum viris probis et honestis sufficienter doctis et instructis 
in hiis, que sunt circa huiusmodi officium et ordinum examinacionem 
necessaria, sub certis et magnis penis examinandis committant.?) 
Iste articulus est eciam concilio Francie Parisius per universitatem 

90 proponendus et quilibet per se potest hune articulum practicare. Et 
tenetur ex officio, cum quilibet de hiis, que sui sunt officii, racionem 
reddere tenetur in die iudicii. Fundari eciam potest ex racione hone- 
statis et congruencie, potest eciam per concilia provincialia pertractari. 

[S 23] Item in dicto concilio generali proponatur et episcopi 

25 inducantur,") suis inferioribus curatis ampliorem concedere potestatem 

in casibus consciencie sibi reservatis potissime quo ad sexum mulie- 

brem. Et ostendantur inconveniencia, que secuntur vel sequi pos- 
sunt ex huiusmodi quo ad hoc restrictione. — Et verisimile est ex 
huiusmodi occasione. sexum muliebrem ad mendicantes esse inclina- 





30 a) Es folgt überflüssig generali concilio. b) Es folgt überftüssig ut B. 

y) Soweit übereinstimnend mit. Kap. 10 der Cap. agend. Ebenso der folgende 
Vorschlag über die Ausführung. Vgl. Nr. 35 $ 20. Nicht erwühnt ist hier das 
nichil habentes. Vgl. hierzu den Vorschlag Gersons (Ll. c. 556): Fiat examinatio 
diligentior clericorum ad Saeros ordines se offerentium, presertim in vita et moribus, 

85... et ut Latinam linguam competenter intelligant. JZnzelne Ausdrücke. kehren 
würtlich wieder in Peter von Aillis Canones reformationis 5ei v. d. Hardt, Conc. 
Constantiense I, 428. 


?*) Der Satz, der mit Kap. 10 der Cap. agend. übereinstinmt, ist in allen. Re- 
censionen schwerfüllig überliefert. Bei B fehlt examinandis, dagegen steht hinter 
4 secure noch possint, 


Z 


4» qwET T Ud 
VET 






140 IL Abschnitt, Das rómisehe Konzil. 1412 und 1413. 


tum.!) Hie articulus est in eodem concilio Parisius proponendus 
et practicari potest per concilia synodalia aut per quemlibet episco- 
pum sine synodali aut. provinciali concilio. Et fundari potest ex hoc, 
ex difficultate, que in simplicibus personis potissime mulieribus oritur 
ex accessu ad tantum prelatum scilicet episcopum, ad quem communis 5 
non est recursus. Animum non assumunt reformacionis sue sed in 
suis peccatis dormiunt. 

[S 24] Item in dicto concilio proponatur, quod eeclesie maiores, 
archiepiscopi, episcopi ac alii iurisdictionem spiritualem et temporalem 
exercentes pro suis actionibus et expedicionibus circa subditos in 10 
litteris seiiptorum aut alias et eorum officiarii nullas suscipiant 
pecunias, nisi in casibus, modo et forma sibi a iure concessis.?) 
Iste. articulus. est in provincialibus aut synodalibus conciliis pro- 
sequendus et exequendus. Et fundari potest ex hoc, quod viri eccle- 
siastici iuris dictionem habentes pro actionibus circa subditos sua 15 
habent ab eeclesia stipendia. Hoc eciam de iure scripto videtur esse. 

[$ 25] Item proponatur, ne episcopi tot habeant in suis curiis 
promotores, variis modis vexaciones quam plurimas ad finem pecunie 
subditis pauperibus inferentes, pro nullis quandoque aut minimis 
defectibus, set. pauciores habeant secundum iuris imitacionem probate 20 
vite et Deum timentes ad finem, ad quem ordinantur?), suum officium 
exercentes.?) In hoc articulo provideri poterit per. prima provin- 
cialia aut synodalia concilia celebranda. Et fundari poterit ex hoc, 
quod tam ampla multitudo in bonum non redit set in gravamem et 
detrimentum subditorum, potissime quaudo Deum pre oculis non 25 
habent sed sua commoda. 

[S 26] Item proponatur, quod in primis conciliis provincialibus 
aul synodalibus celebrandis statuatur omnibus huiusmodi officiariis 
sub pena excommunicacionis precipere, ut modo et forma in iure 
contentis et. non aliter suum exerceant officium. Et hoc fundari 30 
poterit ex abusibus permaximis per huiusmodi officiarios perpetratis 
non modo et forma, quibus in iure, suum officium exercentes. Et per 
proponentem videatur de fine huiusmodi officii secundum iuris inten- - 
cionem et de propriis aftibus huiusmodi officii. 











—— — —— CUP" RUN m 





a) ordinatur B. 35 


?) Soweit. übereinstimmend mit Kap. 19 der Cap. agend. Die Meudikanten hatten 
vielfach grüssere Fakultüten als die gewühnlichen Weltgeistlichen. 


?) Soweit übereinstimnend mit Kap. 20 der Cap. agend. 
?) Soweit übereinstimmend mit Kap. 20 der Cap. agend, 


ec 





B. Die der Pariser Universitàt vorgelegten Reformplüne. 1411. Nr. 32. 144 


[S 27] Item proponatur, quod in primis conciliis provincialibus . 
aut synodalibus statuatur prefatis officiariis sub pena excommunica- 
cionis inhibere, ne occasione sui officii pecunias aliquas suscipiant, 
nisi peeunias eis modo et iure concessas. Similiter fiat de omnibus 

5 quibuscunque aliis offieiariis curiarum spiritualium.) Et iste arti- 
culus ut precedens fundari poterit ex abusibus et inconvenientibus, 
qui acciderent per huiusmodi offieiarios non conformiter ad statuta 
ecclesiastica suum officium exercentes in vilipendium iurisdictionis 
ecclesiastice et. detrimentum, in magnum gravamen et malum exem- 

10plum subditorum, in oppositum finem, ad quem huiusmodi officia 
ordinantur convertenda. 

[S 28] Item proponatur, ut quicunque domini et iudices spiri- 
tuales ordinarii vel delegati non tam leviter in suos subditos ferant 
excommunicaciones suas potissime in causis debitorum temporalium 

15et levium iniuriarum?) set, personis iudicialiter, personaliter ad 

; partem apprehensis, quo ad huiusmodi iniurias summarie et de plano 

* officiales procedant, partem ledentem benigne inducentes ad. veniam 

petendam a parte lesa cum. penitencia salutari iniungenda, nullis 
inde susceptis pecuniis; quo autem ad debita temporalia laicorum 

20 potissime modica et clara, summarie et de plano?) concordando, 
nullis inde susceptis pecuniis. Quod si facere non possent, partibus 
nimis concordiam habere volentibus, ad iudices temporales remitterent. 
Et fundari poterit iste artieulus ex inconvenientibus, que sequuntur 
ex ipsorum") non observacione et ex bonis, que verisimiliter se- 

|  25quuntur ex opposita observacione. Ex enim levi lacione sententie 
excommunieacionis quasi infiniti sunt excommunicati, huiusmodi sen- 
tencias minime tenentes et in derisum et opprobrium*) hominum 
venientes, quod in magnum cedit honoris ecclesiastici et iurisdictionis 
ecclesiastice seu potestatis clavium detrimentum. Etenim ex ipsius 





.90observacione oriretur in subditis bona fama iudicum?) spiritualium 
ac caritas ipsorum ad subditos claresceret, ad quam ordinatur eorum 
— . oeffieium et non avaricia, non ambicio vel aliqua alia sinistra affectio, 





a) Hier ist. Lücke für ein munt. in B. Ob procedant zu setzen ist? b) ipsis B. c) obppro- 
brium B. d) iudicium B. 

35 1) Soweit übereinstimmend mit Kap. 20 der Cap. agend. Gerson üussert sich 
hierüber (l. c. 552): (Promotores) recipiunt expensas ab innocentibus absolutis deque 
calumniis perversissimis, de diffamationibus preterea crudelissime impositis ipsi mer- 
cedem, que eis male vertatur, recipiunt. C'est le droit de la porte Bodet. 

3) Soweit übereinstimmend mit Kap. 18 der Cap. agend. — Vgl. Nr. 35 $ 15, wo 

AO auch. Stellen aus. Gerson über dieses Kapitel. 












149 IL Abschnitt. Das rómische Konzil. 1412 und 1418. 


que ex huiusmodi non observacione a subditis popularibus in eccle- A 
siasticis iudicibus ac aliis ecclesiasticis extimantur et ex hoc odio 
concepto contra eos diminuitur aut omnino deperditur ad Deum eorum 
devocio et ecclesiarum ae omnis boni operacio. 

[$ 29] Item ut ex hoc inviolabiliter observetur: in primis con- 5 
siliis provineialibus statuatur omnibus iudicibus provincie sub pena 
excommunieacionis precipere?) hoc modo facere et procedere. 


3 


nicatorum ad unitatem ecclesie reducatur, quod in primis synodalibus 
concilis celebrandis statuatur precipere omnibus et singulis curatis 10 
parrochialibus sub pena excommunicacionis, ut ad se successive 
vocent parrochianos excommunicatos et de causa excommunicacionis 
et de permanencia in eadem diligenter inquirant, que causa, si ex | 
debito et permanencia, ex impotencia fuerint; previa informacione 
debita ad iudices officiales veniant, de prefata impotencia informantes ; 15 
quibus informatis prefatos excommunicatos ad se vocent, partibus 
eciam convocatis, et eos appunctuent, ut melius conformiter") ad 
iura fieri poterit, beneficio absolucionis subsequente, nullis susceptis 
pecuniis, ad quod peragendum ex provinciali statuto sub pena ex- 
communicacionis prefati officiales teneantur.) In isto articulo fieri 20 
poterit provisio et practicari poterit per provinciale concilium. Et 
fundari poterit ex hiis, que in prioribus immediatis tacta sunt. 


[S 30] Item proponatur, quod innummera multitudo excommu- | 
] 


[S 31] Item proponatur, ut per concilium Parisius celebrandum 
eligantur quatuor viri notabiles decretiste, qui usque ad generale 
concilium diligenter omnia iuris volumina nova et antiqua revolvent, 25 
extrahentes ex eis omnes casus expressos et determinatos, in quibus 
viri ecclesiastici maiores et minores, religiosi et non religiosi, soluti 
et non soluti atque laici, viri, mulieres ipso iure penas iuris incur- 
rerunt, penam scilicet excommunicacionis, suspensionis et irregulari- 
latis et sic de aliis, ut ex eis specialis possit componi libellus in 30 
generali consilio, quo ad singulos huiusmodi casus vitandos. Et si . 
aliqui sint onerosi et inutiles, revocentur et necessarii roborentur. 
Istud videtur expedire ex hoc, quod secundum temporum disposi- 
cionem et varietatem necesse est necessitate finis statuta humana 
positive variare. 35 


1 
1 
: 
! 
1 
- 
: 
0 
4 










a) percipere B. b) Fehlt B, dafür Lücke in der Handschrift, ergünzt nach den Cap. 
agend.; ebenso fieri, wofür aber keine Lücke vorhanden. 


?) Soweit übereinstimmend mit Kap. 18 der Cap. agend. 


B. Die der Pariser Universitüt vorgelegten Reformplàne. 1411. Nr. 39. 143 


[$ 32] Item quod prefatus libellus vel tractatus, de quo sermo, 
per generale concilium visitandus, postea visitatus, singulis ecclesiis 
ac earum prelatis communicetur. [Isti duo articuli videntur expedire, 
quia quamplures sunt viri ecclesiastici et laici huiusmodi penis et 

5sentenciis involuti ignorantes, ex hoc sua non procurantes recon- 
ciliacionem. 

[$ 93] Item quod ex nune per facultatem theologie!) quatuor 
eligantur notabiles magistri in theologia vel baccularii formati, qui 
usque ad generale concilium diligenter omnia et singula puncta fidem 

10et mores specialiter concernencia in libris et voluminibus doctorum 
theologie contenta, de quibus inter sollempnes doctores magna est 
controversia, visitent et ex eisdem voluminibus habendis puncta ex- 
trahant in scriptis specialiter redigant,*) ut generale concilium circa 
illa discuciat et determinet. Et istud multum expedire videtur, quia 
15in simplicibus magna oritur indisposicio atque in religione fidei nocet 
vacillacio, precipitacio, contencio") et discordia in huiusmodi materiis 
inter litteratos atque scolasticos et famosos viros. Item propter pericu- 
lum quandoque firme atque pertinacis adhesionis ad unam partem.?) 

[S 94] Item quod ex nunc per universitatem certi sollempnes 

. 90 eligantur?) deputati, qui ex nunc vias et modos, quibus unio Grecorum 
cum Latinis haberi possit, adinveniant et per universitatem in gene- 
rali concilio aperiantur. Et istud multum expedire videtur.?) 

[S 35] Item proponatur, ut in dicto generali concilio prosequatur, 
ut in qualibet cathedrali ecclesia aut notabili collegiata reservetur 

25 una prebenda pro uno doctore in theologia aut baccalario formato, 
qui saeram doctrinam in huiusmodi ecclesia palam et publice habeat 
legere certis diebus septimane. Et in eadem ecclesia alia reservetur 
prebenda pro magistro in artibus actu regente Parisius aut pro 
magistro non regente, qui per septennium Parisius artes legerit, qui 


E 30 per totam vitam suam in eadem ecclesia palam et publice legat 





philosophiam potissime moralem per se ipsum in propria persona 
vel per magistrum in artibus in casu legitime absencie vel infirmitatis 
proprie.5) Iste articulus est in generali concilio per universitatem 





a) redegant B. b) percepta contencione B. c) eligentur B. 
35 !) D. h. die theologische Fakultüt der Universitàt Paris. 
3) Von $ 31 bis hier übereinstimmend mit Kap. 18 und Kap. 2 der Cap. agend. 
3) Uebereinstimmend mit Kap. 3. der Cap. agend. Vgl. hierzu die kurz vorher 
gehaltene Unionsrede Gersons in den Opera II, 141—43. 
4) Uebereinstimmend mit Kap. 22 der Cap. agend. Inhaltlich auch mit. Gersons 


AEST ELE Me T MODERNES ES ANS ISTIS AIO CROIRE 








144 IL Absehnitt, Das rómische Konzil. 1412 und 1413.: 


prosequendus, et si ante per laborem venerabilis facultatis theologie 
quo ad presens primam eius partem sit obtentus, quo ad secundam 
videtur esse per universitatem prosequendus propter duo, quia iustum 
est, quod bene et laudabiliter ad bonum studii et scienciarum, quem- 
admodum sunt actu regentes in artibus, cum magna paupertate la- 5 
borantibus aliquid premium conferatur, secundo quia audicio moralis 

sciencie multum facit ad debitam verborum divinorum susceptionem. 

[$ 36] Item quod statuta synodalia ae eciam provincialia ipsos 
laicos subditos concernencia aut aliquando ligancia*) certis diebus in ' - 
anno per euratos parrochiales ipsis laicis explicentur et in tabulis 10 
publicis verbis maternis inscribantur. Statuta autem concernenceia ^ 
aut ligancia ecclesiasticos maiores aut minores, religiosos et non 
religiosos, solutos et non solutos in scriptis redigantur et singulis 
ecclesiis parrochialibus et aliis in verbis latinis aut maternis com- 
municentur. Iste articulus practicari potest. per prefata concilia sine 15 
generali concilio. Et. utique expedire videtur, quia propter huius- 
modi statutorum ignoranciam quam plures sunt huiusmodi statutorum 
lransgressores in eorum preiudicium. !) 

Sequuntur articuli factum temporalitatis ecclesie concernentes. 

[S 37] Primo in concilio proximo proponatur, quod in generali 20 
concilio prosequatur, ut dominus noster roboret et confirmet nullas : 
proeuraciones aut visitaciones recipere, sed quod prelati diligenter et 
utiliter plus ad animarum commodum quam pecuniarum extoreionem | 
visitantes huiusmodi pecunias recipiant.?) Iste articulus est per 
ecclesiam regni Francie et universitatem ac omnes regni prelatos in 25 
generali concilio humilitate petendus, regis auxilio invocato. Et colorari ln. 
potest seu fundari coloribus ae racionibus iuris scripli ac aliis ra- 
cionibus in quibusdam litteris super hoc per prelatos regni Francie 
confectis. 

[$ 98] Item quod roboret et confirmet nullas annatas be nefi- 30 
ciorum extra curiam vacancium suscipere.?) Iste articulus est modo 
et forma, quibus supra, in generali concilio petendus per regem, 


| 
" 
Es 
, 
3 


Ran 










a) legencia B 
Vorschlügen (l. c. 548) und dem 5. Kap. der Canones reformationis Peters von Ailli. 35 
v. d. Hardt, Conc. Constantiense I, 496—429. 
?) Uebereinstimnend mit Kap. 16 der Cap. agend, yt 
) Der Schluss des Satzes stimmt: fast. würtlich mit dem. Anfang des $ 2. ..—— 
Vgl. oben. i e p 
?) Ueber die Annaten der beneficia in curia vacantia, vgl. $ 42. Vgl. auch den A0. et 
weitergehenden Satz in Kap. 9 der Cap. agend.: Ut omnino cessent annate. ; 






TUE 





E. 


NEUTER EM UTUUOMMTTFISCMRNMN 


FORREST SH BIN SHE NE VARIOS E ENIIHRONURT 





B. Die der Pariser Universitàt vorgelegten Reformplüne, 1411. Nr. 39. 145 


ecclesiam et universitatem, et colorari potest racionibus in litteris; 
de quibus supra, in articulo precedenti contentis. 

[8 39] Item quod roboret et confirmet nulla mortuorum spolia 
recipere.!) Hic articulus similiter modo et forma, quo supra, est 

5 petendus et fundari potest?) in racionibus in litteris, de quibus supra, 
in prioribus articulis contentis. Item quod roberet et confirmet nullos 
sumptus prelaturarum tempore vacacionis eorum suscipere. Hic 
eciam articulus modo simili est prosequendus et fundetur in racioni- 
bus contentis in litteris super hoc confectis, de quibus supra. 

10 [S 40] Item quod roberet et confirmet nullas decimas aut alia 
subsidia super clerum imponere sine urgente necessitate quam illis, 
a quibus petere vel habere manifeste") habeat per suas litteras apo- 
stolieas.?) Hic eciam articulus simili modo, quo supra, est in concilio 
generali petendus et prosequendus et fundari potest in multis causis 

15et racionibus, de quibus in litteris super hoc confectis. 

[S 41] Item in dicto concilio proponatur omnino per dictum 
concilium esse in generali concilio prosequendum, ne dominus noster 
alicui regi aut seculari principi concedat aliquid subsidium*) super 
viros ecclesiasticos imponendum sine eorum scitu et consensu.?) 

20Hic artieulus per ecclesiam regni Francie ac singulos clericos et 
universitatem est cum honore et reverencia in generali concilio pe- 
tendus et prosequendus. Et fundari potest ex hoc, quod proprio 
ex suo officio et sua possessione tenetur ex debito res ecclesiasticas 
conservare et pocius augere quam diminuere, quod tamen non fit 

25 ex tali concessione, set oppositum. Secundo quia non ad usum ap- 
plicantur, ad quem ex hoc quidem res ecclesiasticorum sunt appli- 
cande. Tercio?) quia non ad bonum regum vel principum poten- 
eium set ad suorum avariciam, ambicionem et fastum augendum aut 
continuandum, quod reprimere debet papa ex debito pro viribus suis. 

30 [S 42] Item proponatur, in concilio generali prosequatur, quod 
annatas beneficiorum in curia vacancium dominus noster remittat 
nec amplius recipiat. Quod si obtinere non possit, prosequatur, ut 
non nisi taxam recipiat nec plus ab aliquo recipi*) permittat.*) 
Iste articulus est modo et forma, quibus supra, in generali concilio 





35 a) potest fehlt B. Lb) manifestare B. c) subsedium B. d) Vorhergeht sunt, wahrschein- 
lich überflüssig oder hinter continuandum zu setzen. e) recepi B. : 
Y) Vgl. hierzu Kap. 23 Anfang der Cap. agend. 
?) Vgl. hierzu Kap. 23 der Cap. agend. 
3) Soweit übereinstimmend mit Kap. 23 der Cap. agend. 
AQ 9 Vgl. oben $ 38. 


Finke, Acta concilii Constanciensis. I. 10 


OON WU DW xdi. 7 orco E Ea 





146 II. Abscbkit Das rómische Konzil. 1412 und 1418, t us :. 


petendus et prosequendus per ecclesiam Francie et prelatos, regem ES 
et universitatem et potest colorari ex eo, quod huiusmodi anna- 
tarum receptio nullo iure stabilitur, set pocius iuribus dissonat, ex 
hoe eciam, quod in magnum cedit huiusmodi ecclesiarum et ex 
consequenti in magnum regni?) detrimentum propter a regno pecu- 5 
niarum sublacionem ete. 

[S 43] Item in casu, quo obtineri non posset remissio talium 
vacancium beneficiorum reservatorum, quod non tenerentur bene- 
fieiarii solvere huiusmodi vacans nisi usque ad annum post posses- 
sionem beneficii. Hic articulus modo et forma, quibus precedentes, 10 
in generali concilio est petendus et prosequendus et colorari potest 
ex eo, quod consonare iuri videtur et stabiliri stabiliter eciam ra- 
cione congruencie et honestatis, quia congruum non videtur nec 
honestum, quod aliquis pro beneficio solvat vacans, cuius nondum 
habet possessionem nec fructus suscepit nec infra annum suscipiet, 15 
sieut casu contingeret vel contingere poterit etc. 

(S 44] Item quod non tenerentur huiusmodi beneficiati pecu- | 
niam Romam mittere set ex parte domini nostri ordinetur aliquis 
Parisius vel alibi in regno, qui huiusmodi vacans reciperet. Hic 
eciam articulus est per regem, ecclesiam et universitatem prose- 9() 
quendus omnino in generali concilio modo et forma, quibus supra, 
et fundari poterit, primo ex periculis viarum, que accidere possunt 





fede" dulcem odi ct 


in transmissione pecuniarum, secundo ex dampnis et miseriis in 
missione ipsarum per cambium, que omnia veniunt in regni et regni- 
colarum") gravamem et detrimentum. 95 


[$ 45] Item proponatur, ut in generali concilio prosequatur, ut 
papa de prelaturis, maxime de archiepiscopatibus, episcopatibus, ab- 
baciis, prioratibus in decennio non nisi unam annatam habeat, 
eciam si plures contigerit huiusmodi dignitates infra illum decen- 
nium vacare. Iste articulus est modo et forma, quibus supra, peten- 30 
dus in concilio generali et colorari potest ex hoc, quod oppositi 
observacio inducit illius ecclesie vacantis dissipacionem*) et magnam 
desolacionem, sicut de pluribus pluries ad oculum visum est. 

[8$ 46] ltem proponatur, quod dominus noster nullius beneficii 4 
vacantis vacans suscipiat nisi contigerit?) huiusmodi benefieium pera35  - 
mortem vacare. Hie articulus modo et forma, quibus alii priores, 
in generali concilio est petendus et prosequendus per ecclesiam, 
regem et universitatem et fundari poterit ex eo, quod quandocunque 












a) regi B. b) regnicularum B. c) discipacionem B. d) contingerit B. 


NE D 9 PERIERE SEDENT A AL TOCHREP EU UEM IUSNTHT T v0 





B. Die der Pariser Universitàt vorgelegten Reformplàne, 1411. Nr. 82, 147 


[^ -— ámore pecunie ipsius vacantis inutiles possent fieri translaciones 
prelatorum sine communi et publica utilitate in preiudicium eccle- 
siarum, sieut solebat facere Petrus de Luna. In preiudicium eciam 
regni venirent huiusmodi translaciones propter magnam pecunie a 

5regno ipso sublacionem. 


[S 47] Item proponatur, ut in concilio generali prosequatur, ut 
principes seculares moneantur?), ut viri ecclesiastici iurisdictionem 
exercentes in locis sue iurisdictionis personas sibi subditas permit- 
tant arrestare et carceribus mancipare, si casus exigeret. ste arti- 
1g lOeculus per ecclesiam et universitatem in concilio generali petendus 
: est et prosequendus. In concilio adinveniantur") raciones et colores, 
quibus huiusmodi principes induci poterunt, que multe sunt et esse 


: poterunt ex eo, quod iuri videatur consonare ex hoc, quod huius- 
: modi persone iudicibus laicis non sunt subiecti set spiritualibus. 

| 15 [S 48] Item proponatur, ut ex parte ecclesie Francie coram 
: domino nostro rege et eius concilio proponatur, ut omnibus et sin- 
gulis iudicibus secularibus quorumcunque dominorum temporalium 


sui regni et Delfinatus mandet et sub magnis penis precipiat, ut 
nullus eorum audeat officiarios iurisdictionis spiritualis?) in aliquo 

90suo actu vel facto impedire set pocius auxilium et favorem dare. Hic 
articulus est per ecclesiam et universitatem prosequendus et humi- 
liter petendus coram rege et suo concilio et colorari poterit, osten- 
dendo pericula, quibus impedientes se?) exponunt, quibus eciam 
huiusmodi impedientes non punientes set permittentes et in facto 

95isto dissimulantes se exponunt. Hic eciam videtur esse prosequen- 
dus in generali concilio per ecclesiam et universitatem, ut ex parte 
pape et ecclesie ipsis impedientibus reseribatur, quod sub pena ex- 
communicacionis a talibus cessant. 





[S 49] Item in generali concilio prosequatur, quod ex parte 

30 pape et concilii moneantur?) domini et singuli principes et seculares 

iurisdietionem spiritualem impedientes aut quoscunque officiarios 

apostolicos, puta notarios, in suis actibus, ut omnino a talibus ces- 

Sent, ostendendo pericula, quibus talia facientes se exponunt, ac 

penas, quas ipso iure incurrunt. Hic articulus in priori immediate 
35 comprehenditur ete. 


[$ 50] Item per universitatem proponatur, quod ex parte ecclesie 
Francie et prefate universitatis super facto regalie coram domino 





a) moniantur B. b) adveniantur B. c) iurisdictiones spirituales B. d) se fehlt B. 


: 10* 








148 IL Abschnitt, Das rómische Konzil. 1412 und 1413. 


nostro rege et eius consilio proponatur, quod tempore pendentis 
regalie fructus ordinarios beneficii illius vacantis pro anno illo se- 
eundum disposicionem et qualitatem temporis recipiat vel recipi 
faciat sine intollerabili preiudicio fructuum futurorum illius beneficii 
usque ad magnam temporis distanciam, quod tamen fit et fieri solet 5 
in magnum, ut notorium est, ecclesiarum detrimentum: nemora, si 
que sint, ad tale benefieium pertinencia ad cisionem disposita vel 
indisposita per cisiones usque ad radices subtrahendo et stagna, 
sj qua sint, usque ad disposicionem aratri desicando contra omnem 
iuris et iusticie disposicionem naturalis, civilis et politice*), positive 10 
et divine, contra proprium finem iuris regalie, in maximum regis 
honoris detrimentum, cum multiplici iure ipsarum ecclesiarum et 
rerum ecclesiasticarum sit precipuus defensator et custos, supposito 
eciam, quod huiusmodi res ad huiusmodi beneficium pertinentes 
omni modo possibili, quo aliquid alieuius esse potest, sue essent. 15 | 
Nam simili modo quilibet re sua utens verus abusor censendus") 
esse videtur. !) 

[8 51] Item proponatur, quod ex parte ecclesie et universitatis 
coram rege et suo consilio prosequatur, quod omnibus suis officiariis 
iudicibus inhibeat, ne in causis nominacionum suppositorum univer- 20 
sitatis per concilium Francie tempore neutralitatis concessarum quam 
plurium per litterarum regiarum impetraciones, opposiciones et in- 
eptas appellaciones vexatis aliquid agant aut attemptent in pre- 
iudicium ordinacionum prefati consilii, potissime quo ad huiusmodi 
nominaciones.?) Sed pocius conferunt, ut*) ad ordinaciones huius- 25 
modi concilii huiusmodi causas expediant. Et fundari poterit ex 
hoe, quod oppositum faciendo non salvatur honor concilii ecclesie 
Francie nec regis, non salvatur honor generalis concilii Pisani, quod 
videtur facta in huiusmodi concilio quo ad hoc approbasse, sed op- 
positum facere cedit in maximum concilii detrimentum et suarum 30 
ordinacionum. ?) 





"T 


Aen adiz aur ei RT. usc 9 omms ar 









a) politicee B. b) sensendus D. c) ut fehlt B. 

?) Uebereinstimnend mit Kap. 23 der Cap. agend. 

?) Vgl. hierzu die beiden küniglichen Privilegien für die Universitüt in derselben 
Sache vom Jahre 1410 und 1412: Bulaeus, Hist. univers. Parisiensis V, 215 und 224. 95 


?) Es folgt nunmehr. eine -ausführliche examinacio articulorum precedencium, 
Sie enthált einen reichen kanonistischen Apparat, bringt aber für dle Geschichte 
nicht das geringste Neue. Deshalb ist sie hier übergangen worden, 








149 


C. Das angebliche franzósische Konkordat von 1411 und 
die franzósische Gesandtschaft zum rómischen Konzil. 


923.  Begrüssungsrede (des Jean de Montreuil) im Namen der franzósi- 
schen. Konzilsgesandtschaft vor Johann XXIII. (Herbst 1412.) 


5 — Aus Cod. 13062 fol. 7 der Pariser Bibliothéque nationale (B) kollationiert mit 
Druck bei Marténe et Durand, Amplissima Collectio II, 1375.1) 


Ad quem et a quo missi sumus, dignissime ac sanctissime pa- 
trum, et, qui sim, potissimum considerans loqui prohibeor ac tota 
mente atque artubus contremisco et cum psalmista factum est 

10 cor meum tamquam cera. liquescens àn medio ventris mei?), dum maxime 
meis sonat in auribus vox illa sapientissimi Salomonis: A(/tiora te 
ne quesieris?), et illud eiusdem psalmigraphi preconium de se ipso 
dicentis: Neque ambulavi ín magnis neque. in mirabilibus. super me.*) 
Sed iustissime arguor ab illo Flacci poético: Swm?ite materiam vestris 

15 equam  viribus.95) Et: Versate diu, quid ferre recusent, quid valeant 
humeri.) BRecogitans tamen maiestatem nos mittentis, cuius impe- 
rium parvitates nostras decet nullatenus recusare, tacere non pos- 
sum, cum precipue ad loquendum me impellat collegarum meorum 
hic assistentium voluntas?), quos precor diligentes verborum meorum 

20esse custodes, ut pro eorum prudentia, ubi opus fuerit, mea insi- 
pientia corrigatur. Sic itaque, beatissime pater, ne longis prefatio- 
nibus immoremur et altissimis vestris occupationibus dehine tedio 
advenirem, salvatoris nostri invocato nomine et de humanitatis 
indulgentieque vestre confidens clementia venio ad exponendum 

25 breviter regia mandata, que tria principaliter continent in effectu, 
videlicet debitam et devotam reverentiam, ingentem quoque ac letam 
congratulationem assumptionis vestre ad summi apostolatus apicem, 
ut profecto nulla in re, sicuti nobis jussum extitit dicere, umquam* 
regalis fuerit celsitudo maiori gaudio") delibuta, sperans et expec- 

30tans probitatis ac prudentie vestre ductu omnipotentem impositurum 





a) omquam B. b) gaudeo B. 
1!) Da der Druck hóchst wahrscheinlich aus derselben Quelle. stammt, so sind 
nur die wichtigen Abweichungen angegeben. 
?) Psalm 21, 15. 
35 3) Eccl. 3, 22. 
5) Psalm 130, 1. 
5) Horatii Ars poética 38. 
S L.c.:39. 
*) Jean de Montreuil ist also der Sprecher der franzüsischen :Gesandtschaft. 


precepit eadem celsitudo nostris vocibus polliceri, et tandem suorum 





150 Il. Absehnitt, Das rómische Konzil. 1412 und 1413. 


ecclesie protinus malis finem, in quo opem et operam suas efficaces 


offieiariorum necnon regine ac domini Dalphini Viennensis, eorum 
primogeniti, utilem provisionem vestre sanctitati commendare, prout 
et quemadmodum regia continet supplicatio), quam, ecce, vestre 5 
beatitudini humiliter porrigendo cum personarum nostrarum obnixa 
recommendatione, suppliciter exhibemus. Et sie inculta mea presens 
oratio pro vestra benignitate suppleatur. 


34. Rede des franzósischen. Konzilsgesandten (Jean. de. Montreuil) vor 
Johann XXII, in der er die Bedenken, die wegen. Ertheilung der von 10 
Konig Karl. VI. von. Frankreich. verlangten. Rechte. zur. Besetzung. einer 
Anzahl kirehlicher. Stellen. entstanden. sénd,. duvch eine. Reihe Gründe zu 
entkraften. sucht. (1412. Herbst.) 
Aus. Cod. 13062. fol. 148b s. der. Pariser. Bibliothóque nationale (B) kollationiert 
mit. Druck bei. Martóne et. Durand, Amplissima Collectio 11, 1370. 15 


Solent nonnumquam, sanctissime atque dignissime patrum, 
aceutissima ingenia ac sensus altissimi, immo anxie sapientes circa 
aliquid parum prospicere in agendis obvoluti, super quo ebetes et 
obtusi, occupationibus soluti, plane vident, et hi tamen ob perso- 
natuum ae materie qualitatem, quod ait Virgilius, dicere enussant?), 90 
quousque rem concernunt ad exicium declinare. Itaque, beatissime 
pater, tacuit usquequaque unus, qui humilitate supplicissima impre- 
sentiarum loquitur, et is quidem, qui omne obsequium, omnem fidem 
atque fidelitatem sanctitati vestre debet et cupit impendere, super 
eo, quod in conferendo christianissimo filio sancte matris ecclesie 25 
atque vestro, regi Francorum illustrissimo, certam nominationum 9), 
gratiam, prout sue parte*) maiestatis porrecta continet supplicatio *), 
eandem sanctitatem") conspicit idem fidelissimus et amantissimus 
vestri honoris et commodi nunc usque adeo obfirmatam, ut ne qui- 
dem in concedendo unicam nominationem eadem sanctitas usque- 30. 
quaque consultorem habuerit, precipue, quemadmodum accipio, 


Cvm. US uo WS 






















a) ex sue parte Druck. b) sancte Druck. : 

') Das Original ist nicht mehr vorhanden, ebenso keine Kopie, da die Suppliken- 3 
register Johanns XXIII. verloren sind. d 

?) Virgilii Aeneis 11, 344. . 35 E 

?) Vgl. hierzu Einleitung S. 115. E 

*) Vi 7! über diese schriftlich eingereichte Supplik die Anmerkung 1, 


Me E IV. Pee 


€. Die franzósische Gesandtschaft zum rómischen Konzil, Nr. 84. 151 


propter sequelam, quia protinus, ut aiunt, imperator!) et rex Anglie 
ae ceteri principes vestre obediencie gratiis volent potiri similibus. 
Qui si iuste vel iniuste id peterent, non discerno, sed si hoc de- 
poseerent, non videtur?) quibusdam sanum fore nec utile consilium 
^ B dis his diebus?) denegari. Quid insuper, inquit alter, si Francorum 
rex, eum sese viderit tam devota ac supplici frustratum petitione, 
ipsorum imperatoris et regis Anglie instar faciat, immo solummodo 
consenciat, collationes beneficiorum sui regni necnon confirmationes 
prelaturarum  dignitatumque omnium apud ordinarios remanere, 
.10maxime rerum motuumque dispositione pensata, sed potissimum 
cum, non est diu?), ad antiquas libertates *), ita eas Galli vocant, 
tam digesto totius regni ae maturo consilio sit reditum, et carta 
patenti regia confirmatum? ?)) Quam cartam, ut in aure 'saeratissima 
loquar, pro omni dilatione non restat nisi ex litterarum regiarum 
15 thesauro assumere, et illam vel eius sumptum, quatenus") apostolico 
more dicam, facere publieari. 

Item rursus sequela timetur subditurque altera, quod non erit 
dominus quantumcunque parvuli oppidi vel tyrannunculus in Italia 
aut alibi, qui non pari gratia, quod indignanter refero, cum rege 
20Francorum velit uti. Ratione cuius queritur, si rex Francie erga 
summum pontificem et tales tyrannunculi simul*) forsan interessent, 
an equitando freno ducerent protextu devotionis ae fervore niveum 
vectorem summi pontificis, sicuti regi Francorum per honorem in- 
cumberet?^) aut pedes eundo fimbrias extremas papalis cappe, quod 
25 caudam -portare nominant,9) proportionaliter ad suam maiestatem 
integritate zeli filialis accensam deferrent? Certum est, quod non, 
nee cum primo domino cardinali preterea contigue in mensa aut 
alibi, quod faceret rex Francie, assiderent. 7) 

Quis, inquam, omnium principum catholicorum primus unionem 
30ecclesie procuravit? Rex Francie. Quis congregationis concilii 
Pisani, unde stat unio, que sequuta est, causa fuit precipua et totalis? 











a) videntur Druck. b) Dieses Wovt fehlt Druck. c) similes Druck. d) incomberet B. 
Y) Künig Sigismund nach romanischer Ausdrucksweise. 
?) Wegen der schwachen Stellung des Papstthums. 
935 3) Anspielung auf die Ordonnanzen vom Jahre 1407. Vgl. Einleitung S. 116. 
4) In der Urkunde heisst es: ad suam pristinam et canonicam libertatem. 
5) Urkunde vom 15. Mai 1408 in den Preuves, Kap. 22 Nr. 10. 
9) Ueber die hier geschilderten. Devotionsbezeugungen der franzüsischen Künige 
. . den Püpsten gegenüber habe ich nichts finden. künnen. 
|.40 *?) Dasselbe Recht hatten auch der Kaiser und die andern. Kónige. 


PU É "wv r- 4, vs CFT. Wow e E WEY o es WS. m INP AE T VIR MTM MEER WM -- Wwrol Ax 
7^4: wi ide n 2 d EPA Eun MPTRD USENET T DR dr a 
E. ASIN : P; . r z 4 ys E ". 


AVORN D E Y 






-—— i x Vli pin mid orco rus v Ee-e H pie ^ E ^ tei 
E Er T FTT PEDNEEES . 


152 . JL Abschnitt, Das rómische Konzil, 1412 und 1413. 


Rex Francie. Quis insuper Almannos Germanosque et Anglicos ae 
ceteros christianitatis principes illuc venire induxit atque movit? 
Rex Francie. Quis demum omnium mortalium vult et potest pariter 
id, quod restat de unione, perficere et ecclesie Dei ac suo vicario 
possetenus?) obsequi? Hex Francie, ut profecto nullus debeat com- 5 
parative ad eum privilegiis et gratiis apostolicis potiendo gaudere. 
Nec quippe invidemus aut moleste ferimus in aliquo arcem apo- 
stolicam insuetas gratias cum prerogativis non auditis scolasticis !) 
quam pluribus omni gratia dignissimis manu totius liberalitatis 
extendisse, sed miramur utique in nauseam quibusdam advenisse, 10 
quod benemeritis servitoribus continuis eius, qui pater omnium est, 
in personam sue serenitatis gratias faciat vestra sanctitas singulares 
nodumque in cirpo querentes nostris supplieatibus adversantur. Sic 
quoque sinistra suggestione fontem vestre benignitatis exhauriunt, 
nichili ducentes, prima pignora summorum pontificum et regum 15 
Francie forsitan tependo dissolvi. 

Nee insuper est verendum, regiam maiestatem per huiusmodi 
nominationes de beneficiis indifferenter aut indigeste, ut laicus, sicuti EG 
aliqui autumant, disponere velle, quam ecclesiasticis ac probis et 
electissimis viris; de isto penitus sub eorum conscientia prebet onus, 20 
semper sub auctoritate speciali sacre sedis. Ergo, ut ad sequelam 
paulisper redeamus, cetera studia studio Parisiensi in gratiarum 
prerogativis omnino paria volent esse. Quod non audivi?) nec con- 
venit, immo etiam, ubi locus gratie nove ac recentis contingeret, ipsi 
Parisiensi incommutabiliter similes habitis gratias habere minime 25 
contenderent ex rigore, cum rigor gracie prorsus sit repugnans. Sed | 
retrorsum valere consequentia videtur hoc modo: Sanctitas vestra 
vult et offert gratiam regi facere cireumscripto nominationis nomine 
equivalentem ad eam, quam petimus, ut nobis dicitur, vel maiorem. 
Igitur supra designati") principes ae proceres ad similem habendam 30 
gratiam confestim sedem apostolicam infestabunt. Sic res quoque in 
id reincidere apparet, semper cum venia, gratis istas nominationes, 
quas ius nullum prohibet abhorreri, et nos aliud recipiendo circuitum 
faceremus, sed quod multo amplius est, contra et adversus nostram 














 —————— 





a) possethenus B. b) desinati D. 35 


?) Wohl die Gunstbezeugungen, die der Papst bis dahin der Universitüt Paris 
erwiesen hatte. : 

?)) Die Bevorzugung der Pariser Universitüt wurde aber doch vielfach unange- 
nehm empfunden. | Dietrich von. Niem üussert. sich darüber bitter am Schluss seines 
unten mitgetheilten Reformtraktates, 


A0 





l- [^ 
[ 





cR... [ox EP M 


C. Die franzósische Gesandtschaft zum rómischen Konzil. Nr. 84. 153 


commissionem manifeste et immediate veniremus, quod prohibeat 
omnipotens. Modo cum gratia vestre sanctitatis*) possit diei, quod 
si pars nostra, immo regia prosecutio iam diurna altius perserutetur, 
neque velimus subticere veritatem, solum rex in hac parte requirit 
5sibi a vestra sanctitate de pane suo frustum dumtaxat erogari, qui 
non nisi de beneficiis sui regni ab eoque aut suis predecessoribus 
constructis et dotatis pro bonis et idoneis exigit portionem. 
Sed pro indissolubili nostre prosecutionis impugnatione oppo- 
nitur, quod per hane regis petitionem summopere leditur ecclesia et 
1Oadversus eam irreparabiliter ad illicita ac dampnosa ingens ex isto 
fit fenestra, et id ante omnes minus decens esse Francie regibus, 
subiungendo, cum, ut perhibent, ab evo fuerunt totius status eccle- 
siastici omniumque ipsius ministrorum conservatores pugiles et athlete 
singulares. Ex quo minus conveniens aut congruum fore videtur, 
15erga summum pontificem talem per nos eniti petitionem impetrare 
quoquo modo vel prosequi. Ad quod iam satis admodum superius 
est responsum, ubi dicitur et vere dicitur, ex gratia et auctoritate 
summi pontificis per omnia hee fieri, et ad consequentiam in posterum 
trahi non posse, quantum possumus, protestamur. Et, ut submissius 
20unum loquar, quid essent et quo evaderent regis Francie eximia 
servieia hactenus ecclesie multipliciter impensa, sicut ingenue sepius 
repetitis, pater sancte, nisi eximie gratie regi eximio largirentur? 
Qui si non expeteret, ei, ut non insulse quidam iudicant, deberent 
sponte mitti. Paceque dicentium semper salva, male et insipide 
25 assumptum videtur, illicitum dici vel dampnosum, petitionem nostram 
sanctitatem vestram annuere, dantis maxime ac recipientis qualitati- 
bus ponderatis. Alexander Macedo, cum infimo cuidam verenti 
recipere munus grande tribuisset, adiecit, dantem non recipientem - 
attendere. Quid vero egisset ipse rex maximus pro rege maximo? 
30Res profecto maximas et inexsuperabiles, ut est consecutive ad pre- 
missa supponendum. Dicendoque veritatem, si tamen parum non 
prospiciant oculi, petitio seu requesta supratacta cedit. in conser- 
vationem et solidationem, quod collationes penes sedem apostolicam 
remanerent, et in contrarium forsan veniret huiusmodi gratie negatio. 
35 Nec cuiquam de opposito prudentia vestra credat, quoniam officiarii 
regis regineque ac domini mei eorum primogeniti, qui multi sunt 
et magne auctoritatis viri, ex isto magis ac magis sanctitati vestre 
obnoxii erunt et pro ea, ubi casus inciderit, agere annitentur et, ut 





a) vestra sanctitas Druek, 


UU TENE TLSTS - d [Piet dit LE a —— -— Lu iE Ttc 





154 II. Absehnitt, Das rómische Konzil. 1412 und 1413. s. T: * 


sic dixerimus, reflexive ad eorum et alterius interesse pugnabunt. 

. Quod si dicatur, ut est dictum, a predecessoribus eiusdem sanctitatis 
numquam aut nusquam similem gratiam cuiquam factam esse, seru- 
pulum eidem sanctitati pluribus suasivis inducendo, quamquam multe 
responsive rationes alie adduci possent, illud tantummodo Demadis 5 
sapientis ad Athenienses divinos honores reddere nolentes Alexandro 
responsum sufficit. refricare: Caecete, inquit ipse, ne, dum celum custo- 
ditis, terram amittatis.!) Et quod persuasionibus ad nostram requestam 
contrariis nostri abstineant adversantes neque novum esse putent, 
regem Francie gratiis alque preeminentiis a sede apostolica super- 10 
eminenter attolli; sciant ipsi regem Francie a pridem decimas sui 
regui certis causantibus habuisse ac tanta enituisse potestate, ut 
eliam papa aut sue ditionis antistites nequaquam eligi deberent sive 
possenl absque sui presentia vel consensu.?) Propterea tamen non 
audio auditum iri longo post tempore, suam celsitudinem istis fungi, 15 
aut sequela tantum  formidata sedem prelibatam dehine exstitisse 
prosequutam:; tamquam is, qui oneribus ecclesiam nullatenus?) premere 
contendit, quin potius honoribus privilegiisque singularibus et omni 
beneficencia percupiat augendo decorare. Et iterum iterumque con- 
sideret ac revolvat altissima oculatissimaque vestre sanctitatis pru- 20 
dentia, si isthic vel alibi sint quamplures, qui optarent, diversis licet 
respeetibus, ut inconvenientia, que forsan pregnantia et in foribus 
suut, protinus sequerentur. "lot sunt, beatissime pater, in animis 
hominum latibula, tot recessus, tot vota et affectus, ut vix dinumerari 
valeant vel rimari. Sapéenti. dictum. sat. est,") ait comicus.?) Vultisne, 25 
pater sancte, ab hoc insipiente verum dici, cum blandiri in hac parte 
sit fallere? Si dierum istarum una rector foret in universitate Pa-- 
risiensi et unus vel duo quatuor nationum procuratores ad has liber- 
lates tantisper inclinati, quod non difficile factu est, eas irremediabi- 
liter pro tota universitate concluderent, rerum in reliquis, ut supra 30 
lactum est, dispositione pensata, ne sanctitas eadem unius flatu vel 
duorum super arundineto levi sese appodiet seu fidat quoquo pacto. 
Dicam ego pro summa summarum, sancte pater, solus soli solum 











a) nullathenus B. b) esse Druck. 


?) Ich habe. die Stelle in den Editionen der griechischen Redner nicht gefunden. 95 


? Diese Uebertreibungen finden sich nicht einmal in den Preuves des Libertez 
de l'Eglise Gallicane.. Nach. Kap. 2 daselbst. fordert der franzüswche Künig mur 
Wahlanzeige und Glaubensbekenntniss. 


?) Aus Terentii Phormio 3, 3, 8, 







; 
r 
* 





C.. Die franzósische Gesandtschaft zum rómischen Konzil Nr. 35. 155 


verbum. . Christianissimi Francorum regis e septingentis ferme miliari- 
bus profectos ambaxiatores ad visendum, visitandum, gratulandum, 
congaudendum, et denique, ut infinita unico stringam verbo, obe- 
dientiam reddendum sanctitati vestre loco regis, gratiis expetitis 

Dsinere vacuos abire, si non dicatur contumelia, dedecens est, his 
maxime, que regi finitimo, aut sese pro rege gerenti,') nuper omni 
ecclesie inimicissimo, esse concessa non ignoramus, annotatis, et 
quod, ut verum fateamur, videmus sanctitatem vestram occasione 
sive causa dispositionis beneficiorum Anglie, Almannie Germanieve 

10aut Hunorum seu alterius regionis vestre obedientie pariterque de 
Galliarum finibus nullatenus impeditam. Itaque, ut finem faciam, 
loquendo sine circuitione fidenter atque plane, priusquam regi Fran- 
corum suam requestam vestra prudentia nequaquam annueret, suos 
nuncios non contentos recedentes deberetis, si possibilitati subesset, 

15a porta urbis Parisiensis e vestigio mandare revocari, haud dubie 
tenentes, pater sancte, ne in futurum a nobis non dictum esse 
dieatur, nullum ex post nostrum taliter habitum pro nominationibus 
aut gratiis similibus obtinendis, etiamsi exhiberentur ad hane curiam 
aut alium quemvis fore posthae rediturum. 


9035. A. Dem Papste Johann XXIII. — 95. B. Antwort des Papstes. 
zur Zeit der rómischen Synode über- 
reichte Reformvorschláge der Pariser 


Universitàt. (1412 Ende.) 


Aus Cod. Lat. 97 fol. 15b s. der Münchener Hof- und Staatsbibliothek (B). Druck 
95 von Simonsfeld in Abhandlungen der Kgl. bayr. Akademie IILOOL XX: Ba. S--427 
Secuntur puncta in presencia Responsio pape Johannis XXIII. 
sanctissimi?) domini nostri expo- 
sita ex parte universitatis Pa- 
risiensis, in quibus per suam 
30sanctitatem supplicatur et humi- 
liter provideri petitur. 





a) s. hier wohl sanctissimus, vgl. Nr. 4; dagegen in Nr. 2 ist s. mit sanctitas aufzulósen, 
da, domini nostri folgt. Oder ist zu korrigiren sanctissimum dominum nostrum? 
9) D. h. Künig Ladislaus von Neapel, der von Frankreich nicht anerkannt 
p wurde, da Ludwig von Anjou dort als rex Siciliae galt. Im Juni 1412 hatte Jo- 
hann XXIII. nothgedrungen mit dem unzuverlássigen und raubgierigen Fürsten Frieden 
geschlossen und ihm weitgehende Zugestündnisse gemacht. Einzelne Punkte des Ver- 
trages sind bei Raynald ad. annum. 1412. angedeutet. Ich werde ihn in eatenso spáter 
verüffentlichen, 


NOUERA Pee ru 


156 


1. Primo!) ut prorogetur istud 
generale concilium usque ad tem- 
pus conveniens et ydoneum cele- 
brandum in loco convenienti et 
securo pro omnibus regnis et 
nacionibus. 

2. [tem ut tempore debito per 
sanctitatem domini nostri intime- 


tur huiusmodi prorogacio cum loco 
.et tempore omnibus regibus et 


principibus christianis nec non 
omnibus et singulis metropolitanis 
per suas litteras apostolicas, qui 
ex iuramento intimare habeant 
suffraganeis et aliis abbatibus et 
capitulis. 

3. Item ut celeriter et cicius, 
quam fieri poterit, expediantur 
legaeiones ad Hysponiam, Arro- 
goniam, Scociam et cetteras alias 
regiones non obedientes et eciam 
ad Greciam, ut ad dictum con- 
cilium suos solempnes ambasia- 
lores mittant. 

4 Item ut seribatur per sanc- 
lissimum dominum nostrum An- 


glicis, Alomanis, electo in impera- 


torem et electoribus, ut cum 
legatis prefati sanctissimi domini 
nec non ambasiatoribus regis 


IL Abschnitt, Das rómische Konzil. 1412 und 1413. 


1. Ad primum dominus noster 


hoe intendit facere: publicabit 
tempus in prima?) sessione, locum 
differet publicare ad tres menses 
ad longius,?) interim conferet, cum 5 
quibus conferendum est. 

2. Ad secundum dominus no- 
ster hoc faciet *) statim post publi- 
cacionem temporis et finaliter de 


loco post determinacionem loci. 10 


15 


3. Ad tercium dominus noster 
mittat statim ad Hysponiam, Ar- 
roganiam et Scociam et ad Gre- 
cos etc.9) . 20 


&4. Ad quartum dominus noster 25 
intendit hoc facere ut in forma. 


30 


J) Vor einigen Nummern stehen die Ziffern, vor andern nicht; hier sind sie zur 


leichtern. Uebersicht. stets gesetzt. 


?) Ueber die verschiedene Deutung des prima vgl. Einleitung S. 122. 
?) £u einer urkundlichen Publikation ist es wegen der politischen Verhültnisse 


nicht gekommen. 


35 


*) Erhalten sind uns nur die Einladungen an die Metropoliten; dem rümischen 
Künige sollte Peter von Ailli Mittheilung machen. 


?) Die Sendung nach Spanien erfolgte am 18. Mai 1413. 


schungen und Quellen. S. 311. 
land in dieser Zeit verlautet nichts. 


Ueber die Sendung nach Schottland und Griechen- 


Vgl. meine. For- 


MATO ^ 
EL Lt, 
















Francie et universitatis Parisien- 
sis alias ordinatis!) mittant suos 
ambasiatores ad regna Arroganie, 
Castelle et Hyspenie pro eorum 
Sreductione ad obedientiam aut 
eorum requisicione, si reductio 
praeticari non possit, ut.ad pre- 
fatum concilium — prorogandum 


mittant oratores pro eorum in- 


10 struetione seu informacione eorum, 
que in dicto?) concilio Pysano 
acta sunt. 

5. Item ut cause beneficiales 
ammodo tractentur ultra montes 
15per iudices appostolicos agendo 
sive defendendo aut eciam appel- 
lando et ibidem omnino termi- 
nentur.?) 
6. Item ut universitas Parisien- 
20sis pro se et suis suppositis 
iudices appostolicos habeat infra 
muros Parisienses unum aut plu- 
res, qui eorum causas eciam bene- 
ficiales habeant terminare et finire. 

25 7. Item ut per' eundem sanc- 
tissimum dominum nostrum pro- 
videatur in vacanciis, que nunc 
exiguntur pro?) bullarum expedi- 
cione et ante earum tradicionem, 





30 a) pre B. b) So B. 
!) Hierüber ist nichts bekannt. 


6. Die franzósische Gesandtschaft Tüm rómischen Konzil. Nr. 35. 157 


9. Ad quintum dominus noster 
intendit hoc facere de beneficiis 
non excedentibus valorem XX 
florenorum supra locum. 


6. Ad sextum responsio sufficit 
precedens capitulum. 


1. Ad septimum dominus noster 
intendit ordinare, quod annate 
beneficiorum solvantur secundum 
veram taxam in duobus terminis, 
medietatem") ad sex menses a die 


?) Das Pisaner Konzil ist bis jetzt noch nicht genannt worden. 


3) Vgl. Avisata $ 11. 
zeichneten citra montes. 


Der Begrif ultra montes deckt sich mit dem dort be- 
Die Ansicht Simonsfelds .S. 30 Amm. 2, dass statt 


95 citra montes richtiger ultra montes zw setzen sei, und S. 28 Anm. 4 nach Ducange, 
dass ultra montes mur die nicht in ltalien Wohnenden bezeichne, ist natürlich irrig. 
Es kommt ganz auf den Aufenthaltsort des Schreibers an: in Paris sagte die Uni- 
versitüt citra montes für Frankreich, in Rom benannte dieselbe Frankreich mit ultra 


montes, 


Vgl. auch das üfter vorkommende outre les monts à Rome. Ueber den Er- 
40 folg dieses und des folgenden Punktes vgl. Simonsfeld S. 28 f. 





IDEAS GM MV NSC MUM Ir NICE uo ons EPIS RS WC ERR 













158 IL Abschnitt, Das rómische Konzil, 1412 und 1413. 


ut fertur, et in aliis quam pluri- habite possessionis et alia medie- — 
. mis modis exigendi peccunias pro tas in fine anni, ef quod solucio 
nonnullis adinventis. !) fiat in partibus a receptoribus 
suis, et imponere gravissimas 
penas cuicumque de excedentibus, 5 
que apparebunt per constitucio- 
nem.?) Quantum annatis prela- 
torum, intendit dominus noster et 
sacrum collegium servari*) lauda- 
bilem morem, qui servabatur tem- 10 
pore Urbani quinti et Gregorii XI, 
eciam dando dilacionem, de quibus 
poterunt merito contentari.") 
8. Item ut de cetero provideat 8. Ad octavum dominus noster 
dominus noster, quod post obitum non intendit creare cardinales, nisi 15 
alieuius eardinalis non cereet no- in quantum viderit necessitati 
vum, quousque numerus reductus — ecclesie expedire. 
fuerit ad numerum XII vel ad 
alium numerum ecclesie non one- 


rosum,*) in isto generali concilio 20 
prorogando ad insinuandum. 
9. Item ut provideatur super 9. Ad nonum dominus noster | 
beneficiandis in regno, ut oriundi non intendit in hoc excessisse et | 
sint regnicole aut in aliquo stu- dispositus?) est hoc servare cum 
diorum regni graduati nec aliis bono moderamine. 35 
provideatur de beneficiis regni.?) E 
10. Item ut idem dominus no- 10. Ad decimum dominus no- ) 


ster expectet electiones et postu- — ster intendit exspectare electiones 


a) So eher als servare. b) contentin mit Abkürzungszeichen B. c) onorosum B. d) depo- 
situs B. Die passivische Form kommt mehrmals vor. 30 

y Vgl. hierzu Simonsfeld S. 24 f. Der. Punkt. kam auch in der Rede vor, die 
von Seiten der Universitüt vor Johann XXIII. in camera magna paramentorum ge- 
halten wurde. | [n den Konstanzer Anklageakten heisst es: Requirentes eundem papam 
Johannem, quatenus a simonie mercibus cessaret atque fructus ante fiendas gratias et 
signaturas et, antequam benefieiandus percepisset eosdem, camere apostolice solvendos 95 
et dandos tolleret, Vgl. v. d. Hardt, Concilium Constantiense 1V, 201 Nr. 33. Vgl. - 


auch daselbst Nr. 36: Oppressiones ..., ut thesaurizaret, adauxit et aliquas de novo 
adinvenit. , 


?) Eine solehe Konstitution ist nicht erschienen. — Vgl. Avisata $ 48. 
3) Vgl. Avisata $ 11. 





l'a ph. ee 9^ 








laciones fieri et canonice?) et rite 
factas roboret et confirmet vel 
permittat confirmari secundum 
iuris disposicionem. !) 

B 11. Item ut confirmetur con- 
.  Stitucio concilii Pisani, quod nul- 
lus de suo beneficio in beneficium 
transferatur sine ipsius expresso 
consensu. ?) 


10 12. Item ut dominus noster in 
futurum nullas faciat uniones sive 
incorporaciones de ecclesiis par- 
rochialibus et secularibus ad regu- 

lares") ecclesias, abbacias cuius- 
15cunque religionis aut eciam capi- 
tulis. 


13. Item quod in futurum le- 
viter non fiant exempciones in- 
feriorum a suis superioribus, et si 

20per eundem dominum nostrum 
facte sunt, annullentur aut saltim 
moderentur. 


14. Item ut exequatur pena 
iuris canonici [contra]*) negligen- 
25tes concilia provincialia celebrare 
modo et forma in iure contentis. ?) 
15. Item ut circa ordinarios et 
alios iurisdictionem spiritualem 
exercentes?) non tam leviter 
E : 90ferant sententiam excommunica- 
: tionis in suos inferiores. 





a) cononice B. b) regulatores B. 


1) Vgl. Avisata $ 12. 


3) Vgl. Avisata $ 1. 





.. C. Die franzósische Gesandtsehaft zum rómischen Konzil. Nr. 35. 


159 


et electis, quibus non obstabit, 
provideri, nisi periculum | more 
vel alia rationabilis causa aliud 
suaserit. 


11. Ad undecimum dominus no- 
ster intendit servare constitucio- 
nem concilii Pysani et ipsam con- 
firmare, si opus est. 


19. Ad duodecimum dominus 
noster raro fecit uniones et, si 
quas fecit non rationabiles, inten- 
dit revocare et de cetero abstinere 
nisi ex certa et rationabili causa. 


19. Ad tereium decimum sufficit 
responsio ut in puncto precedenti. 


14. Ad quartum decimum do- 
minus noster concedit. 


15. Ad quintum decimum ser- 
vetur ius comune et, si quid vide- 
bitur providendum, servetur con- 
cilii disposicioni. 


c) Fehlt B. 


3) Vgl. hierzu Hübler, die Constanzer Reformation 70 f. 


4 


*) Die Ausdrucksweise ist durch ihre Knappheit unverstündlich; sie ist gebildet 
nach Avisata $ 28 und müsste eigentlich lauten: ut ordinarii . . . ferant; oder es muss 
(vgl. aueh folg. Nr.) gesetzt werden: Item provideatur circa ordinarios . . 


5. Ut, 





160 


II. Abschnitt. 


16. Item provideatur, ut epis- 
copi, archidiaconi et alii viri eccle- 
siastici alios suos inferiores et 
eorum ecclesias visitantes modo 
et forma in iure contentis visi- 
tent?) et [contra]") negligentes 
aut oppositum facientes iuris pene 
exequantur. !) 

17. Item. ut. provideatur per 
eundem dominum nostrum super 
tot casibus excomunicacionum et 
irregularitatis ad  euriam  Ho- 
manam reservatis et super votis, 
quorum dispensacio vel commu- 
tacio aut. eorum fractio summo 
pontifici reservatur.?) 

18. Item. quod Parisius aliqui 
sint ordinarii, qui super casibus 
premissis pro suppositis univer- 
sitatis et studentibus in eadem 
valeant providere") in foro con- 
scientie. 

19. Item ut provideat dominus 
noster, quod superiores ordinarii 
suos inferiores notorios*) forni- 
catores corrigant et ad viam 
morum reducant modo et forma 
in iure contentis, aut quod in- 
feriores simplices et layci nulla 





a) visites mit Strich über e B- b) Fehlt B. 


Romanis. d) declarantur B. 


)) Vgl. Avisata $ 2. Daraus lüsst sich ebenso wie aus der angezogenen Extra- 
vagante und besonders aus den Capita agendorum Kap. 20 ersehen, um welche 
Missbrüuche es sich hauptsáchlich handelt. 
Extrav. comm. III. 10. C. 1. 


?) Vgl. Corpus iuris canonici. 
3) Vgl. Avisata $ 4. 


*) Thatsüchlich erlásst Johann XXIII. am. 1. April 1413 eine. hierauf bezüg- 
Vgl. Bulaeus, Hist. univers. Parisiensis V, 297. 

?) Das heist nicht, wie Simonsfeld S. 22 u. 26 meint, dass die ,Konstituirung Fr 

des Konzils unmittelbar bevorstehe*, sondern dass eine Konstitution des Konzils dar- M). i; 

Die Verhültnisse haben den Erlass derselben verhindert. 


liche Bulle. 


dber zu erwarten sei. 


Das rómische Konzil. 


e) provideri B. f) notarios B. 














1412 und 14183. 


16. Ad sextum decimum ser- 
vetlur ius comune et maxime 
extravagans Vas electionis?) et, si 
quid videtur providendum, reser- 
vetur concilio, nisi ex racionabili 5 
causa ab aliquibus*^) sit conces- 
sum. 


17. Ad septimum decimum de- 
clarentur^) casus et dominus no- 10 
ster providebit. 


15 


18. Ad octavum decimum 
spondetur ut ad proximum.*) 


re- 





20 


19. Ad nonum decimum pri- 
mam partem dominus noster exe- | 
qui vult; quo ad secundum vero 25 
videtur reservandum concilio, j 
maxime cum de proximo instet 
constitucio concilii.) 





c) Wahrscheinlich zu ergünzen pontificibus 3() 


. / 


35 









E » C. Die franzósische Gesandtschaft zum rómischen Konzil. Nr. 85. 161 
p 


pena ligentur, nisi per dictos 
iudices superiores ordinarios de- 
nuncciantur tales.) 

20. Item ut. vigilanter pene 20. Ad vicesimum dominus no- 
9iuris exequantur contra episcopos ster intendit provideri per exe- 
. promoventes?) penitus ignaros")  cucionem communium iurium, que 
E et nichil habentes, non corrigentes — sufficienter provident. 

L  . mec debite ad viam morum redu- 
(3 centes viros ecclesiasticos, potis- 


— . iOsime sacerdotes blasphemos, cela- 
u ; tores,?) tabernarios ac publice et 
-d viciose notorios.^) 
21. Item omnes reservaciones 21. Ad vicesimum primum do- 


per ipsum factas in preiudicium — minus noster intendit servare 
15expectaneium propter eorum ni-  superfluas?) reservaciones et ultra 
E miam multitudinem annullet do- dictas non reservare nisi bonas, 
minus noster, dumtaxat reducendo — honestas et consuetas, et conces- 
ad reservaciones iuris comunis sum est negocium domino vice- 
aut ad illas, que?) continentur in cancellario, ut referat. 
3 20extravaganti Ad regimen,*) in 





y N 
E a) ignoros B. b) notarios B. c) illos, qui D. 


1) Um dieses zu verstehen, muss man das Kap. 18 des "Tractatus agendorum 
E (v. d. Hardt J, 529 s. Kap. 17) und die conclusiones in materia ferende excommuni- 
E cationis des Johannes Gerson (daselbst 530 ss.) heranziehen, besonders die beiden 
25 Stellen: Quod si quesierit aliquis: Quid valebit igitur illa distinctio famosa. inter 
fornicatorem notorium et non notorium? Plane ad hoe, quod notorius potest absque 
alio iuris ordine protinus condemnari per iudicem, alius non misi testibus legitimis 
iuris ordine preconvictus; (daselbst p. 534) und: Videtur expediens. ut nullus tene- 
retur alium vitare quantumcumque excommunicatum a iure, nisi postquam denun- 
3Ü ciatus fuerit esse talis a suo iudice. (Daselbst 531.) | Es sollen durch obiges die 
.sehlimmen Folgen der allzu hüufigen. Exkommunikationen eingeschrünkt werden. 
3 ?) Vgl. Avisata $ 21. 
93) Ob streitsüchtig oder lüstern? Doch nicht Hehler? Nichil habentes promovere 
richtet sich gegen das Klerikerproletariat des endenden Mittelalters. — Solche sollen 
95 nicht, d. h. wohl nur in beschrünktem Masse geweiht werden. (Das heisst promovere 
hier, nicht anstellen wie Simonsfeld S. 26.) 
4) Corpus iuris canonici; Extrav. comm. III. 2. C. 13. Die Reservationen in 
den Kanzleiregeln Johanns. Vgl. v. Ottenthal, Regulae cancellariae apostolicae p. 
L- 171 35. Zu reducendo ad reservaciones iuris comunis vgl. in dem Reformtraktat 
- .. 40 pietrichs von Niem die Stelle: Numquid melius ... esset ... reducere ad ius com- 
E mune ecclesias et ecclesiastica beneficia, in den Quellen und Forschungen S. 272. 
5) superfluas vielleicht im. Sinne von überzühligen Dfründen, bei denen die ord- 
nungsgemüsse Besetzung aus irgend einem Grunde wegfüllt. 








Finke, Acta concilii Constanciensis. I. 11 





162 .]L. Abschnitt, Das rómische Konzil. 1412 und 1413.  . 
principio sue creacionis insti- 
. tutas. 
92. [tem ut revocetur aut an- 29. Ad duo et vicesimum do- 


nulletur bulla mendieantibus con- minus noster iam revocavit et 
cessa per Allexandrum !) et in intendit apponere penam rationa- 5 
bulla revocatoria vel anullatoria bilem utentibus revocatis etc. 
pene similes penis contentis in 
dicta bulla, aut quod transgres- 
sores predicte revocatorie subia- 
ceant quo ad hoc correxionibus 10 
ordinariorum locorum, in quibus") 
transgrediantur. 
Ambasiatores pro parte univer- 
sitatis: Magistri in theologia 
Johannes de Almaria,^) Pon- 15 
cius Symoneti. 
Doctores in decretis: Johannes 
Guioti, Anthonius Lauco. 
Pro parte prelatorum: Epis- 
copus Ambianensis, abbas 20 
Clare-Vallis, abbas de Fonte 
Danielis, abbas de Gemme- 
licis, magister Ursinus, ma- 
gister Johannes Francisci. 
Pro parte regis Francie: Miles.?) 25 
Johannes de Felinda. 


D. Sitzungen und Verhandlungen des rómischen Konzils. 


96. «) Johann XXIII. verurtheilt auf. dem. rómischen Konzil die ge- 

nannten. und. nicht genannten Schriften. Wiklifs, beftehlt sie zu verbrennen 

und verbietet. sie zu lesen. Wer den verstorbenen. Wiklif, vertheidigen 30 

wolle, solle innerhalb. 9. Monaten. vor ihm oder seinem Nachfolger. oder 

vor dem Konzil erscheinen. (Johannes ... Ad perpetuam rei memoriam. 
Inter omnes.) Rom 1413 Februar 2. 





a) Hier fehlt ein. Wort, z. B. ponantur oder (ühnliches. b) Es folgt überflüssig und an- 
Scheinend spüter nachgetragen sit. c) Almar. mit Abkürzungszeichen. 35 

?) Vom 12. October 1409.  Bulaeus, Hist. univ, Parisiensis V, 1265s. — Vgl. 
hierzu Simonsfeld 27 f. 

?) Hier ist eine. Lücke in B. Ob statt des folgenden Unbekannten zu lesen ist: 
Johannes de Monsterolio? 













D. Sitzungen und Verhandlungen des rómischen Konzils, Nr. 36, 37. 163 


Aus Vatik. Arch. Regbd. 345 fol. 53. Regbd. 358 (Martins V.) fol. 209 ss. Gedruckt 
Raynaldi Annal. ecclesiastici ad annum 1413 Nr. 1. Daraus in den verschie- 
denen. Konziliensammlungen. Die S. 123. genannte. zweite Fassung aus Coch- 
laeus bei Palacky, Documenta p. 467—69, Bzovius, XV p. 344. — Ausserdem 

3 5 verüffentlicht von Loserth in Mittheil. des Vereins für Geschichte der Deutschen 

[ | in Bühmen, 25. Jahrgang S. 331. 


b) Johann XXIII. befiehlt allen Erebischofen, Dischófen usw. die Publi- 
 kation der inserierten Dulle: Inter omnes und die Destrafung der Fürderer 
der Wiklifitischen. Irrlehren. | .: Rom. 1412. Februar. 8. 


10 ws Vatik. Arch. Regbd. 345 fol. 54. Regbd. 358 fol. 210 ss. Zuerst verüffent- 
licht von Schelstrate, Tractatus de sensu et auctoritate decretorum Constan- 
tiensis concilii p. 274. Daraus Mansi, Conciliorum Collectio XXVII, 1215. 
Beide mit verkehrtem Datum. | Aus. einer. spütern. Abschrift Loserth a, a. O. 


Johannes episcopus servus servorum Dei venerabilibus fratribus 

15 universis archiepiscopis et episcopis ac dilectis filiis electis, abbati- 

bus, prioribus, prepositis, decanis, archidiaconis et aliis ecclesiarum 

et monasteriorum prelatis aec inquisitoribus heretice pravitatis, ad quos 
presentes littere pervenerint, salutem et apostolicam benedictionem. 

Nuper in generali concilio, quod adhuc in basilica principis apo- 
920stolorum de urbe pro reformatione et confirmatione prosperi status 

1 universalis ecclesie celebratur, eodem approbante concilio quosdam 


[ libellos vel tractatus quondam Johannis Wickleff seu per ipsum editos, 
E inscriptos et intitulatos damnavimus et reprobavimus et alia fecimus, 
t prout plenius continetur in nostris inde confectis litteris, quarum 


E. 


95 tenor sequitur in hec verba: (Vgl. à). Cum autem ad nostrum . . . 
Dat. Rome apud sanctum Petrum sexto idus Februarii pontificatus | 
nostri anno III. 


391. Zeugenverhór über Punkt 28 der gegen Johann XXIII. in Kon- 

stanz erhobenen  Anklagen: In pluribus sermonibus ante et post 

80(concilium) et publice correptus et monitus minime se emendavit. 
(1415. Frühjahr.) 


Aus Cod. Vat. 4908 fol. 386 der Vatik. Bibliothek. 






Cardinalis de Ursinis dieit publice audivisse. Cameracensis dicit 
articulum verum, quia interfuit, et peiora comunisit nec se correxit. 
 Tarnuda dicit artieulum verum et quod sepe interfuit sermonibus. . . . 
35 Procurator ordinis Theotonicorum dicit articulum verum, quia fuit in 
11* 


"emi 


2 Ut giis rcr PE ar 










164 IL. Abschnitt. Das rómische Konzil. 1412 und 1418. 


concilio et in sermonibus, et papa mandavit sermocinanti, quem 
nominat, ne ulterius predicaret. Cardinalis Barensis dieit articulum 
verum, quia ipsemet etiam monuit eum nec se emendavit, sed con- 
tinuavit peiora prioribus. Cardinalis Aquilegensis fuit presens .mo- 
nitioni cardinalium nec tamen se emendavit. 5 


38. Kardinal Peter. von. Ailli. übersendet. Papst Johann. XXII. seinen 
Traktat. über. die Kalenderreform. zur. Prüfung und Verwendung für das 
rómische Konzil. (14211 nach Juni 6.) 
Aus Inkunabellruck (ohne Jahr), decr. Ymago Mundi angcbunden, der Kgl. Bibliothek 
zu. Berlin. fol. 96 v. (B), kollationirt. mit. Druck. bei Salembier, Petrus de 10 
Alliaco, Insulis. 18860, p. 191 s. aus. Cod. 852. p. 38 der. Bibl. in Cambrai (C) 


Sanctissimo domino pape Joanni XXIII. Petrus Cameracensis 


eeclesie. minister indignus se ipsum totum ad humilis obedientie 


debitum. obsequium.*) Nuper, beatissime pater, antequam vestra 
appostoliea") sublimitas me servorum suorum infimum in cardinalem 15 
sancte. Homane ecclesie nominaret, tractatulum de correctione ka- 
lendarii composueram vestre beatitudini presentandum, ut de eius 
mandato, examinata prius materia per peritos astronomos, postea in 
generali concilio proxime celebrando ad honorem Dei et ecclesie*) 
vestrique nominis famam perpetuam super hoc utilis adhibeatur pro- 20 
visio, que apostolica et synodali auctoritate firmata tandem post 
ceclesiasticam unionem Dei favente gratia vestra diligentia procuran- 
dam universaliter observetur. Igitur hoc opusculum filiali devotione 
oblatum dignetur sanctitas vestra paterna benignitate suscipere. 
Quam conservet altissimus ad regimen et reformationem ecclesie 25 
sue sancle. 


39. Supplik an Johann XXIII. den Traktat über die Kalenderreform 
und die Minute der. Approbationsbulle von. Sachverstándigen prüfen und 
durch das vómische Konzil bestátigen zu lassen.  (1412.)1) 







Aus. Inkunabeldruck (vgl. oben) fol. 66 (B) verglichen mit Druck bei v. d. Heres 30 
Concilium. Constantiense- III, 88 (C). 


Sanctissimo domino pape Joanni XXIII?) E 
supplicant vestre sanctitati plures vestri ac sancte matris ecclesie 
devoti filii, quatenus tractatum exhortatorium super correctione ca- 





a) Soweit fehlt C. b) Fehlt C. c) ecclesias B. d) Fehlt C. ; 35 D» 4 
?) Das Jahr 1412 ergibt sich daraus, dass die Minute an einer Stelle hat ante | ; 
hune annum MCCCXII. 






t 


- EK. Besuch und Vertagung des Konzils, Nr. 40. 165 


. lendarii nuper divini cultus zelo ad eorum instantiam 7) compositum 
et vestre celsitudini*) humiliter presentatum et insuper subscriptam 
minutam^) constitutionis apostolice, que*) pro remedio ad hoc oppor- 
tuno fieri devote petitur,*) dignetur eadem sanctitas examini ac iudicio 

Scommittere peritorum, ut post exacte discussionis limam tandem, 
quod reperitur?) ecclesie honestum et utile, sacri auctoritate concilii 

roboretur. ?) 


E. Besuch und Vertagung des Konzils. 


E 


3 40. Papst Johann XXIII. theilt. den. genannten | Erzbischófen, dem 
10 Bischofe von. Pampelona, dem Patriarchen von Antiochien, der. Univer- 
sitàt von Toulouse und zwei Kardindlen die Vertagung des vómischen 
Koneils und die DBerufung eines neuem zum 1. December 1413 mit; den 
Ort des. Zusammentrittes wird er binnen 3. Monaten. bestimmen. |. Rom 
1 - i 1413 Màrz 9. 
15 ,Ad regimen.^ — Dat. Rome apud s. Petrum V nonas Martii 
pontificatus nostri anno tercio. 
Die Adressaten stehen  ün  Registerband des  Vatik, | Arch. 23420. fol. 15 s., 
fol. 21 ss., fol. 30 ss., fol. 47 ss. in folgender Reihenfolge verzeichnet:?) 
fol 15 Venerabili fratri archiep. Ulixbonensi (ganz) 
90 6. » J »,  Nieosiensi  (Ateg.) 
NDS ^ » ,  Bracharensi » 
«M ps * ,. episcopo Pampilonensi (ganz) 
» 22 2 , archiep. Lundensi 5 
» 283 » " »,  Upsalensi (Aeg.) 
95 » JV. M E ,  Jadrensi ^ 
» » » , Antonio archiep. Ragusino (Rteg.) 
» » » ». Johanni archiep. Strigoniensi ^ 
E. B " , Andree arehiep. Colocensi 5 
z P a) sanctitati C. b) subscriptione munitum C. c) quam — petunt C d) reperietur C. 
| j 30 ! Wer diese Veranlasser sind, lüsst sich nicht feststellen. 
EC 2) Das im Druck Folgende: Approbatio Johannes XXIIL. Ad perpetuam rei 





memoriam fehlt B. Beginnt: Joannes episcopus servus servorum Dei ete. Quanta 
diligentie cura. Der konceptartige Charakter tritt auch noch in folgender in C ver- 
E: stümmelten Stelle hervor: Nos igitur, qui, ut nostro incumbit officio, pro reformatione 
. SD eeclesie universalem synodum congregavimus, eadem approbante; premissa, que 
divinum respiciunt eultum, cum nonnullis aliis decrevimus reformare, Ideoque dileetos 
filios ete. committimus, ut ad predictorum errorum examen ipsorumque correctionem 
... diligenter intendant. Der Theil von decrevimus 5is ut feit C. 
3) Nieht ganz korrekt verzeichnet in den Forschungen und Quellen S. 309. 











MNT CS EXE * E UNDC SL "ALCUN Le REEL o uM V 1" 
": : X . : Tro Reg dU m cr. uar 





166 IL Abschnitt. Das rómische Konzil. 1412 und 1413. 

fol. 93 Venerabili fratri Andree archiep. Nidrosiensi (Reg.) 
"e s , Nicolao archiep. Gneznensi xj 
US " , Euerardo archiep. Salzburgensi , 
"T " , Johanni archiep. Rigensi s 
» 24v. » , Johanni archiep. Maguntino » 
ees E , Friderico archiep. Coloniensi " 
p ^ , Wernero archiep. Treuerensi » 
hy cs - . Johanni archiep. Bremensi : 
2 25 3 ,  Weneeslao patriarche Anthioceno : 
es , , Gunthero archiep. Magdeburgensi : 10 
S nA s , Alberto archiep. Pragensi M 
s: oU 8. » , Amelio archiep. Turonensi (ganz 
EESTI ; ,. archiep. Rothomagensi (Reg.) 
e" z , archiep. Remensi x 
m s E , archiep. Aquensi » 15 
S COLD. » , archiep. Burdegalensi » 
M 1gs - , archiep, Viennensi - 
pues M. " , Johanni archiep. Senonensi - 
E, » , archiep. DBisuntino : 
"X x , Guillermo archiep. Bituricensi ^ 9() 
s 3 , archiep. Narbonensi - 
"E - ,. archiep. Tolosano - 
» 32v. » , archiep. Auxitano 
2 wq usas Cd ». Thome archiep. Dublinensi (ganz 3) 
» 45v. Similis sub eadem data pro Johanne archiep. Tuamensi 25 
^» 0» un UA : »  » Nicolao archiep. Armachano 
» » TRE: : »  » Thoma archiep. Cantuarensi 
"0 RT. ^ ».  » Henrico archiep. Eboracensi 
» » » 00 ^ »  » Ricardo archiep. Casselensi, 


Fol. 19. Johaunes ete. dilectis filiis universitati studii Tholo- 90 
sani?) ... Ad regimen ... impleatur. Ob id universitatem vestram 
paternis affectibus requirimus et hortamur in domino, quatinus pro 
conclusione desiderabili tanti boni placeat ad prefatum concilium 
constituto tempore solennes vestros nuntios destinare ac omnibus 
venire volentibus assistere consiliis et auxilis opportunis, ut exinde 35 
vestre devotionis integritas a largitore munerum superiorum ultra 
nostranr et sedis apostolice benedictionem et gratiam post huius 
labilis vite cursum queat beatitudinis gloriam promereri. Datum 


Home V. nonas Marcii p. n. a. tertio. 
40 





*) Nach diesem Schema gedruckt Theiner, Vetera monumenta Poloniae, 1I p. 6. 

?) Nach diesem Schema gedruckt Theiner, Vetera monumenta Hibernorum et 
Scotorum p. 369. 

?) Eine Einladung an die andern, besonders die Pariser Universitüt, fehlt; die 
Gesandten der. letzteren waren damals noch in. Rom. 












E. Besuch und Vertagung des Konzils. Nr. 41. 167 


Fol. 33. Johannes ete. venerabili fratri Ludouico episcopo Por- 
tuensi!) salutem ete. Ad regimen universalis ecclesie ete. ut supra 
in illa episcopo Pampilonensi usque impleatur ... Que ideo circum- 
spectioni tue intimare decrevimus, ut super premissis rerum gestarum 

9 certitudinem consequatur, exhortantes eandem cireumspectionem tuam 
in domino ae paternis affectibus requirentes et nichilominus eidem 
per apostolica scripta tenore presentium in virtute sancte obediencie 
ac prestiti iuramenti iniungentes, quatinus in sublevationem onerum 
nostris humeris incumbencium et ad assistendum nobis circa coope- 

10 racionem ministerii pastoralis officii in tam salutari bono transquillita- 
tem universorum Christi fidelium concernente prefata tua circumspectio 
velit et debeat constituto tempore ad predictum concilium persona- 
liter se transferre ac prelatos, nobiles, universitates et reliquos illarum 
parcium modis omnibus excitare, ut, qui tenentur, nulla ratione post- 

15 ponant, ceteri vero animum inclinent suum ad adventum huiusmodi, 
prout cupimus et aspiramus?) pro reformacione status militantis 
ecclesie cunctorum matris et magistre fidelium atque pace. Datum 
Rome apud s. Petrum V. nonas Marcii p. n. a. tertio. 

Johannes . . . dilecto filio Egidio sancte Romane ecclesie pres- 

20 bytero cardinali Constanciensi?) nuncupato salutem ete. Ad regimen 
universalis ecclesie ete. ut in precedenti. 


41. Antwort des Rathes der Republik Venedig auf die Mittheilung des 
Kardinals Peter. von Ailli, dass Johann XXIII. ein -Konzil zum 1. De- 
cember nach Bologna zu berufen beabsichtigt. 1413 Juni 9. 


95 . Aus Staatsarchiv Venedig, Deliberazioni del Senato V fol. 135 v. 


Et primo ad primam partem . . . pro bono universalis ecclesie 
et quod propter causas per reverendissimam  paternitatem suam 
sapienter expositas summus pontifex terminavit et deliberavit secun- 
dum terminationem factam in Pisis per concilium tunc ibi congre- 





30 a) asperamus Zeg. 

3) Ludwig, Sohn des Herzogs Robert von Bar, Verwandter des franzüsischen 
Künigshauses, von Benedikt XIII. zum Kardinaldiakon, nach seinem Uebertritt. zur 
konziliaren Partei von. Alexander V. zum Kardinalpriester, von Johann XXIII. zum 
Kardinalbischof von Porto ernannt, war in Frankreich. 

35 ?) Aegidius de Campis (Gilles Deschamps), Bischof von Coutances, von Jo- 
hann XXIII. am 6. Juni 1411. zum. Kardinalpriester ernannt, erhült keinen Titel, weil 
er nicht nach Rom kommt, stirbt 1413. 








168 IL Abschnitt. Das rómische Konzil. 1412 und 1413. 


gatum convocare generale concilium in civitate Bononie!) die prima 
mensis Decembris pro providendo ad ea, que sunt necessaria pro 
vera unione sancte matris ecclesie: respondemus, quod . . . semper 
optavimus et optamus veram unionem . . . De significatione autem 
nobis facta de convocatione concilii predicti devote sanctitati apo-5 
stolice et sue reverendissime paternitati regratiamur ..., declarantes 
reverendissime paternitati sue, quod tempore congregationis dicti 
concilii erimus contenti, quod omnes prelati terrarum et locorum 
nostrorum ad illud vadant et faciant debitum suum, ut tenentur. 








y) Hier zum ersten. Mal. genannt. 10 








EUG e OPE PER E a RI D e RTT CIC Ee T NINE ROT. 272 YN 
NUM VOU RT. ' "HE n7 d e da 





IIL Absechmnitt 


Vorgeschichte des Konstanzer Konzils vom Sommer 
1413 bis November 1414. 


Beinahe anderthalb Jahre haben die der Erófnung des Konstanzer 

9 Konzils voraufgehenden | Verh«ndlungen | gedauert; nachdem | Sigismund 

bereits den Ort und den Beginn des Konzils mitgetheilt hatte, vergeht noch 

| ein volles Jahr bis zum. Zusammentritt. Dass diese grosse Spanne. Zeit 
F besser als beim rOmischen Konzil vom Papste Johann XXIII. und dem 
3 rómischen Kónige ausgenutzt worden sei, um móglichst zahlreiche Theil- 
—..— lOmnehmer an der Synode nach Konstanz zu ziehen, liess sich aus einzelnen 
E Andeutungen vermuthen. | Doch. kannte man. — man vgl. nur. die dürf- 
| tige Zusammenstellung bei Hefele, Conciliengeschichte VIL 19—233 — 
eigentlich nur. Einzelheiten über das Verhalten. der Genannten und einige, 
meist. fehlerhafte. Andeutungen über die Stellung der anderen kirchlichen 
15 und. weltlichen Faktoren zum. Konzil. | Gregors XII. zurückhaltende Stel- 
lung habe ich erst in den , Forschungen und Quellen* ausführlicher schil- 
dern kónnen, ohne jedoch Vollstündigkeit zu erreichen. — Erst aus den. 
folgenden Aktenstücken lásst sich ersehen, wie Denedikt XIII. Spanien, 

. Frankreich, England. die Berufung aufgenommen haben, wie der Kreis 
90 der Einladungen selbst auf das griechische Kaiserreich ausgedehnt wird, 
und vor allem, welche grossartige und von Erfolgen gekrOnte. Thátigkeit 
Sigismund erbei. entfaltet hat. — Die. zevfahrenen. kircMichen Verháltnisse 

.. brachten es von selbst mit sich, dass ihm bei der Derufung der Lüwen- 
E antheil zufiel und. Johann X XIII. stark. zurücktrat. Der Konig war hier 
- 95in seinem Element: Der Pariser Universitat. schreibt er. vom theologischen 
Standpunkt, dem Kaiser Manuel als begeisterter Anhánger eines neuen 

. Kreuzzuges, den Künigen von Frankreich und England als Freund 

! des universalem Friedens, aber er hat mit diesen rhetorisch | ange- 
— — hauchten Briefen die Theilnahme der widerstrebenden Gemüther für das 
-  80allgemeine Konzil gewonnen. Mit vollem Recht darf man sagen, dass 












170 III. Absehnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


ohne ihn und ohne sein einen starken Zug von Jugendfrische zeigendes 
Vorgehen, das auch vor einem erstmaligen Misserfolge nicht. zurück- 
schreckte, das Konzil jetzt. noch micht zu Stande gekommen wáre. Die 
Einreihung. einzelner. Aktenstücke vein. politischen Charakters, wie 2. B. 
der. Entwurf. eines. deutsch-franzósisch-englischen  DBündnisses es ist, liess o 
sich. bei dem engen. Zusammenhange der. allgemeinen und. kirchlichen Po- 
liti: dieser Lánder. nicht. umgehen. —. Nicht. blos wahrend des Konzils, son- 
dern. auch. vor. demselben. haben. die allgemeinen. politischen. Verháltnisse 
den Gang desselben beeinjlusst, wohl mehr, als sich. bei irgend. einem 
andern. oekumenischen  Konzil, das  Trienter nicht. ausgenommen,  nach- 10 


weisen lásst. 


A. Johann XXIII. und die Vorbereitungen zum Konstanzer 
Konzil Juli 1413 bis November 1414. 


a. Wahl des Konzilsortes. Juli bis October 1413. 


Beim | Schluss. des. vómischen | .Konzils | hatte. Johann. XXIII. am 15 
J. Márz 1413. den. Beginn. eines neuen. für den. 1. December. angekündigt, 
die Benennung des Ortes aber auf à Monate verschoben!), volentes 
super hoc antea de mente tua sentire, oe er spáter Sigismund schrieb. 
Wahrscheinlich haben. die im. Márz. 14139 in. Rom anwesenden Gesandten 
des rómischen KOnigs darauf hingewirkt.?) — Ausserdem. schrieb | Sigis- 20 
mund vor Juni in diesem Sinne an den Papst.9?) | Ob ófter, sollte man 
aus dem vorwurfvollen. Ausdruck in. .Nr. 42: Dum de parlamento in 
parlamentum  differretur responsio scAlzessen; wahrscheinlich | bezieht | 
! 
: 
| 





sich. der Ausdruck. aber auf die von Johann verzógerte. Unterhandlung 
seit. Ende Juli. 25 
Waührend. des. kam. der. schreckliche 8. Juni 1412, der Einfall der 
Ilorden des neapolitanischen Kónigs Ladislaus in. Rom und die jammer- 
volle Flucht Johanns und der Kurialen aus der ewigen Stadt; erst am 













!) Vgl. oben S. 165 Nr. 40. 

?) Vgl. oben S. 126 und dazu die Stelle in Nr. 43: Nunc verbo per nuntios m 3() 
Gegensatz zu dem: nunc litteris. 

*) Post vero infra dietum tempus nondum elapsum per litteras carissimi , . . 
Sigismundi . .. instantissime requisiti, ut non properaremus in huiusmodi declaratione 
loci predicti pro concilio faciendo; sed tam in declaratione predicti quam etiam in 
tempore dicti concilii celebrandi supersedere vellemus, donec ipse nuntios suos super 35 
hoe instructos ad nostram presentiam destinaret. Mit Zustimmung der Kardinüle und 
der lPrülaten in dem. zu diesem Zweck berufenen Konsistorium habe er so gehandelt. 
Aus der Publikationsbulle des Konzils. Ebenso in dem gleich zu erwühnenden 
Schreiben an Sigismund vom 27. Juli. 


Einleitung. 171 






91. Juni machte der Papst in Florenz Halt.!) Auch hier war er ung gern 
. geduldet; nur die Kurialen durften in. die Stadt ziehen, er. selbst musste 
vor den Thoren in S. Antonio seine Wohnung aufschlagen.?) 
Der Konzilsplan des vómischen Kónigs konnte. durch diese Ereignisse 
9nur gefordert werden. War der Papst auch nicht abhángig von ilm, 
wie es manchmal heisst, so war doch Sigismund der einzige Herrscher, 
der für ihn ein thatkráftiges Interesse bekundete und. durch dessen. Hülfe 
der. Kirchenstaat wiedergewonnen werden konnte. So musste. Johann sich 
seinen. Wünschen | willflriger zeigen, als er es sonst gethan hátte. Dei 
10 dem .Konzilsprojekte handelte es sich um Feststellung. der Zeit und. des 
Ortes. Der früher bestimmte 1. December konnte infolge der jüngsten 
; Vorgánge micht eingehalten werden. — Wahrscheinlich. gingen. Mer. beider 
1 Ansichten kaum. auseinander ; wenn Sigismund. den Termin móglichst lin- 
auszuschieben suchte, so wird der micht sehr konzilsfreudige Papst kaum 
15 eine. Einwendung gemacht haben. 
Anders bei der Feststellung des. Ortes. Johann hatte von. Anfang 
| seiner Regierung anm einem Konzilsort. erstrebt, wo er die Herrschaft be- 
sass: in erster Linie Dologna, 4n zweiter Rom. Dass er auch jetzt 


1 
x 
] 
E 


: wieder ersteres im Auge hatte, wurde von dem Legaten Peter von Alli 
| 20 in Venedig am Tage nach dem Falle Roms verrathen. | Sigismund wollte 
1 einen móglichst ám Mittelpunkt. der. christlichen. Welt gelegenen, sichern 





U Genauere Daten über die Flucht geben neben den bekannten. Schilderungen 
von Dietrich von Niem vor allem die von mir in der Róm. Quartalschrift IV, 314 ff. 
verüffentlichte Papstchronik, deren Angaben wohl von einem. Kurialen herrühren, und 

95 die Handschrift: Johannis XXIII. et Martini V divisionum ab anno 1113—90 fol. 1. 


1 Am Abend des 8. Juni war Johann in Sutri, am 9. abends in Viterbo, von wo er 
, gleich nach Montefiascone sich begab; dort blie^ er bis zum 13., wo es nach Aquapendente 
1 und am 14. nach Radicofano ging, wo er 2 Tage blieb. Vom 17. bis zum 20. war 
E Johann in Siena und am 21. Juni kam er apud s. Anthoninum extra muros Floren- 
1 90 tinos, ubi fecit multas promociones prelatorum. 

1 ?) Am 16. Juni 1413 sandte Florenz eine Gesandtschaft an den Papst (Registro 
3 d" Instruzioni 1411—22 fol. 31 v.), um ihn zu trüsten, aber auch um ihm den Rath 
; zu geben: Et se vi dicesse volere in questo passare o per alcuna stanza fare venire 
E nella nostra citta, allora gli mostrerete, che tempo alcuno questo fu mai piu usato, 
E 35 et che non si cognosce aleuna utile cagione e effecto per la sua venuta dentro doverne 


o poterne seghuire, Et che per buoni et ragionevoli rispecti et per levare il parlare 
di qualunque la sua beatitudine si degni essere contenta et patiente non ci venire, 
ma per altra via, quale piu gli piace, si degni pigliare per andare presto a Bologna, 
.. et ordinate, come di sotto diciamo, che soprastia a Certosa. Se non ve ne dicesse 
AQ aleuna eosa et vedesse chiaro, che la sua sanctita s'adirizasse a fare altra via, a 
lui in tale caso non ne dite cosa aleuna, ma inducetelo a venire a Certosa et ivi 
provederemo, 














172 III. Abschnitt, Vorgeschiehte des Konstanzer Konzils, COM 


7» 


Ort, Nennt ev dabei neben. Deutschland. auch. Italien, so ist das kaum 
mehr als Form. —.Es handelte sich. darum, wessen Ansicht. siegen würde. 
Als Sigismunds Gesandte in der zweiten Hálfte Juli bei Johann 
erschienen. ((Nr. 42 ), hatte. der Papst auf weitgehende Vollmachten der- 
selben. bezüglich des Konzilsortes gehoffts vergebens. So sah er sich zur5 
Mittheilung. gezwungen, dass er. demnáchst einen. oder mehrere. Kardinále 
an Sigismund. senden werde, die den Ost ihrer. Zusammenkunft amit. ihm 
festsetzen. sollten: dort. solle dann. Ort und Zeit des. Konzils bestimmt 
werden, — Auffállig hebt. sich. demgegenüber. der Schluss des Schreibens. ab, 
wonach diese Kardindle, falls. die Zusammenkunft vor Marid Geburt 10 
nicht. mehr. zu. bewerkstelligen. sei, ohne Johanns Zuthun mit dem Konig 
locum et tempus assignent. Bei der Náhe des Festes musste letzteres | 
von vornherein. als wahrscheinlicher. gelten. — Wir dürfen. diese. Unsicher- 
heit in. der. pápstlichen. Entscheidung: wohl den verschiedenen mehr. oder 
minder. konzilsfreundlichen. Strómungen an. der. Kurie und. der schwan- 15 
kenden Haltung. Johanns. selbst. zuschreiben. — Am. grellsten. tritt. letztere 
uns in der Erzáhlung des Lionardo Druni entgegen, wonach er erst den 
Legaten an. Sigismund. die Orte auf. einem. Zettel. vermerkt, an. denen. er 
das Konzil nicht abhalten will, und. dann sich in eine Gemüthsstimmung 
hineinredet, in. der er den. Kardinálen ganz freie Hand lásst.!) That- 90 
sdchlich. wartet. er. amit. der. Ernennung. so. lange, dass eine. Zusammen- 
kunft zn. Marid Geburt. unmóglich ist: am 22. August beauftragt er die 
Kardinále de / Challant und | abarella | sowie. den berühmten | Gelehrten 
Manuel Chrysoloras mit Sigismund Ort. und. Zeit des. Konzils zu be- 
stimmen, fünf Tage spáter als Ort. der. Zusammenkunft Genua | oder 95 
Nizza vorzuschlagen und erst am 6. September verlassen die drei die Kurie. 





y Die wichtige Mittheilung des. Lionardo. lautet in den. Hauptzügen: Communi- 
caverat mecum pontifex arcane mentem et cogitationem suam. Iu loco, inquit, con- 
cilii rei summa est nee ego alicubi esse volo, ubi imperator plus possit, Legatis ... 
mandata amplissima potestatemque maximam ad honestatis speciem dabo, que palam 3() 
ostentare possint atque proferre. Secreto autem mandatum restringam ad loca certa. 
Enumeravit mihi subinde loca.  Spüter hült er den. Legaten in. Gegenwart. Lionardos 
eine. lüngere. Rede, worin er ihnen die hohe Bedeutung der Gesandtschaft. darlegt. 
Schliesslich sagt er: Decreveram loca quedam nominare, a quibus nullo modo dis- 
cederetis, sed in hoc temporis puncto sententiam muto ac vestre prudentie cuneta per- 35 
mitto, Vos quid michi tutum et quid formidandum cogitetis. Chartulamque, in qua 
ea loca seripta erant, in eorum conspectu laceravit absque ulla alicuius loci nomi- 
natione, Muratori, Rer. Ital. SS. XIX, 928 B—D. Inhaltlich auch in Brunis Leben 
in Vespasiano da Bisticci, Vite di nomini illustri, ed. von Frati II p. 18. Die 
Angaben Brunis sind unzweifelhaft richtig; sie entsprechen ganz dem Wesen Jo- A4) 
hanns XXIII, der wiederholt in wichtigen Momenten ein Sclwanken zeigte, das weder 
für seinen Charakter spricht noch ihm von Nutzen war, 








PEORES... "Evi NUT. tp CENSET A TI AT ORARE eie Grae T PES 






2 xu Einleitung. 173 


In die Zeit des August 1413 setze ich die beiden Schreiben (Nr. 42 
und Nr. 44), die Sigismund an Kónig Heinrich V. von England und 
der Adresse mach an einen andern Kónig vichtet, um ihre Ansicht über 
» den passendsten Konzilsort, in. Deutschland oder Italien. zu erfahren. 
5 Früher sind sie schwerlich zu setzen, da die pápstliche. Zustimmung, ut 

loci huiusmodi designatio pro celebrando generali concilio de nostra 
voluntate et consensu .eligatur, doch mur für die Zeit nach dem 
Schreiben vom. 27. Juli passt. | Zudem weist doch die ganze Ausdrucks- 
;^veise auf làngere Bemühungen Sigismunds und lángere. Zurückhaltung 
10 Johanns 4n dieser Frage hin.) Das zweite Schreiben ist wohl an 
Karl VI. von Frankreich gerichtet; aus dem Driefe selbst ldsst sich. kein 
Schluss ziehen, doch 4st der franzósische Kónig der dritte grosse. Ver- 
treter der Obedienz Johanns. Auch an die übrigen katholischen. Kónige 
und, Fürsten hat. Sigismund sich um. Auskunft. gewendet. Wahrscheinlich 
15 ist uns keins dieser Stücke erhalten, ebenso fehlen die Antworten bis auf 
die der Anhánger Gregors XII, des Pfalzgrafen Ludwig und des Kur- 
fürsten Werner von Trier. (Nr. 45.) Dass diese die beiden ungenannten 
Absender in. .:Nr. 45. sind, erhellt. aus. einem. Schreiben des. Pfalzgrafen 


VANTDRA TECRENTMCETNPSENUO TUET, WIUCRUU UNUM NM CuOUOPPCTTKBPEMNS 
" "x V 1 " Xi 


an Gregor vom 22. November; er wiederholt darin einen. Satz, den er 
20 früher in Verbindung mit. Werner von. Trier an Gregor. geschrieben. hat: 
Der. Satz findet sich. in einem. Briefe an. Gregor, dem obige Nr. 45 
als Begleitbrief vorlag.?) | Für September als Absendetermin der. Nr. 42 
spricht, dass das letztgenannte Schreiben an. Gregor nicht vor Mitte Sep- 
tember abgeschickt sein. kann; wáre das. DBegleitschreiben. viel. früher. ent- 
95 standen, so würde es Pfalzgraf Ludwig unzweifelhaft eher dem Papste 
zur Kenntnissnahme mitgetheilt haben. — Neben. andern. in. der. Richtung 
der Gregorianischen Modi sich bewegenden. Vorschlágen nennen beide als 


tauglichste Konzilsorte Basel und. Strassburg.?) 


"TNR KW CEUEOSMOURyI S MY KS MM eS 











1) Der Ausdruck Dum de parlamento in parlamentum differretur responsio 
30 stimmt überein mit einer Aeusserung Richentals, der in seiner. Konzilschronik. (Aus- 
gabe von' Buck Bd. 158 der Bibliothek des Litterarischen Vereins in Stuttgart, 1882) 
S. 17 meldet: Als do enbott derselb unsser herr küng Sigismund . . . baupst Jo- 
hannssen dem XXIIL . . . dureh vil schwür bottschafften, das er im doch alle zit 
 verzoch von ainem tag zu dem andern. 4n gleicher Weise sagt Kardinal Fillastre, 
35 ein Augenzeuge, in seinem Tagebuch: Cardinales autem videntes, quod idem papa 
refugiebat concilium generale, tantum institerunt apud eum, quod misit . . . Cumas usi. 
3) Dummodo uti cum predicto domino Treuerensi etiam vestre sanctitati serip- 

. Sisse me recolo usw. Vgl. unten B a. 
TS 3) Nach Wencker, Apparatus et instructus archivorum p. 314 schreibt der Strass- 
RB AQ burger Zorn von Bulach an seine Stadt, die Kardinüle hütten das Konzil lieber in 


K — 


NEG DEPRECOR, TU dU FELT ura RET e e SUA TNR PLNS T 
ti ir E - T 


6. September und. erscheinen. vor. Sigismund am Comer See am 13. Oc- 



















174 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


Die pápstlichen. Gesandten verlassen die Kurie (d. h. Florenz) am 


tober.!) | Wo sie in der. Zwischenzeit. geweilt: haben, darüber feMt jede 
Nachricht.2) Aus den Berathungen enthált das am 1. October in Vegni 
bei Como abgefasste. Notariatsinstrument nur. das. Schlussergebniss, die5 
beiderseitige Benennung. der. Stadt. Konstanz.  Aufjállig ist, dass schon 
am Tage vorher Sigismund das Ergebniss. veróffentlicht, obwohl die Ver- 
handlungen. formell erst. am letzten. October abgeschlossen wurden;?) un- 
cweifelhaft bezwechte er. damit, Ze und Ort des Konzils officiel festzu- — 
legen, um der. Wankelmüthigkeit des Papstes móglichst vorzubeugen.*) — 10 


b. Die Zusammenkunft in Lodi. November und Dezember 1413. 
Sigismund befand sich set October wieder in. Norditalien. | Zweierlei 
hatte ihn. zu dem neuen. Zuge veranlasst: die Neuordnung der Verhált- 
nisse in Oberitalien und. besonders die. Unterwerfung des jungen, ehr- 
geizigen. Filippo María Visconti von. Mailand, sodann die Verwirklichung 15 
der bisher mur allgemein | erórterten.— Konzilspláne.9) — Die. pápstlichen 


Strassburg. gehabt, aber. den Schwaben: zu. Liebe, die damals. in grosser Zahl dem ! 
Kaiser. gedient. und. seinem. Hofe. nachgcfolgt. seien, haben. Sigismund und der. Papst 
Konstanz. gewihlt. Ist aber der Stadt gar angenehm gewesen, dass die Malstatt also 
gedndert.: worden*..— Vgl. auch. Sauerbrey, Die. italienische | Politik Kónig Sigmunds, 90 
1893, S. 42 Aum. 6. 

y dn. 43. October. halten. die beiden. Kardinále ihre Ansprachen. Dass. keine 
Vorverhandlungen: stattefunden. haben, ergibt. sich. daraus, dass in. dem. Notariats- 
instrument vom. 31. October von. achtzehntügigen Besprechungen gesprochen wird. Vgl. 
Palacky, Documenta 215—518. Vgl. das Tagebuch | des Cerretanus zu. Anfang. 95 

2) Wenn man bedenkt, dass Sigismund noch am 11. Octo ber in Bellinzona weilt 
egl. Lig, Reichsarchie, Partis Sp:c. Coatin. IV. t. FL. p.. 468), vielleicht auch noch 
am folyenden "Tage, und. dass. bereits am 13. October bei Como die Verhandlungen 





zwischen iim und. den. Kardinülen beginnen, so liegt die Annahme sehr nahe, dass diese 
ihn an der. italiznischen Grenze. erwartet haben. 30 
9) e. d. Hardt, Concilium | Coustantiense VI, 5; Mansi, Conciliorum Collectio 
XXVII 1. Auch. handschriftlich. findet. sich. nur. dieses Datum. Das Schlagwort 
,Edietum universale* ist natürlich Beithat. v. d. Hardts. — Dass hier. Sigismund in 
besonderer. Weise als advocatus ecclesiae aufgetr eten, oder. kraft des ilm verlehenen 
officium imperiale zur Beschickung aufgefordert habe, überhaupt irgendwie aus dem 95 " 
Rahmen einer. officiellen Mittheilung der Berathung und der Zusicherung seines kónig- 3 
lichen. Schutzes für die Besucher herausgetreten sei, haben neuere Forscher in das 
Schreiben hineingelegt. ] | 
9) Die Angst vor einem Zurückiweichen des Papstes spricht auch aus einem 
Schreiben an die Stadt Konstanz gelegentlich der. Verhandlungen mit den ppstlichen AQ) 
Komnmissarien. — Vgl. unten S. 181. i 


?) Seitdem Kagelmacher, Filippo Maria Visconti und Künig Sigismund, Greifs- 


"LUE 


Tal SU v naar dE eia Peotodb YU 2 1c EM R D qe E M MLLC re Cer au 


Tx aero -— 
y ^ * 






Einleitung. | 175 


Legaten hatten "neben. der Vollmacht über den Konzilsort zu verhandeln, 
auch den Auftrag, Genua oder Nizza als Ort der. persónlichen Zusammen- 
kunft des Papstes und des Kónigs vorzuschlagen.!) Die Nachricht von 
diesem. Plane setzte vor allem. Venedig in Aufregung: am liebsten müchte 
D die Republik die. Zusammenkunft verhindern oder ausserhalb Italiens in 
- Fríaul. stattfinden. lassen. — Sollte das nicht erreichbar sein, so. stimmt. sie 
für Parma, das dem Markgrafen von Este. gehórte; lier. auf befreundetem 
Gebiete. konnten. die beiden. Herrscher. doch nichts feindliches gegen die 
| Republik planen. (Nr. 46 u. 48.) In Como einigten sich Kónig und Kardinále 
10 auf. Lodi und einen Zeitraum von vierzig Tagen. | Sigismund unterrichtete 
sich genau. über die Sicherheit des Ortes und. seiner Umgebung (Nr. 47). 
Das war um so nóthiger, da der Ausgleich mit Filippo Maria bei der 
ersten. Zusammenkunft sich. zerschlagen hatte und von diesem alles zu 
befürchten war.?) 
: 15 Johann XXIII. kam wahrscheinlich noch am 25. November in. Lodi 
E an; der rümische KOnig war ihm bis Piacenza entgegengereist.2) Wochen- 





wald 1885, S. 3f. behauptet hat, dass der einzige Zweck des italienischen Zuges 
? das Zustandebringen des Konzils gewesen sei, da er zu Filippo Maria in einem 
E durchaus freundschaftlichen Verháltniss gestanden habe, ist die Frage nach den Be- 
9 weggründen wiederholt besprochen worden. Vgl. Sauerbrey, Die italienische Politik 
Kónig Sigismunds bis zum Beginn des Constanzer Conciles S. 29ff, wo auf 
v. Liebenaus und meine Arbeiten verwiesen ist. Iis. steht. nunmehr. fest, dass auch 
die feindliche Stellung Filippos Sigismund herbeigerufen hat. Die erste Erwühnung 


des Feldzuges (vgl. Anzeiger für schweizerische Geschichte V, 321 ff.) vor Juni 29. Die 
95 erste Andeutung fand ich in Venedig zum 18. Juli. Pandulf Malatesta. theilt dem Rathe 
h die verlockenden Anerbietungen des Kónigs Ladislaus, wenn er Bologna erobere, mit. 
1 Die Republik warnt ihn, da Sigismund mit Osterreichischen und bairischen Subsidien 
: im Anzuge sei und der Graf von Savoyen in seinem Auftrage in die Lombardei ge- 
: kommen sei. Dann heisst es wórtlich: Super tercia autem parte, per quam .., noti- 
E. 30 fieat . . ., qualiter . . . comes Sabaudie habet in mandatis a . .. rege Romanorum 
E faeiendi guerram et offendendi . . . ducem Mediolani w. s. w. — Staatsarchiv Venedig 
! Deliberazioni del Senato V fol. 145 v. Ine andere Fassung des Vergleichs zwischen 
3 Sigismund und Filippo steht in. Cod. Pal. der Vatik. Bibl. 701 fol. 200. Ich benutze 
T sie an anderer Stelle. 
35- 7) Vgl. Forschungen und Quellen S. 243 und das Tagebuch des Cerretanus 
zu Anfang. 


?) Der Ort der Zusammenkunft ist leider. in Nr. 47 ganz unsicher. Auch die 

Zeit macht. Schwierigkeiten. Nach den Deliberazioni del Senato Bd. V fol. 161v 

schreibt Venedig am 16. November an Pandulf Malatesta, es habe aus seinem Briefe 

AO ersehen, dass der Künig mit dem Mailander am 8. in Unterredung gewesen sei. 
Das passt jedoch nicht zu den Daten bei Sauerbrey S. 39. 

3) Vgl. Muratori, Rer. Italic. SS. XVII, 1250 und XVIII, 603. Das Itinerar 

Johanns ist folgendes: Die XXV mensis Novembris recessit dominus noster de Bo- 





ga P UNUS. 
NECULPCT LT 
» *. 


176 III. Absehnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. WO 


lang blieben beide zusammen. Obwohl. kein direkter Bericht über die V. s : 
handlungen vorhanden ist, lassen sich aus einer Reihe von gelegentlichen 
Andeutungen. doch. die. hauptsdchlichsten  Besprechungspunkte | erkennen. 

1. Ort und. Zeit des Konzils waren durch. die Oktober- Verhandlungen 
festgesetzt. — "Trotzdem. haben. auch. in. Lodi. Erórterungen. darüber. statt- 5 
gefunden. — Sehen. wir auch von den mehr | unsichern. und. ungenauen 
chronikalischen Angaben. ab, die Konstanzer Anklageartikel und. Ulrich 
von. Richental bekunden es aufs bestimmteste. — Erstere. sagen: — Sigis- 
mundus . . . ad civitatem Laudensem applicuit . . . et concilium 
generale in aliquo loco securo cuncto christiano populo et commodoso 10 
indicere suasit. (Artikel 49.) Und in den Zeugenaussagen heisst es . 
h/erzu: Ostiensis dicit, fuit presens, quando imperator supplicavit 
pape in Lauda, ut pro reformatione ecclesie indiceret concilium. 
generale.  Achental hat über. die Vorgánge in. Lodi Nachrichten von 
einem. Augenzeugen, dem Grafen. Eberhard. von. Nellenburg, (uff das 15 
enbott mir . . . grauff Eberhart von. Nellenburg, wie das zu Loden 
ergangen wür) und seine Mittheilungen verdienen darum auch Beachtung, 
obwohl. einzelnes den. Verdacht. erregt, dass er. Vorgánge vom October mit 
den. Verhandlungen in. Lodi verwechselt hat. M'enn bei ihm Johann XXIII. 
erklárt, ev wolt och ein concilium machen in sinem land, wa unsser 20 
herr der küng wólt, wann er sin kardiniül und erzbischoff über das 
birg nit bringen mócht, so st wnter sinem land zundchst wohl Italien, 
àm Grunde aber nur. der. Kirchenstaat und. speziell Bologna zu verstehen. 
Sigismund | hielt. dagegen, dass auch er die Kurfürsten nicht übers Ge- 
birge bringen kónne. Und da zwischen ging vil red um, wa man das 25 
concilium hinlegen wolt,') 5/s der Papst sich schweren Herzens für 
Konstanz entschied. 

2. Nach dem Anklageakten. (Artikel 49) hat. Sigismund bei diesem 
ersten. persónlichen Zusammentrefjen. den. Papst in. schonungslosester Weise 















nonia apud eivitatem Laudensem. Die penultima mensis Decembris recessit dominus 90) 
noster de Laude et ivit versus Cremonam. Die.dominica 14 mensis Januarii dominus 
noster recessit de Cremona et die mercurii sequenti (17) intravit Mantuam. Vom 
Februar 1414 bis Ende September. ist die Kurie dann in Bologna. Vgl. Johannis XXIII 
et Martini V. Divisionum ab anno 1413—1420 fol. 11 v. und 12v. 

?) Ulrichs von Richenthal Chronik (herausgeg. von Buck) S. 18f. Bei der nun 35. 
folgenden Benennung der Stüdte Kempten und Konstanz sind wahrscheinlich dieselben - 
Gründe wieder vorgebracht worden wie bei den October- Verhandlungen. | Richental — 
bringt auch. sonst noch interessante Einzelheiten. Er erfuhr die Nachricht vor Weih- — 
nachten 1413 und musste sie zunüchst geheim halten; allerdings kaum lüngere Zeit, | 
da die Einladungsbulle an die Mainzer Kirchenprovinz am 12. December quigefertigt M) 
und wohl zu Ende des Jahres in der Provinz bekannt wurde. 























Einleitung. 177 


wegen seines skandalósen Vorlebens getadelt und zur Besserung aufqge- 
fordert: Papam ... humili et devota prece rogavit, quatenus attento, 
quod quasi totus mundus in eius persona scandalizatus esset suaque 
crimina mundus dissimulare non posset, mores et vitam emendaret 
Din melius. Sollte Sigismund so unklug gewesen sein? Würde das nicht 
dem so schon zógernden Papste eine Handhabe geboten haben, sich von 
den ihm peinlich werdenden Verhandlungen zurückzuziehen? Wahrschein- 
lich haben wir es mur mit einem am der Kurie verbreiteten, allerdings 
wohl allgemein geglaubten Gerücht zu thun, dessen Grundlage eine. Rede 
10 Sigésmunds super facto unionis ém Lodi gewesen sein mag.1) Dass 
diese einen tüefern Eindruck gemacht hat, erhellt daraus, dass noch nach 
Jahresfrist der Verfasser eines an Sigismund zu Beginn des Konzils 
gerichteten Avisamentes darüber schreibt: Repeto sanctissimum gravissi- 
mumque sermonem, quem super facto unionis cum papa, cardinalibus 
15et principibus tuis in civitate Laudensi habuisti . . . Deum michi 
videor audisse et non hominem. Adeo enim profunde digitos eloquii 
tui in vulnera nostra dimittere visus eras, ut . . . cor meum, quod, 
dum loquebaris, ardebat, nunc, dum meminit, dum cogitat, dum 
providet, resolvatur in lacrimas non quidem femineas sed viriles et 
20 masculas.2) .Auch die von einem spanischen Derichterstatter. erwáhnte 
fama publica per tota Ytalia, dass Sügismund vorgehabt, in Konstanz 
die Rechtmássigkeit der drei Pápste prüfen zu lassen, dass er aber in 
Lodi durch ein Geschenk Johanns, bestehend in 40000 Goldgulden, davon 
abgebracht sei, dürfte wohl mur das Thatsdchliche | enthalten, dass 
95 Sigismund dem ángstlichen Papst. Zusicherungen gemacht und, stets geld- 
bedürftig und. aus allen. Quellen. schópfend, von Johann XXIII. eine. be- 
stimmte Summe erhalten. hat. ?) 





1) Keiner der Zeugen bekundet mit Sicherheit, dass er den Tadel des Kónigs 
gehórt hat. Die bei den Verhandlungen anwesenden Kardinále verlieren überhaupt 
30 kein Wort darüber. De Ursinis dicit articulum verum quoad concilium generale in- 
dicendum, also nicht bezüglich der kóniglichen Anschuldigungen. Die daran glauben, 
erklüren nur, dass sie es an der Kurie vernommen haben: Nigraudi dicit, quod sepe 
audivit, ut in articulo continetur, et de hoc fuit publica vox et fama. Quinqueeccle- 
siensis dicit, quod de indictione concilii sibi constat, de aliis non. Nardi credit arti- 
35 eulum verum, quia publice audivit hoc dici in Bononia. 

?) Vgl. über diese Schrift den zweiten Band. 

3) Das Gerücht entstand wohl dadurch, das Sigismund die Absicht einer der- 
artigen. Prüfung an andere Stellen verbreiten liess. Dass Johann ihm eine be 
stimmte Summe gezahlt hat, wird in einer Florentiner Rathssitzung am 14. April 

A0 1414. erwühnt: Quia cum (es folgt die von den Florentinern dem Kónig gezahlte 
Summe) florenis et summa, quam solvit papa, impossibile est, quod imperator cum 
Finke, Acta concilii Constanciensis. l. 19 


178 III. Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


3.) Von der Zusammenkunft der beiden Háupter der Christenheit | 
erhoffte man  vielerorts. eine. Neuordnung | der verwickelten | italienischen 
Verháltnisse.!) So erscheinen denn in Lodi die Gesandten mehrerer 
dtalienischer Staaten: eir wissen zwar mur von der Anwesenheit der 
Genuesen, Florentiner und. Venezianer, aber damit ist ohne Zweifel die 
Liste nicht abgeschlossen. | Zwei Ziele erstrebte besonders Florenz, Schutz 
gegen den in Mittelitalien vorrückenden Kónig Ladislaus und vóllige Aus- 
sóhnung Sigismunds mit. Venedig. — Die. Florentiner befanden sich. 4n 
misslichster Lage, die womóglich: durch. die ungern übernommene Schirm- 
herrschaft. der. Kurie noch. gesteigert. wurde. — Ladislaus. suchte. sie. von 10 
allen. Seiten. zu umklammern; amit. den. Venetianern. stand er auf bestem 
Fusse, iit dem. Markgrafen von. Este hatte er schon im. Juni 1413. Ver- 
bindungen angeknüpft und, trotzdem im. September Papst, Republik und 
Markgraf sich. verbündet. hatten, konnte. Johann. XXIII. wenige Wochen 
spáter den letztern nur durch die Drohung, ihm das Vikariat von Ferrara 15 
zu nehmen, von einem Einverstandniss mit Ladislaus. abhalten. | (Die 
Delege hierfür im. Staatsarchiv zu. Modena, Abtheilung Storia Estense, 
unter den Daten. 1413. Juni 13, 1413 October 25.) In. Florenz suchte 
man auf alle Weise aus der unangenehmen. Zwickmühe sich zu befreien 
und dazu sollte «lie. Zusammenkunjt in. Lodi dienen, Als der Plan dei- 20 
selben. bekannt. wurde, schlug am. 14. October. 1413. Rinaldo de Gran- 
Jigliacis allen Ernstes vor: Solemnis legatio una cum illa domini pape 
Venetias mittatur rogando et hortando, ut suos oratores ad impera- 
torem mittere velint, offerendo nos paratos cum imperatore omnia 
agere, ut pacem secum firmet et habeat .. . Et sequendo concordiam 25 
hane fiat liga inter dominum papam, imperatorem, Venetias et nos. 
Et si modo aliquo includi posset rex Ladislaus, fiat! Das «ar eine 
Unmóglichkeit. | Am. 1. December. begnügt sich derselbe Redner auch 





tanto exercitu stare posset nec ipse sufficiens est solvere. (Pratiche et Consulte des 
Florentiner. Staatsarchivs 44 fol. 124 v.) 30 
?) Vor allem. die. Fernstehenden. So. berichtet um die Jahreswende Ragusa an 
die Künigin Barbara: Papst, Mailand, Florenz, Bologna, der Markgraf von Este und 
der Herr von. Mantua ad honorem regis federacionis inisse legam. | Und wm dieselbe 
Zeit. schreibt es an seine Gesandten, die. sich bei Sigismund befinden, che de li za 
piusor ambaxade sono azonte et molte si aspetano, per la qual se dise et spera, 35 
ch'el se fara de molte paxe et acordii, Gelzich und Thallóczy, Diplomatarium Ragu- 
sanum, Budapest 1887, Nr. 154 und 155 S. 2345. Dietrich von Niem erzühlt in 
seiner. Geschichte Johanns XXIII: Ladislaus . . . causa explorandi, quidnam illic 
insimul agerent, quendam suum oratorem illuc destinavit mihi notum, v. d. Hardt, 
Concilium. Constantiense II, 385. Nach Dietrich war der Papst begleitet von den 4Q 
Kardinálen, Sekretüren und einigen wenigen Kurialen. Vgl. über Lodi noch Muratori, 



















Einleitung. 179 





schon mit einer Liga zwischen Papst, Kónig, Florenz und Venedig, dann 
de nullo timere debemus. (Aus den Pratiche et Consulte del Senato 
44 fol. 54 und 90 des Staatsarchivs in Florenz.) Auch sie sollte nicht 
zu Stande kommen. 
E -5 Die Florentiner Gesandten erhalten. am 16, November ihre Instruktion 
(Nr. 49). Sie sollen besonders betonen, dass die Republik auf Sigismunds 
Wunsch hin den Papst bei sich. aufgenommen und. Ladislaus | Feindschaft 
auf sich geladen hat, dass sie auch jetzt noch zum Frieden geneigt aber auch 
dem Kriege, fal's der Kónig sie unterstützt, nicht vóllig abgeneigt ist; da- 
10 neben für volle Aussóhnung Sigismunds mit Venedig wirken. | Hierfür war 
auch ein pápstlicher Gesandter in Venedig thátig; letzteves schickte eine 
feierliche Gesandtschaft zu Anfang December, verlhielt sich im übrigen 
aber sehr kühl.  Irgend welchen greifbaren Erfolg hatte die zweimonat- 
liche Zusammenkunft nicht. — Wahrscheinlich hintertrieb. das der. Mangel 
15 einer genügenden Kriegsmacht bei Sigismund, die Wühereien des. Mai- 
lánder und die Angst vor Ladislaus.) 


e. Johann XXIII. und das Konstanzer Konzil von der Versammlung von Lodi bis 
zur Eróffnung. 

In den Registerbánden Johanns begegnen wir der ersten Spur. seiner 

20 konziliaren "Thátigkeit nach. den. Verhandlungen mit. Sigismund. erst. am 

18. Márz.?) Von da am scheint sich seiner plótzlich eim grosser Eüfer 





Rer. Ital. SS. XVII, 1250 C; XIX, 928; XX, 799 C und XXI, 106 s. und XXII, 884; 
ferner Vita Johanns bei Duchesne, Liber pontificalis Il, 537; dann Windecke, (Aus- 
gabe von Altmann, Berlin 1893) S. 51; Archivio Storico Italiano Serie I, IV, 262. 
95 Die meisten Angaben enthalten nichts neues und vielfach inkorrektes. 
1) Job (de Restis aus Mailand), Secretür des Papstes, befindet sich seit dem 
16. November in Venedig. Der Rath erklürt, sobald der rümische Kónig ernstlich 
Frieden wolle, werde er Gesandte schicken. Da Job dagegen auf das voraussichtlich 
kurze Zusammensein von Künig und Papst himwies (thatsüchlich dauerte es. zwei 
» 30 Monate), die Florentiner drüngten und der Kardinal von Venedig am 26. November 
; mittheilen konnte, die Bemühungen des Papstes geschühen im Einverstündniss mit 
Sigismund, so wáhlte Venedig schon am 4. December 1413 drei Gesandte. — Der eine 
war Thomas Mocenigo, dem am 8. Januar seine Wahl zum. Dogen mitgetheilt wurde. 
Am. 26. Januar berichten die zurückgebliebenen Gesandten aus Cremona, dass der 
35 Papst fortgezogen, der Künig confusus darüber sei und jetzt ernstlich den Frieden 
wolle. (Staatsarchiv Venedig, Deliberazioni del Senato V fol. 162, 165v und 172.) 
Auch Dietrich von. Niem erwühnt die vergeblichen Verhandlungen: 'Et illue etiam 
miserunt Veneti et Florentini suos nuncios .. . ad tractandum ... plurima pro 
ipsis Venetis et Florentinis cum eodem rege Romanorum. Qui tamen postea sine 
A fine abierunt. v. d. Hardt, Concilium Constantiense 1I, 386. 
?) An diesem Tage erhült ein püpstlicher Diener in Konzilssachen einen Salvus 


12* 





* 4 " FK 2f? dosd TOTAM pri ERESFS 
3 *3 2c, . "uy 







180 III. Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


für die Konzilsinteressen zu. bemáchtigen. Die Erscheinung ist nicht zu- 
füllig: In denselben Tagen war Kónig Ladislaus von neuem auf der 
Bildflüche erschienen. Vier Tage vor dem genannten 18. Márz war er 
wieder in Rom eingerückt und hatte das vielberufene  Sakrileg. 4n- der 
Laterankirche begangen,!) Johann wusste, dass in absehbarer Zeit ein5 
Angriff auf. Florenz und. Bologna erfolgen würde; nur Sigismund konnte 
ihm helfen und an ihn sandte er Ende Márz den Kardinal Zabarella. 
(Nr. 41) | Wahrscheinlich galt es eine Sondirung, ob der Kónig geneigt 
und im Stande sei nach. Mittelitalien zu ziehen. | Auch in. Florenz fanden 
zu Anfang April lebhafte Debatten. statt, ob man mit Sigismund ein fürm- 10 
liches Dündniss abschliessen oder den Gang der Dinge noch abwarten sollte. 
Die Furcht vor den Venezianern, die mit einer venezianisch-neapolitanischen | 
Gegenliga. drohten, und. die àmmer mehr sich aufdrángende Ueberzeugung, | 
Sigismund kónne doch nicht helfen, hielt die. Florentiner zurück.?) | 
Am. 20. Márz erhalten Johannes. von. Montepulciano und  Bartholo- 15 | 
maeus de Lante aus Pisa den Auftrag mit den geistlichen und weltlichen | 
DBehórden in. Konstanz. die nóthigen Vorbereitungen zu treffen für die Ucber- | 
siedelung des Papstes, des Kardinalskollegs und der gesammten Kurie sowie 
für den sichern und freien Aufenthalt derselben. | ((Nr. 40.) | Sie stiessen in 
Konstanz auf Schwierigkeiten. Ihre Forderungen betrafen 1.) volle Frei- 20 
heit des | Papstes und. der Kurie, 2.) freie Jurisdiktion der | Kurie, 


MM 


J.) schleuniges Gerichtsverjahren gegen. den, der einen Kurialen ange- 
grifen oder beleidigt hatte, 4) Sicherung jedes von der Kurie ausgehenden 
Schutzbriefes, 5.) volle Freiheit für die Besucher der Kurie und des Kon- 
gils. Der Rath der. Stadt liess. diese capitula. unbeschworen und. unbe- 25 
siegelt an. die. Kurie. zurückgehen. | Sobald Sigismund davon erfuhr, 
wahrscheinlich noch im. Mai 1414, sandte er schleunigst den Erzbischof 
von Calocza nach Konstanz mit der dringenden Aufforderung, die Kapitel 
unverzüglich zu beschwüren und besiegelt dem Papste  zuzuschicken; er 



















kondukt. Cum nos ... Daldinetum Bellosterii dictum de Francia nostrum et Ro-3() 
mane ecclesie servientem armorum, latorem presencium, ad nonnullas mundi partes 
litteras nostras apostolicas super concilio generali Constanciensi de proximo... 
celebraturo ... portantem . .. presencialiter . . . destinemus. . . . Dat. Bononie XV 
kalendas Aprilis ete, anno quarto. Vat. Arch. Regbd. 346 fol. 102 v. 

?) Vgl. das Diarium des Antonius Petri bei Muratori Rer. Ital. SS. XXIV p. 1041. 35 
Das Itinerar des Kónigs am besten oci Gregorovius, Gesch. der Stadt Rom VI, 622 f. 

?) Am. besten. zeichnet. Robertus Francisci Dolcini die Lage: Primo debemus 
considerare convocantes imperatorem et quem vocant et principaliter Guelfi vocare 
Gebellinum, Italici barbarum et extraneum, populus dominum, quia ei est tremulus. 
Set in necessitate, qualis homo sit, accipe! Pratiche et Consulte 44 fol. 124 des 4 
Florentiner Staatsarchivs zu. April 14. | 









Einleitung. 181 


Mordndat sein. Verlangen mit dem wiederholten. Hinweis auf die Gefahr 
Jür das Zustandekommen des Konzils, quod idem dominus noster papa 
nullam extra dictum concilium manendi seu ad ipsum non veniendi 
occasionem sibi recipere queat. m Juni hat dann wohl die Angelegen- 

5 heit sre Erledigung gefunden.) 


: - Die weitere Thátigkeit des Papstes. beschránkt sich auf die Absen- 
E dung einer Anzahl Gesandtschaften zu den verschiedenen Lándern, wm 
j eum Besuch des Konzils anzuspornen und Geld für die geleerte pápst- 
- liche Kasse zu sammeln. (Nr. 52 und 59.) Zum weitern Handeln musste 
3 . 10er gerade jetzt den Muth verlieren. | Langsam aber. stetig; vückte. Ladis- 


laus seit Ende April nach Norden vor. Auch die máchtige Schützerin 
E des Papstes: Florenz verlor den Muth; seit Anfang Mai wühlte dort 
: Gabriello de. Brunelleschi für den Anschluss an. Ladislaus. Wohl fühlte 
- man dort das Hássliche der Situation, den Papst gerade jetzt fallen zu 
E 15 lassen, wo er selbst sich entschiedem strdubte mit Ladislaus sich. auszu- 
: SÓhnen, und o dieser lüstern mach dem Besitz von Bologna, keine Lust 

zeigte sich mit. Johann zu verbinden; trotzdem. kam es im. Juni zu Frie- 

densverhandlungen und am 22. Juni war die Liga zwischen Florenz und 

Ladislaus fertig und für einem Moment scheint der Neapolitaner gehofft 
202u haben, auch Sigismund herüber ziehen zu kónnen.?) 





1) Bzovius Annal. ecclesiast. XV hat das undatierte Notariatsinstrument aus dem 
Tagebuch des Cerretanus genommen und zum Jahre 1413 Nr. 7 ss. irrig eingereiht. 
Aus ihm haben es v. d. Hardt, Concilium Constantiense V, 5—10 und Mansi, Conciliorum 
Collectio XX VIII, 6—12 genommen. Eine Datierung ist bis jetzt noch nicht versucht 

9B worden. Die obigen Daten ergeben sich aus folgendem. Der Anfangspunkt ist durch die 
Absendungsbulle Nr. 50 gegeben. Der Endtermin ist. spátestens der 13. August, da an 
l .. diesem Tage nach Richental S. 24. Kardinalbischof Johannes (nicht Jordanus) von Ostia 
in Konstanz seinen Einzug hielt und damals alles bereits geordnet war... Nun ist Erz- 
bischof Andreas von Calocza schon am 15. Juli wieder an der Kurie und führt im 
30 August die Verhandlungen mit Gregor XII. (Vgl. unten B.) Mithin müssen die DBe- 
sprechungen in Konstanz schon spütestens zu Anfang Juli erledigt gewesen sein. Wir 
erhalten also für den Beginn, Abbruch, für die Wiederaufnahme der Verhandlung auf 
BefeM. Sigismunds und ihren Abschluss die Zeit von April bis Juni 1414. Dass der 
Abschluss am 22. Jum. an der Kurie noch nicht bekannt war, ergibt sich aus dem 
35 Auftrage Johanns von diesem Tage an den Bischof von Lausanne, er solle, wenn er 
auf seiner Reise nach Deutschland und Polen über Konstanz komme, mit den beiden 
püpstliehen Kommissaren gemeinsam vorgehen. (Forschungen und Quellen S. 315.) 
Man vgl. hierzu auch die Darstellung bei Richental a. a. O. 
?) Ueber die aufgeregten Verhandlungen in Florenz, die zum DBündniss mit La- 
AO dislaus führten, vgl. Guasti, Commissioni di Rinaldo degli Albizzi I, 235 ss. Am 15. Juni 
sagte Filippus de Corsinis u. a.: Rex etiam querit concordiam cum imperatore et 
faciliter concludetur, et eum constituet vicarium in Italia. (Pratiche et Consulte des 
Florentiner. Staatsarchivs 44 fol. 146 v.) 











182 IIL Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


In diesen Tagen. der Aufregung verbreitete: sich plótzlich. das Ge-. 
rücht, Ladislaus werde sich auf Bologna werfen. Die geángstigten 
Kurialen. sandten. ihre Kostbarkeiten nach Ferrara und Venedig. Weiter- 
hin hiess es schon, Johamn selbst sei vor dem Ueberfalle nach. Ferrara 
geflohen; auch zu Sigismund in Norditalien drang das Gerücht. (Nr. 54.)5 
Der. Abschluss des. Florentiner Bündnisses. schützte zundchst den Papst 
und dann brachte der überraschend schnelle "Tod des Ladislaus am 
6. August eine für die politische Seite des  Papstthums — überaus 
glückliche Aenderung. Die. Kirche hatte. ihren. grimmigsten und furcht- 
barsten. Feind. verloren: Johann. XXIII. konnte nach. anderthalb. Jahren 10 
wieder ruhig aufathmen. 

Seine sofortige. Wendung in der. Konzilsangelegenheit legt die Frage 
nahe, ob er auch früher dem Zustandekommen des Konzils thatsdchlich 
entgegengearbeitet hat. — Dass er nie für die Konzilsidee Sigismunds be- 
geistert. gewesen. war, wusste man an der. Kwie wohl allgemein. S015 
konnte sich. das abenteuerliche Gerücht verbreiten, dass er mit. Ladislaus 
in. stillem. Einvernehmen. gelebt. habe. und dass. alle. kriegerischen Opera- 
tionen. des. Neapolitaners mur. bezweckt. hátten, den Papst von der Ver- 
pilichtung des Konzilsbesuches zu entbinden. Es fand in folgender Form 
seinen. Weg. sogar. bis an. die Kurie Benedikts: Fama publica est ab 20 
omnibus de sua curia venientibus, etiam quidam maximus homo 
scilicet. anticardinalis Cameracensis affirmavit dicendo, quod prefa- 
tus antipapa nullo modo intendit venire ad dictum concilium. Et 
propter hoc tractabatur eum rege Ladislao secrete, quod dictus rex 
cum magno exercitu veniat et prope Bononiam, ubi ipse antipape 25 
est, accedat, ut ab omni homine videatur excusacio ipsius antipapa 
et tune necessitate cohactus, ut dicet, habuit facere pacem ac con- 
federaciones cum eodem rege Landislao. "Tunc temporis ipse anti- 
papa apparenter habebit occasionem apparentem vel prolongandi — 
dictum concilium vel dimittendi imperatorem.!) De erstere Nach- 80 
richt. ist für «ine kurze. Spanne. Zeit. richtig, wie sich hernach ergeben 
wird; die letztere ist. durchaus unglaubwürdig. — Bei einem derartigen 
geheimen. Einverstándniss hátten. die Dinge. einen. ganz. andern. Verlauf 
nehmen müssen; die florentinische und die pápstliche Politik wáren ganz 





— 


—— ———su:——————-————————— ——————" 













7?) Aus der Instruktion des an Benedikt gesandten Johannes Umberti. Auch a5 
beim Falle Roms wurde ihm schon ein geheimes Bündniss mit Ladislaus zugeschrieben. 
Neque ipsi (d. A. weder Benedikt XIII. noch Gregor XII.) fuerunt causa prodicionis 
urbis, spolia ipsius et cortesanorum Landislao regi illicite promittendo, nec umquam 
prodiderunt illustrissimum regem Ludouicum, So in dem oben S. 177 benutzten 
Avisament, 





40 







Einleitung. 183 


unverstándlich. Was nützte denn dem Papste die angeblich von ihm ge- 
schaffene Zwangslage? Nach Konstanz brauchte er doch erst in viel 
spáterer Zeit zu reisen. Oder sollte man glauben, dass Ladislaus ein 
halbes Jahr und lánger ein solches Versteckenspiel beabsichtigt habe. !) 
:B Auch der. Kardinal von. Cambray ist, falls er auch für den letzten Theil 
t , als Zeuge dienen soll, was nicht unbedingt aus der Form sich ergibt, 
hier nicht massgebend; er weilte seit Sommer 1413 nicht mehr in Italien 
und musste sich also auf Hórensagen verlassen. | Derartige mehr. oder 
minder boshafte Gerüchte kursierten damals vor allem an der Kurie. 
10.Eine Musterkarte bietet. das um diese Zeit entstandene Schreiben | eines 
Spaniers, .[Nr. 66. .Nur. in. den. wenigsten. Füllen. kann man sagen, ob 

bei solchen alles, ein Theil, oder gar nichts wahr ist. 
Anders nach Ladislaus Tode. Aus Nr. 57 folgt, dass Johann XXIII. 
sofort nachher eine Léga mit Florenz und Venedig geplant hat, quod 
15 ultramontani non possent descendere in Italiam. | Gemeént war hier 
in erster Lénie, wie auch aus der Antwort Venedigs sich ergibt, Konig 
Sigismund. Der Republik gefiel natürlich der Plan, aber, vorsichtig wie 
sie war, dusserte sie sich zurückhaltend. .Mit der Gründung | einer. solchen 
- Liga fiel aber auch der Konzilsplan ins Wasser, sicherlich in der bis- 
90 herigen Form, und an das Zustandekommen eines andern war. vorláufig 
nicht zu denken. Auch andere Nachrichten verbürgen, dass Johann das 
Konzil zunáchst micht abhalten wollte. Der Gesandte des portugiesischen 
Kónigs berichtet in der Generalkongregation vom 5. Juni 1416, dass 
leteterem, als er seine erste Gesandtschaft habe absenden wollen, de civi- 
| 95tate Bononie, in qua tune Romana curia residebat, extitit rescriptum, 
quod propter aliquas novitates in Italicis partibus supervenientes 
. et presertim propter regis Ladislai obitum nonnullas eciam ecclesie 
terras indebite occupantis, ad quarum recuperacionem predictus Jo- 
hannes penitus attenderet, predictum concilium deberet per eundem 
30totaliter prorogari.?) Jmteressant wáre es, das Schreiben an den Konig 
zu kennen, 0b es officiell von der Kurie ausging oder von eem 
Kardinal in privater Form. ihm. zugeschickt wurde. — Wir haben. ausser- 
dem. den vertrauenswürdigsten Zeugen in dem Kardinal Fillastre, der. sich 
damals an der Kurie befand. Ueber die Vorgánge nach dem Tode des 





35 1) Etwas anderes freilich ist es, ob Johann nicht zeitweilig daran gedacht hat, 
Bologna im Stich zu lassen. Man sollte es aus den auffüllig dringenden Abmahnungen 
in Nr. 49 schliessen. 

?) Aus der Rede des Antonius Martini im Tagebuch des Cerretanus zum 
- à. Juni 1516. — Die Vita Johanns (Duchesne, II, 537) sagt von Johann: Qui multotiens 
40 in veniendo variavit. 








* 
"uu 





184 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


Ladislaus erzáhlt er: Papa Johannes XXIII. voluit adire urbem ad 
illam. (ndmlich Romam) et terras ecclesie recipiendas. Sed cardinales 
sentientes, quod, si illuc iret, non reverteretur ad concilium et idem 
concilium non fieret neque procuraretur unio et reformacio ecclesie, 
unde pene secutura timebatur magna ecclesie destructio, fortiter 5 
restiterunt et omnes concorditer institerunt verbis et scriptis, quod 
negotia spiritualia et ecclesiastica, videlicet concilium, ageret in per- 
sona, temporalia vero per vicarios et legatos. Quibus, licet non 
libenter, annuit.') us allem ersieht man, dass das Zustandekommen 
des Konzils mach dem Tode des Neapolitaners eine Zeit lang an10 
einem. Faden. hing... Nur. dem. energischen | .Eingreifen des. Kardinals- 
kollegs ist es zu verdanken, dass Johann nachgab und am 1. October die 
ihm. unangenelme Reise zum. Konzil. antrat. 

Nr. ó8 und 49 beziehen sich auf. die Durchreise Johanns durch das | 
venezianische Gebiet und auf eine Gefülligkeit der Republik. gegenüber 15 
den Wünschen des Papstes. 





B. Gregors XII. Stellung zum Konzil bis zur Eróffnung. 


a) Gregors XII. Briefwechsel mit dem Pfalzgrafen Ludwig. 


In den Monaten Juni bis August 1413 beginnt die Korrespondenz 
Gregors iit. dem. Sohne. Ruprechts von. der Pfalz in der Konzilsfrage 20 | 
(Nr. 17). Sie lásst sich beinahe ein volles Jahr verfolgen. Ob sie vom | 
Mai 1414 ab an bis zur Eróffmung des Konzils ausgesetzt hat, ist mit | 
Sicherheit weder zu. behaupten noch. zu verneinen; ich habe seitdem keine | 
Spur gefunden. | Lánger bekannt waren bisher nur zwei Schreiben Gwe- | 
gors und Ludwigs aus dem Ende des Jahres 1412; ein paar wurden925 
von mir an verschiedenen Stellen. gefunden, zwei weitere kamen jüngst 
aus dem Original durch Loserth. zum Vorschein. | Sind. auch nicht. alle : 
Driefe über die Konzilsfrage erhalten, so lásst sich doch jetzt das Ver- 





?) Vgl. den Anfang des Tagebuches des Kardinals Fillastre. Die Verhand- 
lungen mit der Künigin Johanna von Neapel begannen im September 1414 und 30 
führten. schliesslich im. December zu einer Treuga. Sperano, che gli ambasciadori 
della detta reina, che vanno a Gostanzia . . . alla presenzia della sua santita, il detto 
accordo conchiuderanno. Vgl. die Verhandlungen in den Commissioni di Rinaldo degli 
Albizzi I, 249 ss. Rom war schon vorher eingenommen. 

?) Auch früher finden sich Spuren freundschaftlicher Beziehungen. Man vgl. 35 
mur den in den herzlichsten Ausdrücken abgefassten Brief Gregors an Ludwig nach 
dem Tode des rümischen Künigs vom 7. Juli 1410 in Forschungen und Quellen 


S. 308f. Sie haben sich aber mehr auf gelegentliche Mittheilungen, Bitten und 
Gunstbeweise beschrünkt. ] 















Einleitung. 185 


halten Gregors in seinen Hauptzügen erkennen. — In Nr. 17 übersendet 
1 er dem: Pfalzgrafen Abschrift des. Briefwechsels, den. Karl Malatesta. für 
| ihn geführt hat, und seine modi, wm deren Verwirklichung er in den 
; . Kreisen seiner Anhánger ersucht. — Zugleich. befragt er ihn wm Rath, 
1 Dwie er sich dem Kónige Sigismund gegenüber, der sich neuerdings an 
; Balthasar Cossa angeschlossen habe, zu verhalten habe. | Gern hátte er 
ihm die modi zugesandt, aber unter den obwaltenden Umstánden würde 
er keinen . Schritt thun, bevor er nicht die Ansicht. Ludwigs und. seiner 
deutschen Anhánger kenne. — Schiesslich protestirt er. gegen. das. geplante 
10 Konzil Johanns XXIII. und gegen die Abhaltung dreier Partikular- 
synoden, aus denen spáter das allgemeine Konzil gebildet. werden kónne. 
Die. Boten Gregors müssen. nach. Nr. 61. spátestens im | September. án 
Heidelberg eingetroffen sein; Ludwig behielt sie zuadehst zurück, indem 
er ihre Ankunft durch. einen. andern. Boten. nach. Rimini melden. liess. 
15 Warum? ergibt .:Nr. 60. — Sigismund | hatte Ludwig von. der Pfalz und 
Erzbischof Werner von Trier wm ihre. Ansicht. über einen passenden 
Konzilsort gebeten und. beide hatten ihi. gemeinsam eine Anzahl Orte. vor- 
geschlagen (Nr. 45). Die Berathungen hierüber werden die Rücksendung 
der Gesandtschaft verzógert haben. Ihr wurde das Schreiben an Sigis- 
20 mund mitgegeben; die Antwort geht sonst nicht auf. die Wünsche Gregors 
nach Begutachtung der modi und Rathschlágen für sein Verhalten dem 
Kónige gegenüber ein. . Sie ist kühl gehalten und enthált fast mur die 
dringende Auffordernng und sichere Erwartung, dass der Papst seiner- 
seits nichts unterlassen. werde, um die Union herbeizuführen. Da am 
25 12. October von Gregor ein anderer. Bote Ludwigs entlassen. wurde, bei 
dessen Weggange aus Deutschland die beiden pápstlichen Gesandten Johannes 
Malkow «und DBusso von Berlin schon anwesend waren, diese also jeden- 
falls so schnell micht abgefertigt werden. sollten, weil sie dann gemeinsam 
mit dem pfalzgráflichen Boten hátten veisen kónnen, so müssen wir wohl 
30 als frühesten Abfertigungstermin der .:Nr. 60 Ende September oder Anfang 
October ansehen. | Nun bezeichnet Gregor. XII. ín seinem schon durch 
von der Hardt vevóffentlichten Schreiben vom 22. November 1413 (Nr. 62) 
magistrum Bussonem baccalaureum in decretis, nuncium nostrum 
: inde reversum «und aus Nr. 69 ergibt sich, dass er das gemeinsame 
35 Schreiben Ludwigs und. Werners überbracht hat. Will man nicht das etwas 
ungewóhnliche Kraftstück annehmen, dass Busso in der Zeit vom Anfang 
October bis zweite Hálfte November d. h. in ungeführ 6 bis 7. Wochen 
dreimal zwischen Rimini und Heidelberg hin und hergereist sei, so müssen 
[ wir in dieser Nr. 62 die Erwiderung auf das gemeinsame Schreiben Lud- 
—. A4Qwigs und Werners (Nr. 60) sehen. Inhaltlich schliesst. sich. .Nr. 63. an 


TVSTUNTTUXS 








186 III. Absehnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


Nr. 62 vorzüglich an. Gregor betont. scharf in. Nr. 62 die Wichtigkeit der 
so eben in. Fluss gekommenen Konzilsfrage: »Sie berührt den Kern des 
katholischen Glaubens und gegen ihn richten sich die unaufhórlichen Angriffe 
der Büsgesinnten, die weder um Gott noch kirchliches Recht sich küm- 
mern, wenn sie nur die Leitung haben kónnen.* Zwar nennt er Sigis-5 
mund. nicht, ebensowenig das Konzil, aber offenkundig sind. beide gemeint, 
wenn er hinzufügt: Velit (Ludwig) . . . advertere ... et salubriter obviare, 
nune precipue, quo per eos ferrum cuditur .. . ad perversa; statt dessen 
soll er sich. für Verwirklichung der modi bemühen, die allein die Ein- 
heit. wieder herbeiführen kónnten.!) Ludwig verstand. die Anspielung : 10 
Per ferrum . . . vestram sanctitatem denotare existimo convocationem, 
que sub nomine generalis concilii fienda dicitur ad diem primam : 
Novembris, schreibt er zurück (Nr. 63). Offenbar sucht er die Aus- 
sichten des Zusammenkommens als móglichst schwache hinzustellen. Sigis- 
mund habe ihm mur kurz darüber geschrieben und wahrscheinlich würde 15 
einigen hervorragenden. Persónlichkeiten die Art und Weise der. Berufung | 
nicht gefallen. Darum glaubt. er nicht an eine naheliegende Gefahr, 
zumal wenn Gregor in seinem. Unionseifer. beharre. | 
Das Schreiben Nr. 62 ist frühestens Mitte December 1413, voraussicht- | 
lich einige Wochen. spáter, aus Deutschland abgegangen. Vom 27. Februar 20 
des folgenden Jahres liegt ein. Brief Gregors. vor. (Nr. 64). Dass in 
dem. Zeitraume von hóchstens zwei Monaten der pápstliche Dote eine 
Antwort auf. obigen. Brief. Ludwigs zurückgebracht, ein neues Schreiben 
des Pfalzgrafen für die Kurie mitgenommen und dann das neue Februar- 
schreiben. des Papstes überbracht, also viermal den Weg hin und her25 
gemacht habe, erscheint micht recht glaublich.!) Wohl aber liegt die 
Vermuthung nahe, dass Ludwig, sobald er von den Verhandlungen in 
Lodi zu Anfang des Jahres Nachricht erhalten, vielleicht auch. das. Ein- 
ladungsschreiben zum | Konzil. bekommen hatte, an Gregor, ohne dessen 
Antwort. abzwwarten, einen. neuen. Abgesandten | geschickt. hat. Denn die 30 
vom Papste erwühnten fictiones, quas tua nobilitas scribit ab adver- 
saris in illis paitibus emanasse, /inden im dem bekannten Schreiben 















?) Dass. Gregor inzwischen keinen Boten geschickt hat, geht klar daraus hervor, 
dass er auf die Verzügerung der Absendung himweist: Quamvis sit retardatum de 
mittendo, nichilominus omnino decrevimus mittere, us dem Schreiben Gregors an 35 
Sigismund vom 18. November 1414 (Theiner, Monumenta historica Hungariae Il, 
p. 182 f. Nr. 341) ergibt sich, dass Sigismunds Schreiben vom 4. October 1414 datirt 
war, bei der. Kurie. kam. der Bote am 11. November an. Es lagen also 5 Wochen 
dazwischen. Freilich geht aus der Angabe nicht mit Sicherheit hervor, wann der 
künigliche Gesandte aus Nürnberg weggegangen ist. 











Einleitung. 187 


Ludwigs (Nr. 63). keinen Anhalt; Ludwig hatte darin ja nur dem Papste 
bekanntes berichtet. Zudem darf man wohl nach dem. Briefstile der. Zeit 
schliessen, dass Ludwig den Ausdruck fictiones selbst angewandt hat. 
Vermuthlich ist es die. Zusammenkunft Sigismunds mit Johann, die ein- 
5 seitige Konzilsausschreibung, das vollstándige Uebergehen seiner. Persón- 
lichkeit!) auch in der Folge, was Gregor von dem »unganwchen F'ürsten* 
nicht erwartet, hatte. — Von besonderem Interesse ist. die. Nachfrage nach 
dem Verbleib der modi. Vor mehr als einem halben Jahre hatte Ludwig 
sie zur Mittheilung an Siügismund empfangen; aber 4n keinem seiner 
10 Briefe findet sich. ein Hinweis auf. ihv. Schicksal. Dass sie in die Hánde 
Sigisimunds gelangt sind, erhellt aus. einer Bemerkung, die Gregor. bei 
den Sommerverhandlungen mit dem  Kónige mach?) | Die Antwort. des 
Pfalzgrafen fehlt; von seiner Seite ist kein weiteres Schreiben erhalten. 
Dagegen hat Gregor zum mündestem noch zweimal geschrieben, da in 
15 Nr. 65 auf ein. nicht erhaltenes  Dankschreiben | des — Papstes | hinge- 
wiesen wird, das er auf einen rühmenden Dericht des Gesandten  Dusso 
über die "Thátigkeit Ludwigs an diesen geschickt hatte. —Worin dies 
Wirken Ludwigs zu Gunsten Gregors bestanden, ist schwer zu sagen. 
Dem Zustandekommen des. Konzils konnte er. Frühjahr 1414. doch nicht 
20 mehr | entgegenarbeiten; wenn er den KOnig für dem Papst umgestimmt 
hátte, so würde sich doch eine Spur im Frühjahr gezeigt haben. .Nr. 65 
ist ein letzter Appell Gregors zum Kampfe gegen das conciliabulum 
Constantiense. Mit Wort und Schrift soll Ludwig dahin arbeiten, dass 
die Katholiken, d. h. die Anhánger Gwregors, sich von ihm wie von der 
25 Pest fernhalten! Da die Hofmung ausgedrückt wird, die Kólner móchten 
nach dem Tode Friedrichs von. Saarwerden?) sich mit Gregor. aussóhnen, 
so kann das Schreiben frühestens zu Anfang Mai 1414 aus Rimini 
abgegangen sein. 





1) Gregor hat sich spüter bitter beklagt, dass Sigismund ihm keine FEinlacung 
80 zugeschickt habe, obwohl er nicht weit von Lodi verweilte, wührend Denedikt. XII. 
lange vor ihm aufgefordert sei, zu kommen. 
?) Quamvis a fide dignis habuerimus, predictos modos pervenisse ad manus 
regis ipsius, nichilominus ipsos transmittimus cum hac nostra responsione. 
3) Et si Colonienses reduci possent, postquam dampnatus ille, qui sibi presul 
95 consueverat esse, obiit . . . Friedrich Ill. starb am 8. April 1414. Sein. Nachfolger 
Dietrich von Mórs war am 24. April, der. Gegenkandidat Elekt. Wilhelm von Pader- 
born schon am 18. April gewühlt. — Dietrich wurde von Johann XXIII. bestütigt. 
Wilhelm suchte eine Zeit lang seine Ernennung bei Gregor durchzusetzen, trat aber 
spüter zurück. Vgl. Deutsche Reichstagsakten VII S. 236 fJ. 


188 IIL. Absehnitt, Vorgeschiehte des Konstanzer Konzils. 


b) Anhang: Die Bestátigung des rómisehen Kónigs Sigismund dureh Gregor XII. 


Die Bestátigung Sigismunds zum rümischen Kónige durch Gregor XII. 
hat schon wiederholt die Forschung bescháftigt. Die pápstliche Bulle ist 
ohne Datum und bisher zweimal von v. d. Hardt in seinem Konzilien- 
werk und in den. Reichstagsakten. gedruckt worden.1) Wahrend v. d. Hardt 
sie zum Jahre 1413. setzte in. Anschluss an. das in. der Handschrift nach- 
folgende Schreiben, nahm  Kerier ganz allgemein die Zeit nach 1410 
September. 20, also nach. der ersten. Wahl Sigismunds, an; doch erschien 
es ilum ummóglich, dass Gregor. in. seiner. prekáüren Lage lange mit. seiner 
Anerkennung gezógert habe. Darauf fand ich im der Handschrift des 10 
Andreas von Regensburg das Datum: 1413 November 22; das Stück 
war vom selben Tage wie der im Codec Jolgende Brief Gregors an 
Ludwig von der Pfalz (Nr. 62). Ich vermuthete, dass in der Hand- 





J) v. d. Hardt | Concilium | Constantiense. 11, 462 ss. Deutsche. Reichstagsakten 
VII, 28 Nr. 13. Vgl. Quidde, Künig Sigismund und das deutsche Reich S. 37, 15 
Finke, Forschungen und Quellen. S. 13f.. Ich gebe hier aus vier von einander un- 
abhüngigen Handschriften die Aufeinanderfolge der. massgebenden Stücke, d. h. der 
Bestátigungsbulle mit der oder den voraufgehenden und nachfolgenden Stücken wieder. 
Cod. Palat. 595. der. Vatik. Bibl. a) fol. 614. Bulla renuntiationis papatus domini 
Gregorii gerichtet an seine Legaten in Konstanz, seine dortigen Anhünger Werner 20 
von Trier und Ludwig von der Pfalz und Karl Malatesta vom 195. Müárz 1415. 
(»Terrenas affectiones*.) | Unterzeichnet G. de Imola, — Gedr. v. d. lHardt IV, 370. 
^) fol. 64 v. Confirmatio regis Romanorum de proprio motu domini Gregorii, scAliessend 
datum ut supra. Gratis de mandato etc. G,. de Imola. c) fol. 65: Urk. des Erzb. 
Johann II. von Mainz, betr. die Bulle Johanns XXIII. für Markgraf Rernhard von 25 
Baden. | Erstere von 1415, Februar 6, letztere von 1415. Februar 28. — Cod. 151 
der Bibl. in Cues. (nicht. foliirt) a) Die Verzichtbulle von 1415. Mürz 15. Vergl. 
oben a). b) Die Bestütigungsbulle mit Datum ut supra, Gratis de mandato, G. de 
Imola. c) Ei» Brief Karl Malatestas an. die Nationen auf dem Konzil. Vgl. den 
zweiten. Band, — — Cod. 5070. (Elstrawianus 1I) der. Wiener Hof- und BStaatsbibl. a) 30 
fol. 189 v. Urkunde des Erzb. Johann Il. von Mainz betr. eine Bulle Johanns XXIII. 
usi, wie c) in Cod. Palat. b) fol. 190v Die Bestütigungsbulle. | Unterschrift wie 
oben. c) fol. 191 v. Bulla Gregorii directa comiti palatino Reni vom 22. November 
413, Antwort. Lulwigs darauf. — Cod. 3296 (Andreas von. Regensburg) der Wiener 
Hof- und. Staatsbibliothek a) fol, 140. Brief. Benedikts XIII. an. Gregor. aus dem 95 
Jahre 1407; dann einige Metra ,auf beide. b) Die Bestütigungsbulle Gregors mit: 
Datum X kalendas Decembris Arimini pontificatus nostri anno VII. Gratis de man- 
dato. c) Brief Gregors an. Ludwig vom selben Datum, Antwort desselben, Brief an 
Gregor seitens seiner deutschen Anhünger von 1415 Februar 7; gedr. v. d. Hardt 1l, 
468 und dann die Verzichtleistung Gregors von 1415 Mürz 13 wie oben im ersten und 40 
zweiten Codex unter a). Daraus ergibt sich, dass in zwei Füllen die Bestütigungs- — 
bulle unmittelbar nach der Verzichtbulle von 1415 Mürz folgt, im dritten Falle stehen 
beide nahe bei einander. Handschriftlich hat also das Datum vom 13. (oder wie in den 
Handschriften. steht. 15.) Márz 1415 mehr Berechtigung als das vom 22, November 1413, 

















Einleitung. | 189 


schrift, die als Grundlage gedient hatte, letzteves Schreiben. zuerst. ge- 

standen und, darum die gleich datirte Bulle Gregors das datum ut supra 
getragen habe. Auffillig war mir allerdings, dass die Bestátigungsbulle 
ein so armes Interesse für die Person Sigismunds athmete, wáhrend 

5 der vom selben Tage stammende Brief. an Ludwig voll tiefer Verbitterung 
gegen die freilich, nicht. ausdrücklich. genannten. Konzilspláne des Künigs 
ist. Mit überraschender Energie sucht er das bevorstehende Konzil nach 
seinen. Anschauungen zu gestalten*, schloss ich. — Jetzt, machdem der 
DBriefwechsel Gregors und des Lfálzers in den Hauptstücken vorliegt, 

10«uss das Datum des 22. November 1413 als érrig bezeichnet und eine 
andere Lósung gesucht werden. 

Aus sacAlichen und formellen Gründen lásst sich der Nachweis 
führen, dass Gregor vor Beginn des Konzils Sigismund micht als rómi- 
schen Konig anerkannt haben kann. Im Sommer 1413 hatte er mach 

15 seiner eigenen .Erklárung Jahre lang keine Verbindung mit dem Kónige 
gehabt und. wollte sie auch damals mur nach. dem Gutdünken seiner deut- 
schen Anhánger suchen (Nr. 17). Das war bis zu Ende Februar 1414 nicht 
geschehen, denn er wusste damals nicht einmal, ob der Kónig seine modi 
empfangen. hatte. Von einer. direkten Uecbersendung der. Bestátigungsbulle 

20 kann also bis dahin keine Rede sein; ebensowenig findet sich im dem 
Driefwechsel mit. Ludwig eine Spur, dass der Pfalzgraf die Uebermitte- 
(ung bis zu diesem Termin übernommen oder ausgeführt hatte. Dei den 
Sommerverhandlungen verhált sich Gregor. durchaus passiv; das einzige, 
wozu er sich herbeildsst, ist die Uebersendung der modi. 

25 Ebenso klar erhellt aus der Denennung Sigismunds in den Driefen 
Gregors an. ihn. und über ihn bis zu Ende 1414. die Unmüglichkeit. einer 
frühern Bestátigung. | Als rex Romanorum wird Sigismund in den 
bisher bekannten DBullen Geegors niemals, abgesehen von der Destátigungs- 
urkunde, betitelt. Das carissimus ex affectione nobis in Christo filius 

30 Sigismund rex illustris, das wns mt unwesentlichen Abdnderungen bis 
zum Beginn des Konzils im November 1414 stets begegnet, ist eine im 
pápstlichen | Kanzleiwesen  ungewóhnliche | Verlegenheitsformel; die Weg- 
lassung des Reiches oder Landes 4st beabsichtigt. |. Aber. moch mehr! 
Sigismund wird nach dem 22. November 1413, námlich in dem Schreiben 

35 Gregors an Ludwig vom 27. Februar 1414 noch als princeps Hungarie 

bezeichnet. Wir dürfen ohne uns der Gefahr eines Trugschlusses aus- 

zusetzen sagen: Nach unserer Kenntniss des pápstlichen Kanzleistiles ist 
es undenkbar,Y) dass Gregor dem Kónige, nachdem er ihm einmal den 


!) Raynald, Annales ecclesiastici ad annum 1414 Nr. 1 und 4 und Theiner, 
AQ Mon. hist. Hungariae II p. 181 Nr. 340 sind in den Ueberschriften beide ungenau. 








190 III. Absehnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


Titel Romanorum rex verliehen hatte, jemals anders, d. h. wieder mit 
dem einfachen Titel vex Hungarie benannte, es sei denn, dass er ihn 
seines. rümischen. Künigthums entsetzt. hátte und auch dann noch würde die 
Benennung Romanorum rex Wt zugesetztem quondam geblieben. sein. 
Ist so die Zeitgrenze für die Datirung der. Bestátigungsbulle auf 5 
das halbe Jahr vom November 1414 bis zur Abdankung Gregors im 
Juli 1415, oder vielmehr bis zum. Márz 1415, wo Gregor seine letzten 
Dullen. politischen. Inhalts. erliess, eingeengt, so fragt es sich, wann hatte 
Gregor. Veranlassung zu. einem. so. ungewühnlichen. Schritte, wie es die 
Approbation aus eigenem Antriebe. doch war. Da. hilft uns Nr. 66 auf 10 
die wichtige Spur. | Zum  erstemnale. stossen wir neben der. Approbations- 
bulle auf die. Urkunde, in der Sigismund Romanorum rex genannt 
wird. | Auch sie ist ohne Datum, doch wird es sich ziemlich genau fest- 
stellen lassen. — Gregor. bestellt. darin. Sigismund zu seinem Stellvertreter, 
der für ihn dem Papstthum. entsagen. darf. und soll, falls Johann XXIII. 15 
und Benedikt XIII. dasselbe thun.) Da die Dulle die Abreise Karl 
Malatestas zum  Kónige als bevorstehend | bezeichnet, so 4st sie in der | 
ersten. Hálfte des Márz 1415 d. h. in derselben Zeit, in der die andern 
Prokuratorenbullen:| ausgefertigt. wurden, entstanden. und. darf man ihr 
ohne Bedenken das gleiche Datum des 13. Méárz geben. Die Uebergabe 20 
der Stellvertretung erfolgte zu der Zeit, quo Deus omnipotens videtur 
velle per tue serenitatis medium suo populo misereri et hiis crucia- 
tibus finem dare.?) 4n soleh aussergewohnlichem | Augenblicke waren 
auch aussergewühnliche Mittel, wie die nicht erbetene. Approbation, ange- 








Theiner hat bei letzterer. (gleich. Raynald. Nr. 1) am. Rande des. Registerbandes 338 95 
fol. 111 des Vatik. Archivs Hungariae Ainzugefügt und so ist es in den Druck ge- 
kommen, wührend Raynald. die richtige Adresse hat: carissimo in Christo ex desiderio 
nostro filio Sigismundo ete. regi illustri. — Dagegen hat Raynald bei Nr. 4 (gleich 
Theiner p. 182 Nr. 341) das Romanorum Ainzugefügt, obschon im Register die 
Adresse würtlich mit obigem übereinstimnt. — Das etc, ist auch. für die abgekürzte 30 
Wiedergabe der Register etwas ungewóühnliches. 

7) Karl hatte noch. ein. zweies Prokuratorium, das viel weiter war und die beiden 
andern Püpste nicht erwühnte. Darum wurde dies wohl nicht benutzt. Es war mehr 
eine Ehrenstellvertretung, wie deutlich erhellt aus dem Satze: Proprio motu disponi- 
mus committere viees nostras ad tuam honoris personam, quamvis . . . Carolus de 35 
Malatestis . . . super hoc et aliis mandatum a nobis sufficiens irrevocabile habeat et 
plenissimam securitatem. 

?) Inhaltlich dasselbe besagt das Prokuratorium für Malatesta: Recenter rece- 
pimus de celo lumen aperiri et regiam maiestatem per maturos processus pura mente 
ad lucem et pacem integram christianorum scismatibus de ecclesia repulsis desiderio A4() 
pervenire corruptis affectibus obviando et recetas vias optando. v. d. Hardt, IV, 373. 









p-—-———o- 


Einleitung. 191 


zeigt. Sie musste jetzt erfolgen, denn ohne sie konnte Gregor den Kónig,. 

der doch als rómüscher Kónig die führende Rolle auf dem Konzil spielte, 

nicht mit der Stellvertretung  beauftragen. — Darum. scheint. es mir un- 

eweifelhaft, dass erst in diesem Momente die Approbation zu dem be- 
5 stimmten Zwecke gewáhrt worden ist. 

Damit lóst. sich auch die Frage des datum ut supra. — Natürlich 
hat das Original nicht das abgekürzte sondern ein wirkliches Datum 
getragen. Das Vorkommen des ut supra én den verschiedenen | von 
einander unabhángigen, theilweise. gleichzeitigen Handschriften. lásst. mit 

10 Sicherheit annelunen, dass die Kopien sdmmtlich nicht dem Original 
entnommen sind. Da die Datirung bei Andreas von Regensburg unbe- 
dingt irrig 4st, so hat er selbst, vielleicht auch schon ein Vorgüánger, 
statt des datum ut supra der Vorlage das unmittelbar vorhergehende 
oder nachfolgende Datum des 22. November 1412 eingeschoben. Die Hinzu- 

15 fügung des gratis de mandato. G. de Imola /egt die Vermuthung nahe, dass 
die gemeinsame Quelle irgend. ein officielles konstanzer Register. sein muss; 
denn ein gewohnlicher Kopist hátte die kanzleimdssigen Hinzufügungen 
kawm beachtet. Der ganze Schluss entspricht vóllig den | abgekürzten 
Formeln, wie sie uns in den pápstlichen Registerbádnden jener. Zeit begeg- 

20men. Ob die BDestátigungsbulle in einem | Registerbande | Gregors. XII. 
gestanden hat? — Die jetzt noch. vorhandenen Registerbánde weisen weder 
sie noch die Stellvertretungsurkunde auf. Das kann micht befremden, 
wenn an bedenkt, dass sie gar keine Dedeutung mehr hatte oder wiel- 
leicht überhaupt nicht gehabt hat; sie kam in Konstanz an, als durch 

25 die Flucht Johanns die Verháltnisse sich vóllig gedndert hatten. —Im 
übrigen würde das für die Herleitung der Dulle mur. dann. Werth haben, 
wenn Register Gregors nach Konstanz gekommen sind, worüber wir 
nichts wissen. Dass 4n Konstanz Eintragungen in andere Register 
erfolgten, ergibt sich daraus, dass die drei Prokurationsbullen Gregors 

30 von Márz 1415 uns nicht in seinen, wohl. aber im Register Johanns XXIII. 

erhalten. sind.)  Hátten auch die beiden DBullen für den Womanorum 





!) Regbd. 346 des Vat. Archivs fol. 291: Gregor XIl. an die beiden Legaten 
Kardinal Johannes Dominici und Patriarch. Johann von Konstantinopel, Erzbischof 
Werner von Trier, Pfalzgraf Ludwig und Malatesta ernennt sie zu seinen Proku- 

95 ratoren: ,Terrenas affectiones.^ — Dat. Arimini III idus Marcii p. n. a. nono. — 
fol. 292. Gregor an Karl Malatesta ernennt ihn zu seinem Prokurator. ,Cum ad 
laudem.^ — Dat. Arimini III idus Marcii p. n. a. nono, — fol. 292 v Gregor an die 
beiden Legaten und Karl Malatesta ernennt sie zu seinen Stellvertretern. Divina 
gracia dirigente.^ — Dat. Arimini VI idus Marcii p. n. a. nono. (Alle drei gedr. 

40 v. d. Hardt IV, 370 und. 373.) 












192 III. Absehnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


rex ier Platz gefunden, so liesse die abgekürzte Datirung sofort sich 
ervkláven; doch das dst nicht der Fall. — Vielleicht. entstammt. die Bestá- 
tigungsbulle einem | Regtster. oder Kopiar. eines der Anhánger Gregors 
in. Konstanz, so des Pfalzgrafen, des Kardinals Dominici usw., das. aber 
nicht blos diese, sondern mehrere, zum mindesten moch eine Urkunde 5 
Gregors enthalten haben muss, nach der unsere Approbationsbulle datirt ist. 

Ich. glaube, auch diese ldsst sich finden, nachdem wir zunáchst das 
richtige Datum. nachgewiesen haben. — Wir. ziehen. nunmehr. die. Hand- 
schriften. zu. Rathe. — In. zwei massgebenden, unabhángig von einander 
entstandenen. Handschriften folgt. die. Bestátigungsbulle unmittelbar auf 10 
die. Verzichtbulle Gregors. vom. 19. (nicht. 15., wie. die. Handschriften 
haben) Márz 1415. Das ist die Dulle, auf die das datum ut supra 
hinweist. .Mit. ihr. hat jene also das gleiche Datum, wie ebenfalls die 
Stellvertretungsbulle für Sigismund: mit ihr. hat sie auch gemeinsam den- 
selben. unterfertigenden. Kurialen. G. de Imola, was bei der geringen15 
Anzahl der Gregor. treugebliebenen. Kanzleibeamten zwar nicht zu sehr zu 
betonen. aber. auch nicht ganz zu übersehen ist. 


e. Unionsvorschlag des Kardinals Dominici und 6Glossen dazu. (Frühjahr 1414.) 


Ir. 67 war in der sonderbaren Konzilsgeschichte, die der Osnabrücker 
Augustiner. Dietrich Vrye wáhrend des Konzils schrieb, bereits seit Jahr- 90 | 
hunderten. veróffentlicht; doch hatte. das undatierte. Stück. keine Deutung 
und Verwendung gefunden. In den Forschungen und Quellen S. 14 f. 
habe ich es zuerst mit den Glossen des Kardinals Cramaut besprochen. 
luzwischen haben die hierher gehórigen Materialien eine zweifache Ver- 
mehrung erfahren. — . Wir. kennen. nunmehr. den. Verfasser der Vorscháge, 95 
es ist der vielgenannte. Kardinal Johannes Dominici, und wir kennen 
einen. zweiten Glossator, den hervorragenden Kurialen Jakob de Camplo. 
Versuchen wir eine. Einreihung der Stücke Nr. 67 bit 70 in den Rahmen 
der von oder mit Gregor XII. gepflogenen Verhandlungen | hinsichtlich 
des Konzils von Konstanz. 30 

Am besten wird wohl das Stück im Cod. 5608 der Vatik. Bibliothek 
charakterisirt. |.Es trágt dort die Ueberschrift epistola transmissa cum 
conclusionibus. Der erste Theil enthált eine Lobrede auf das Luxem- 
burgische Haus und auf Sigismund besonders wegen seiner Kirchenpolitik : 
der Schreiber. versteigt. sich. darin zu dem Hymnus, dass Sigismund trotz 35 - 
des vielen ihm und. semem Hause zugefügten Unrechts miemals von der 
rechten. Obedienz  abgewichen sei.3)  Freilich ist das bei dem Verhalten 











') Cum seeundum iudieium humanum ... vos et domus vestra receperitis multi- 






Mos 





Einleitung. 193 


Karls IV. erklárlich, der seinen Sóhnen noch auf dem "Todesbette sub 
pena maledictionis eterne 5efoÀlen hatte, Urban VI. und seinen Nach- 
folgern treu zu bleiben; eines solchen Vaters F. orderung hátten auch 
Türken und Heiden, geschweige denn so erlauchte Sühne, befolgt. Wie 

5 Sigismund, der Schirmvogt der Kirche, diese in dhren Nüthen schützen 
müsse, so sei Papst Gregor in ihrem Intevesse zu allem, selbst zum Tode, 
bereit, wenn er mur sein Gewissen rein bewahre. Sodann folgen Thesen, 
aus denen gefolgert wird, dass Gwregor der vechtmássige Papst stets 
gewesen und noch sei. Von den sich daran anschliessenden. Unitonsvor- 

10 schlágen (via subtractionis, cognitionis,!) generalis concilii, cessionis), 
die Gregor sámmtlich annehmen werde, sind die beiden letzten besonders 
beachtenswerth. — Bei. beiden. wird. Sigismund die Hauptrolle. zugedacht. 
Er soll das Konzil berufen, Zeit und. Ort bestimmen, und die auf dem- 
selben. auftauchenden Bedenken. entscheiden. Die "heilnahme | denkt. sich 

15 der Vorschagende, da er verlangt, ut numerus partiüm sit equalis, 
wahrscheinlich. durch Prokuration; jede Obedienz soll die gleiche Anzahl 
Vertreter senden. Bei der Cession wird Gregor Sigismund zu seinem 
Stellvertreter ernennen. mit. unumschránkter | Vollmacht, falls die beiden 
andern dasselbe thun. 

20 Wann ist dieses Schreiben abgefasst? Da es keine haltbaren An- 
gaben aus der Zeit nach der Wahl Sigismunds enthált und die Unions- 
vorschláge sich mit den Anschauungen Gwregors, wie sie uns in den modi 
begegnen, decken, so passt der Brief ganz allgemein 4n die Zeit nach 
der Wahl Ségismunds bis zum Konzilsbeginn. | Die. Hervorhebung der 

25 unwandelbaren Treue des Kónigs weist eher auf eine frühere als spátere 
Zeit hin; in der ersten Zeit nach 1410 konnte Gregor ihn noch als 
seinen  Anhádnger betrachten. — .Nun. hat. im Sommer. 1412. Kardinal 
Dominici eine. Reise nach. Ungarn unternommen, über. deren. Ziel. und 
Ergebniss nichts bekannt ist.?) Der Annahme, dass das Stück damals 

90 entstanden 4st, steht aber zundchst im Wege, dass es die Form eines 
Schreibens hat, das schwerlich von Dominici persónlich überreicht wurde; 
mehr jedoch verhindern. die Glossen diese Annahme. |.Da. Cramaud. sich 
als Kardinal bezeichnet, so fallen die seinigen von selbst nach dem April 
1413. Dann hebe ich aus den Bemerkungen Cramauds folgende hervor: 





35 plicem et multiplieiter iniuriam, nunquam tamen a vera obedientia recessistis. Die 


iniuria kana nach dem ganzen Satze Sigismund mur von den Püpsten zugefügt sein. 
Vgl. dazu oben S. 80. 

!) Das heisst deutlicher die via iusticie. 

?) Vgl. darüber oben S. 16. 


Finke, Acta concilii Constanciensis. I. 13 


194 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils, E 


Quantum vero ad concilium generale congregandum, ad hoe laborat 
papa et nos omnes; dann: Veniat ... ad concilium generale ecclesie 
... in brevi per papam et vestram suuiestalem imperialem Deo duce 
congr egandum und veniat vel mittat ad concilium generale. Jie erste 
Stelle kónnte ja auf eine Zeit gedeutet werden, da das Konstanzer Konzil 5 
noch in weiter Ferne lag, die Derufung moch micht erfolgt war, die 
andere, wo auf die Mitthátigkeit Sigismunds | hingewiesen wird, jedoch 
kaum. Jedenfalls weist. der Brief des Jakob de Camplo unbedingt auf 
die Zeit mach der Berufung, also auf die Zeit nach den Tagen won 
Lodi zu Ende 1419, hin. Anders ist die Stelle, worin er den Wunsch 10 
an Sigismund richtet: Ad quam (ndmlich Romam) peracto feliciter 
sacro concilio domini nostri pape Johannis XXIII. et tui nomine 
convocato festinus, queso, accelerares iter tuum ga» nicht zu deuten. 1) 
Nun ist die Annahme doch wohl undenkbar, dass beide Glossatoren sich 
plótzlich. auf die bereits zwei Jahre alten. Vorschláge Dominicis. stürzen, 15 
um dhren Umwerth zu zeigen. | Welchen Nutzen würde das gehabt 
haben? Die. Uebersendung | ist. wahrscheinlich kurz vor .Abfassung der 
Glossen geschehen. 

Angesichts des. Briefwechsels Gregors mit dem Pfalzgrafen und der 
Sommerverhandlungen. Sigisimunds?) mit ihm. bleibt für die Uebersendung 20 
und damit auch Abfassung der Vorschládge Dominicis nur die Zeit von 
Márz bis Anfang Juli 1414 frei.?) | Dass weder in der voraufgehenden 
Korrespondenz noch. in. den spátern. Reden und. Briefen. der. Vorschláge 
Dominicis gedacht. wird, darf nicht auffallen, da sie nicht als officielle 
pápstliche Antráge erscheinen, wenn. Dominici. selbstverstándlich. auch mit 25 





3) Ich. móüchte es. nicht allzu stark betonen, aber der Gedanke liegt doch sehr 
nahe, bei dem Satz: Cesar, quem anxie Roma vocat totiusque Italie urbes et opida 
ut eorum libertatis defensorem «^ eine Zeit zu denken, in der Rom nicht in den 
Ilünden des Papstes war, also an die Zeit nach Juni 1413 bis zum Tode des Ladis- 
laus. | Ueberhaupt passt der Brief, da er unmüglich vor Sommer 1413 fallen kann, 9) 
am besten in den Sommer 1414 nach der Rückkehr Sigismunds aus Italien. 

?) Unmóüglich würe es nicht, dass die Vorschlüge Dominicis neben den Sommer- 
verhandlungen hergehen oder gar noch im September-October übersandt wurden. 
Nach reiflicher Ueberlegung kann ich mich jedoch nicht für diese Zeit entscheiden. 

?) Bedenken künnte bei dieser Zeitbestimmung erregen, dass der Schreiber 35 
betont, Sigismund sei Gregor stets treu geblieben. Wir haben hier eine absichtliche 
Selbsttüuschung vor uns. Denn sonst künnte streng genommen das Stück nicht 
einmal in die erste Regierungszeit Sigismunds gesetzt werden, da er sofort mit 
Johann XXIII. anknüpfte, was sicherlich. der Umgebung Gregors nicht unbekannt 
blieb. Auch Gregor gedenkt im seiner Bestütigungsbulle und den andern Urkunden M) | 
vom Mürz 1415 nur der grossen Verdienste Sigismunds um ihn. 











Einleitung. 195 


Vorwissen und Zustimmung des Papstes, wie das auch aus verschiedenen 

Wendungen. herausklingt, vorgegangen ist. 

Dieser. CharakterY) der Nr. 67. hilft uns. wohl auch über ein anderes 
Bedenken hinweg. | Die Bezeichnung Sigismunds als imperator (nach 

9 italienischer Bezeichnungsweise für rex Romanorum) wnd der llinweis 
auf die Schirmvogtei der Kirche: quia ex maiestatis officio advocatus 
estis eeclesie, bekunden, dass Dominici ihn als romischen Kónig benennen 
will und zwar in einer Zeit, wo moch keine Bestátigung seitens des 
Papstes erfolgt war. — Konnte denn der Kardinal anders handeln, da er 

10 ais Dittender zum Kónige kam, zumal Sigismund doch auch officiel als 
in Romanorum regem electus galt? Ich sehe hierin also gar keine 
Bedenken weder gegen die Datierung der Bestátigungsbulle noch der 
Vorschldge Dominicis, zumal der technische Ausdruck Romanorum rex 
in dem Stücke sich micht findet. 

15 Die Bedeutung der Glossem Cramauds (Nr. 70) habe ich in den 
Forschungen und Quellen S. 16—22  ausfühilicher zu zeigen versucht. 
Die principiellen Anschauungen. begegnen uns. auch in seinen früheren 
Schriften und sie theilt er mit. den. hervorragendsten "heologen.| seiner 
Zeit, z. B. einem Peter von Ailli, wenn er auch Aie und da moch 

20 revolutiondrer sich  ausdrückt als dieser. Gegenüber den praktischen 
Vorschlágen verhált er sich ziemlich kühl, ja ablehnend; hóchstens dass 
er das Anerbieten Gregors,  Sigismund zu seinem | Prokurator. für den 
Fall seiner Verzichtleistung auf das Papstthum zu ernenmen, zur An- 
nahme empfiehlt. Vom  Standpunkte der Machtfrage hatte er ja ganz 

25 recht. —Gregors Obedienz war so zusammengeschmolzen, dass sie micht 
mehr mitzáhlte. Und. eine Autoritát des abgesetzten  Papstes | konnte 
doch der Kardinal Johanns XXIII. nicht anerkennen, ohne seine eigene 
Stellung zu untergraben. 

Leider sind die Glossen des Jakob de Camplo mur zum kleinsten 

30 Theile erhalten. (Nr. 69.) Er kannte den. Absender und wahrscheinlich 

: würde er uns eine micht uninteressante. Charakteristik Dominicis geliefert 

haben; der Anfang dazu 4st vorhanden. Dagegen besitzen wir moch 
seinen Brief an Sigismund (Nr. 68), worin er sich als begeisterten 





35 J Y) Das ist von mir in den Forschungen und Quellen übersehen worden. Ich 
habe die Nr. 67 als ein von. Gregor abgesandtes Schriftstück angesehen, bei dem 
! der erste Theil mir als Einleitungsrede galt. Vgl. daselbst S. 14 ff. Uebrigens 
| macht die Fassung der Glossen Cramauds den Eindruck, als 0b er angenommen 

habe, dass sie direkt von Gregor kümen. Ebenso sind in einigen Handschriften die 
AQ Stellen, die auf eine andere Provenienz hinweisen, ausgelassen. 


13* 





c ato MN 
d 


CO€ Y. -- UN E 
4 TT. Yr Ja 


196 III, Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. i 
Anhünger des Künigs bekennt und von seiner italienischen Politik. das 
lleil seines bedrángten Vaterlandes. erwartet. — Einzelne Wendungen zu 
Anfang deuten darauf hin, dass das Schreiben vor dem Tode des Nea- 
politaners entstanden ist. 
Wahrscheinlich sind infolge dieser Randbemerkungen die Vorschláge 5 
Dominicis unbeantwortet geblieben. | Doch. mochte ich. hier darauf hin- 
weisen, dass Gregor dem. Kónige am 17. November 1414 (Theiner, Mon. 
hist. Hungariae IT, 181 Nr. 440) vorwirft: Sed o dolor! nimium partem 
domini gravasti, cum per formam excogitatam secundum exigentiam 
subversionis facte adversus catholicam ecclesiam et thronum apostoli- 10 
cum eidem serenitati ministrandam attigisses generale concilium, ad 
quam formam potestas papalis condescendebat extreme pro pace et 
unitate christianorum introducenda, sed declinatus es partialiter ad 
particulare concilium aptum pacem turbare.  Verstehe ich den Satz 
recht, so hat früher eimmal eine. Uebereinstimmung zwischen. Sigismund 15 
und Gregor in der Konzilsfrage bestanden, von der Sigismund abge- 
wichen ist. Ueber. dieses. Einverstándniss und. die Zeit. desselben findet 
sich. keine Spur; dass es in die spátern Jahre micht passt, 4st klar. 
Sollte auf die Sendung. Dom?nicis von 1412 darin angespielt werden? 





d. Sigismunds Verhandlungen mit Gregor XII. im Sommer 1414. 20 


Sigismund | hatte. schon. die. meisten. Kónige, Fürsten. und Prálaten 
schriftlich und durch Gesandtschaften zum Besuch des Konzils eingeladen,1) 
auch mit dem. Papste. Benedikt. XIII. Verbindungen angeknüpft, da ge- 
dachte er erst des Greises von Rimini. Seinen treuesten italienischen 
Anhánger, Graf Amadeus von Savoyen, bei dem er damals verweilte, 955 
beauftragte er. am 6. Juni mit den. Verhandlungen, zu denen er ihm die 
weitesten. Vollmachten gab. (Nr. 71.) Ob es dazu gekommen ist? — Ich 
móchte es bezweifeln, da nicht bloss jede Andeutung darauf in den spátern 
Besprechungen | felt, sondern. auch schon Mitte Juli ein neuer Bevoll- 





?) Porro huiusmodi concilii celebraeionem dudum fere omnibus regibus et 30 
principibus catholieis ecclesiasticis et secularibus nec non prelatis per scripta nostra 
et ambasiatam duximus insinuandum, ipsos ad interessendum huic sacro concilio 
per imperiale officium suavibus et blandis affatibus et studiosis exhortacionibus 
invitantes Aeísst es in dem gleich zu nennendem Stück. Von diesen Einladungen 
sind leider nur wenige, an die Künige von Frankreich und Aragonien und an935 
den griechischen Kaiser, vorhanden. So wissen wir nicht, wie weit der Kreis ge- 


zogen wurde, ob. Sigismund z. B. auch die nordischen Fürsten kraft seines imperiale 
officium eingeladen hat. 















m NP 5 ^i d 9» 2 


Einleitung. 197 


máchtigter  Sigismunds, Erzbischof Andreas von Calocza,!) in Italien 
erscheint. .Da ihn Johann. XXIII. am 15. Juli mit der. Verkündigung 
des Konzils in der Romagna betraute,?) wohin er sich zu Gregor XII. 
begeben wollte, so 4st der Auftrag Sigismunds doch mindestens zu Anf ang 
5 Juli, wahrscheinlich früher erfolgt. Am 19. Juli war Erzbischof Andreas 
in Venedig. (Nr. 72.) Sein doppeltes Ansinnen fand keine geneigten 
Ohren: Der Rath fand, .dass es noch viel zu früh sei, sich jetzt schon 
über die Beschickung des Konzils zu dussern, und dass es für die Re- 
publik nicht anstándig sei, mit Gregor XII., dem sie einmal den Gehorsam 
10 entzogen  hátte, in Verbindung zu treten und ihn, seine Kardinále und 
Karl Malatesta für die Konzilsidee zu erwdrmen. Nur aus Abneigung 
gegen Sigiísmund und das von ihm begünstigte Konzil lehnen sie sogar 
die Ausstellung eines Geleitsbriefes für den aus Venedig stammenden 
Papst ab. 
15 Die Verhandlungen in. Rimini sind uns in zwei Recensionen. zweier 
Handschriften. erhalten. (Vgl. Nr. 73.) | Die Wiener entstammt der. Job 
Venerschen Sammlung, trágt dessen eigenen Vermerk über den Inhalt, 
ist also vóllig gleichzeitig. | Wie das andere Material dieses Codex und 
der dazu gehórenden Handschriftengruppe von Karl Malatesta dem Pfalz- 





20 1) Er war schon 1403 von DBonifaz IX. von Spalatro auf ein Titularerzbisthum 
versetzt und 1408 von Gregor zum Generalvikar des Bisthums Erlau ernannt. | Vgl. 
auch Rómische Quartalschrift LX (1894) S. 239. Er wird aber auch nach 1403 (bez. 
1408) noch als Erzbischof von Spalatro aufgeführt, so 1411 in den Reichstagsakten 
VII, 105 Nr. 63: Andream erzbischof zu Spalet. Er ist auch wohl der Gesandte 

95 Sigismunds, Reichstagsakten VI, 208 und 602 (Ammerkungen), nicht Erzbischof 
Peregrinus, wie es daselbst im. Register heisst. Vgl. auch. Theiner, Mon. hist. Hun- 
gariae II Nr. 338 und 340. Das Erzbisthum | Calocza war von 1411—1414 nach 
Gams unbesetzt, dann erscheint 1414—1418 Andreas de Brunse. Doch oben wird 
Andreas S. 166 schon 1413 als Erzbischof von Calocza genannt. Beide Andreas 

30 sind unzweifelhaft, obwohl der erstere bei Gams Gualdus heisst, dieselbe Persünlichkeit. 
Im Interesse des Erzbischofs Andreas von Calocza wendet sich 1417 August 10 
Künig Sigismund an ungarische Grosse zum Schutze seiner Neffen und Nichten. 
In dem. Empfehlungsschreiben erwühnt Sigismund legaciones sibi commissas ad Gre- 
gorium XII quam ad Johannem olim papas. Caro, Aus der Kanzlei Kaiser Sigis- 

35 munds im, Arch. f. üsterr. Gesch. Bd. 59 S. 143 ff. 

3) Johannes etc. venerabili fratri Andree archiepiscopo Colocensis ae Daciensis 
ecclesiarum invicem unitarum salutem ete. Cum ad Romandiole ac nonnullas alias 
mundi partes pro parte carissimi in Christo filii nostri Sigismundi electi Romanorum 
et Ungarie regis illustris sis de proximo . . . transiturus, nos cupientes, ut indictio 

AQ et celebraeio futuri et generalis concilii . . . omnibus innotescat, s0 beauftragt er 
ihn, Prülaten und Herren, wie es ihm gut scheine, zum Konzil einzuladen. Dat. 


. Bononie idus Julii p. n. a. quinto. Vat, Archiv Regbd. 346 fol. 142, 


E 
198 IIL Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. S 


grafen übersandt worden ist, so unzweifelhaft auch dieses Stück, Es ist 
nach meiner Ansicht die Abschrift des von der gregorianischen Partei 
ausgestellten officiellen Protokolls, das bis zu: Hic deficiunt modi!) reicht. 
Das Protokoll enthált die endgültigen Verhandlungen zwischen Gregor XII. 
und dem küniglichen Gesandten. | Sie fanden n ununterbrochener ReWen- 5 
folge an einem. Tage statt, wie die wiederholten. Anknüpfungen: Quibus 
lectis prefatus . . . dominus noster quesivit oder: Quibus interroga- 
cionibus lectis . . . ex post subsequenter ipse . . . dominus noster 
mandavit legi usw. beweisen. Nicht ganz sicher, aber doch wahrschein- 
lich, scheint mir aus dem. hinter: Hic deficiunt modi vermerkten schliess- 10 
lichen. Proteste des Erzbischofs hervorzugehen,?) dass auch dieser sofort 
in Anschluss an. die Hauptverhandlung erfolgt ist. Trift das ein, so 
hat diese endgültige Verhandlung am 13. August 1414 stattgefunden.) 

Wiederholte | Besprechungen. zwischen Erzbischof Andreas und den 
Kommissaren Gregors. waren. vorausgegangen. | Das ergibt. deutlich. die 15 
Stelle: Quibus lectis (ndmlich Punkt 3 und 4 der Instruktion des 
Andreas) prefatus sanctissimus dominus noster quesivit . . ., utrum 
ista essent illa duo capitula, . . . que dedisset commissariis suis. 
Qui respondit, quod sic. Et quesitus ab ipso domino, si ea habuerat 
in commissione sua, respondit, quod sic. Et interrogatus ab eo, 20 
quare non dedit ista duo, quando dedit illa tria prima, respondit 
usw. Auf lánger dauernde Verhandlungen weisen auch die verschiedenen 
Daten der Cueser. Handschrift hin. 

Die Cueser. Recension. bringt. die einzelnen Verhandlungsstücke ohne 
eigentliche Verbindung; die Sammlung kann in dieser Form ebenso gut25 
von einem Anhdünger Johanns wie von einem Verehrer Gregors veran- 
staltet. sein. Die von. Gregor am Schluss gehaltene grosse Rede steht 





7) Hiermit. beginnt, wie ich glaube, eine keinen officiellen Charakter tragende 
Hinzufügung, die ein sich per humilem vestrum Unterzeichnender spüter angeschlossen 
hat. Von ihm rührt auch das Schlussdatum des 29. August her, das sich nur auf 30 
das Konzil bezicht, also mit den eigentlichen. Verhandlungen nichts zu thun hat. Für 
wen das Schriftstück ausgestellt. ist, vermag ich nicht festzustellen. Man würde 
zuerst an. Karl Malatesta denken, wenn nicht die Anrede des Gesandten: Magnifice 
et illustris domine den Gedanken nahe legte, dass Malatesta bei den Verhandlungen 
selbst zugegen war. Denn es lüsst sich, Malatesta ausgenommen, von keinem der 35 
übrigen Anhünger Gregors, denen ein solcher Titel zukommt, vermuthen, dass er 
damals in. Rimini war. 

*) Die Stelle heisst: Peto notare, quod post universas articulationes, respon- 
siones et modos datas per dominum nostrum Gregorium XII prefatus orator . . . Sic — 
conclusit ita dicens, 40 

*?) Den Beweis ersieht man unten S. 200, 











Einleitung. 199 





zuerst; sie ist zudem. durch eine gróssere Blátterschicht von dem Uecbrigen 
getrennt. Sodann folgt das, was Erzbischof Andreas zundchst vorzu- 
tragen hatte. Die Fassung unterscheidet. sich. in. dreifacher Weise von 
der Wiener: 1) Die fünf ersten Punkte erscheinen in der ursprünglichen 
9 Form der Instruktion, wáhrend in der Wiener Fassung die drei ersten 
als Rede umgewandelt und die beiden andern in der ursprünglichen 
Form wiedergegeben. sind. Der Grund Merfür liegt klar in der oben 
citirten Frage des Papstes: Die beiden letzten. Punkte hat dev. Gesandte 
mur zu überreichen gewagt, micht mündlich vorgetragen. 9) Die beiden 
10 Protestpunkte der. Instruktion, die natürlich zu Ende der gesammten Ver- 
handlungen zu setzen sind, hat die Cueser Recension hier sofort ange- 
schlossen. Sie verzichtet also auch hier auf die chronologische Reihen- 
folge. 3) Hinter den evsten fünf Punkten trágt letztere die. Datierung: 
Petrus de Nema. Die mercurii prima mensis Augusti in publica 
15audiencia ete. anno domini MCCCCXIIII «nd Ainter dem Proteste 
denselben Namen «it die XIII. mensis Augusti. Je Zeitangaben be- 
ziehen sich hóchst wahrscheinlich auf die Vorverhandlungen zwischen den 
Kommzissaren Gregors und. dem. Erzbischof: auf die Ueberreichung der 
Instruktion am 1. und des Protestes am 13. August in der Publica 
20 Audiencia der gregorianischen Kanzlei. Ob Petrus de Nema ein Kuriale 
Gregors 4st oder nicht, ist nebensdchlicher Natur; müóglicherweise sehen 
wir in ihm den Sekretár des Gesandten, der den interessanten. Datums- 
vermerk zu den Fragepunkten schrieb, die Gregor dem Erzbischof zur 
Beantwortung überreichen liess: Exhibita et presentata fuerunt supra- 
25 dicta capitula in specie per magistrum Matheum de Strata secre- 
tarium [domini Angeli Corario?]?) Gregorii XII nuncupati ex parte 
ipsius commissarii die sabbati quarta mensis Augusti eidem [domino 
archiepiscopo in suo?] hospicio Arimini Jm &brigen stimmt die 
Cueser. Recension mit. der. Wiener überein; mur bringt sie den Schluss 
30 der Rede Gregors, der aus Versehen in der Wiener fehlt, schliesst. damit 
aber, da der Protest des Gesandten schon früher eingereicht ist. 
Versuchen wir nunmehr die Verhandlungen in. chronologischer Reihen- 
folge zu skizeiren. Der in Rimini wm den 90. Juli?) erscheinende 
Erzbischof von  Caloeza — überbrachte das — Konzilseinladungsschreiben 





35 2) Die Handschrift ist an den eingeklammerten Stellen verstünumelt. Die muth- 
masslich richtigen Ergünzungen rühren von mir her. 
?) In der Rede Gregors heisst es; Littere regis confecte . . . in civitate Laude 
... nec ad nos deducta sint nisi III. kalendas Augusti. JDieses Datum der Cueser 
Handschrift ziehe ich dem mehr ungewühnlichen in kalendis der Wiener vor. 


^ TNNT MS 


200 III Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. BE 0. 


vom 19. December 1413 und ein DBeglaubigungsschreiben | Sigismunds: 

Missus sum ad vos, ut ex littera dicti domini mei regis audivistis, 

ad insinuandum disposicionem et execucionem concilii generalis. ') 

Dann setzte er den Zweck seiner Gesandtschaft  mündlich auseinander, 

wobei er einzelne Punkte  berührte, die 4n seiner Instruktion nicht 5 
direkt enthalten waren, so seine DBereitwilligkeit Aufklárung über zweifel- 

hafte Punkte zu geben. (Quia vos...dixistis, . . . quod, si qua dubia 

occurrerint, declararetis.) Natürlich war bei dieser expositio ambasiate 

Gregor zugegen, aber die folgenden Verhandlungen fanden zundchst 

zwischen. dem Gesandten und pápstlichen Kommissaren statt. vom 1. bis10 
13. August; wielleicht begannen sie schon ein paar Tage früher.?) 
Andreas überreichte seine. Instruktion, soweit sie sich auf die Konzils- 
einladung, Zusage des Salvuskonduktes und des frewn Aufenthalts in 
Konstanz bezog; die beiden folgenden Punkte, die eine eventuelle Ver- 
urtheilung Gregors. ins Auge fassten, wagte er zundchst micht vorzu-15 
bringen. Sie. waren. der. Kurie Gregors noch am 4. August unbekannt, 
weil der Papst damals mur über die drei ersten. Punkte. Aufklárung 
verlangte. Hütte er. damals schon. Kenntniss von ihnen gehabt, so würde 
er die ihn aufs tiefste kránkenden Vorschláge unmóglich unerwáhnt ge- 
lassen haben. | Die Beantwortung. erfolgte. wohl in den náchsten Tagen. 20 
Gerade den Kern der Fragen, wer auf dem Konzil prásidieren, durch 
wessen Autoritdt es beschliessen, wer Richter über die Pápste sein werde, 
musste der Erzbischof unbeantwortet lassen. .Er. konnte immer wieder nur 
auf die Parteilosigkeit und den. edlen Charakter Sigismunds hinweisen. 
Die. Schutzverháltnisse erórterte er. ausführlicher. — Der Papst kónne 25 
durch das Venezianische?) und das Patriarchat von Aquileja reisen, in 
Deutschland die Lander seiner. Obedienz besuchen, einen Geleitsbrief von 
Johann XXIII. erhalten. Die Antwort. Gregors in. der Hauptver- 
handlung, woM am 13. August, in der alle hierher gehórigen Schrift- 
stücke verlesen wurden, habe ich in den Forschungen und Quellen 30 
S. 24 ndher analysiert. Sie ist eins der packendsten Aktenstücke aus 





?) Unmóglich würe es nicht, dass mit diesen Worten die Einladung. zum Konzil 
gemeint sei, doch scheint mir obige Deutung nüher zu liegen. 

?) Erst hinter. dem. fünften Punkte der Instruktion steht in der Cueser Hand- 
schrift das Datum des 1. August. Nun ist es sicher, dass er die drei ersten Punkte 95 
vor den beiden folgenden überreicht hat: Interrogatus ab eo, quare non dedit ista 
duo, quando dedit illa tria, 

?) Gerade einen Monat vorher hatten seine Verhandlungen mit Venedig stattge- 
funden; nach dem damaligen Resultat konnte er kaum die Hoffnung hegen, dass die 
Venezianer den Papst freundlich aufnehmen würden, 40 











Einleitung. 201 


der Konstanzer Periode. Scharf rügt er die Missachtung, die er seitens 
Sigismunds erfahren, indem er jetzt die Konzilseinladung erhalte, die 
Benedikt XIII. schon lángst im Hánden habe, indem ein Gesandter zu 
ihm komme, der fast ohne alle Instruktion sei; andererseits betont er 

5 auch hier wieder seine Derveitwilligkeit an. der. Union mitzuarbeiten, wes- 
halb er dem Kónig mit dieser Amtwort nochmals die bekannten modi 
übersendet, obwohl er weiss, dass sie bereits in Sigismunds IHánden sind, 
um endlich zu erfahren, ob er auf sie oder einige der Vorschláge ein- 
gehen wolle. Daran schloss sich anscheinend. sofort der Protest des Erz- 

lO bischofs, dass Siügismund als allen gemeinsamer Herrscher. vorgehen und 
ebenso das Konzil auch ohne ihn zu Stande kommen werde. 


Mit der Frage der Konzilsreise des Papstes befasst sich auch Nr. 76. 
Nicht genannte. Gesandte Malatestas glauben, ohne allerdings von irgend 
eine) Seite bevollmáchtigt zu sein, dass Gregor nach Konstanz kommen 
15 werde, wenn er zundchst den Konig Sigismund  bevollmáchtige in. seinem 
Namen, das Konzil zu berufen, genügende Geleitsbriefe von Herzog 
Friedrich. von. Oesterreich und. dem. Kónig und. eine. monatliche. Unter- 
stützung von letzterem bis zu 2000 Goldgulden erhalte. Die Zeitgrenzen 
sind leicht gezogen. Da von der Éventualitát einer Reise Gregors oder 
20 qeenigstens von hervorragenden Gesandten | seinerseits gesprochen wird, so 
kann die Abreise der beiden Legaten Gregors um. den 17. October den 
Boten Malatestas moch micht bekannt sein. Da andererseits die Móg- 
lichkeit einer sofortigen Abreise G'regors zum. Konzil. erwáhnt. wird (ad 
statim expedita bulla arripiat iter), so kann der Beginn micht mehr 
25 fernliegen. Diese. Erórterungen ait der Reise des Erzbischofs von Calocza 
zusammenzufügen, der ja noch bis in den September in ltaliem blieb, 
geht micht an, da die Ausdrücke im sechsten Punkte: Quia prefati 
oratores a regia maiestate intellexerunt, qualiter ipsa . .. vellet 
subvenire ipsi domino Gregorio wnd quid regia celsitudo facere 
30 disposuerit, informari petunt ac eisdem declarari, dafür sprechen, 
dass die Boten bei Sigismund selbst sich befinden. — Freilich, findet. sich 
nirgends eine Spur, dass eine Gesandtschaft Malatestas um diese Zeit in 
Deutschland. weilt; aber jedenfalls gehórt das Stück 4n den Herbst, wahr- 
scheinlich in den. September, 1414.1) 


35 





3) Aschbach, Geschichte Kaiser. Sigmunds I, 378, und nach ihm andere, hat 
auf Johannes v. Müller, Gesch. d. Schweiz. EXdgenossenschaft 1I, 22 Note 37b 
(2. Auflage) sich stützend, die Geldgeschichte mit den Verhandlungen von Lodi ver- 
bunden. Dort seien auch. Gesandte Gregors und Benedikts gewesen, aber Sigismund 
habe sich mit ihnen micht einigen künnen. Darum habe er es wm Rimini mit dem 


VIN 


202 III. Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


Gregor kam micht zum Konzil. Daran konnte er bei seinem. hohen 
Alter1) wohl kaum denken, und wenn, so hat es ihm seine Heimathstadt 
Venedig müglichst verleidet, Das. Einzige, was sie ihm bewilligte, war 
ein, Geleitsbrief durch ihr. Gebiet in. schlichtester Form. (Nr. 74.) Und 
als eine Gregor. freundlicher. gesinnte Partei am 20. September vorschlug, 5 
ihm auf seine Ditte einen. zweimonatlichen Aufenthalt in. Verona zu ge- 
statten, von wo aus er seine Gesandten nach Konstanz schicken kónnte, 
lehnte die Mehrheit es ab. (Nr. 72). Gregor. hat aber nach seinen eigenen 
Worten. schon bei den Verhandlungen dem Erzbischof von Calocza erklárt, 
wenn er sehe, dass die via unionis wmmóglich sei, so werde er die via 10 
concilii betreten.?) — Er stellt sich auf den Boden dieses, d. h. des Kon- 
stanzer. Konzils, indem er bald nachher die Initiative ergreift und. zwei 
seiner  hervorragendsten / Anhánger, den politisch | geschulten | Kardinal 





Gelde versucht. Als Gregor hierauf nicht einging, habe Sigismund mit Karl Mala- 
testa. verhandelt (und zwar in Piacenza, also im. Februar 1414), der die Absendung 15 
einer. Gesandtschaft bei Gregor durchsetzte.. Hier ist alles durcheinander geworfen; 
das einzig laltbare steht oben. [n Lodi kónnen unmóglich Gregors Gesandte ge- 
wesen sein, ebenso wenig die Benedikts. Man. vergleiche nur den Briefwechsel 
Gregors mit. dem  Pfalzgrafen. | Die. Verhandlungen. in. Piacenza, die auch ich in 
Forschungen und Quellen S. 16 Anm. als richtig angenommen habe, stützen sich auf 9() 
Justinger, der in seiner. Berner. Chronik (ed. Studer, S. 216) bemerkt: Der küng... 
kam zu babst Johannes und redte mit dem so nach, daz er sprach zu dem concilio 
gen Costentz ze kommende, daz er ouch tet, Er schuof ouch mit dem Malatest von 
Rumel, daz sich der ouch versprach den babst Gregorius gen Costenz ze bringen 
oder sin gewisse botschaft mit vollem gewalt, Also beleip der küng ze Lamparten 95 
den winter us. Justinger verlegt. den Verkehr mit  Malatesta nicht gerade nach 
Piacenza aber doch in das Frühjahr 1414. Wie wir jetzt den. Gang der Dinge 
kennen, müssen wir diese Frühjahrsverhandlungen als. durch sonst nichts beglaubigt 
und nicht in die Entwicklung passend bezeichnen. | Wahrscheinlich hat Justinger von 
den. Herbstverhandlungen | Kenntniss. erhalten. — Vgl. auch. Nr. 72, wo Erzbischof 3) 
Andreas noch am 19. Juli darauf hinwirkt, dass Karl Malatesta wenigstens das 
Konzil beschicke. 

?)) Nach der von mir edierten Papstehronik (Rümische Quartalschrift Bd. III, 
1889) war Gregor schon bei seiner. Wahl octuagenarius. 


?) In. seinem. Schreiben. vom. 17. October 1414 an Sigismund, Theiner, Mon. 35 
hist. Hungariae II p. 181 Nr. 340. Per tunc venerabilem fratrem nostrum ... 
Andream archiepiscopum Spalatensem nobis ex parte tua persuadentem transitum ad 
viam concilii generalis, per quem responsum dedimus, quod inceperamus per viam 
renuntiationis et ideo per illam tendebamus perficere sacratissimam unionem, sed si 
in desperationem duceremus, ad viam huiusmodi concilii nos converteremus, sicut e£ A) — - 
fecimus, In den obigen Verhandlungen findet sich das nicht. An frühere Erürterungen — 


ist doch kaum zu denken, obwohl dw Bezeichnung per tunc ven, fr. n. Andream 
archiep. Spal. auffüllig ist. 











| x 


; 
Lec 


Einleitung. 203 


Johannes Dominici, einen Freund. Sigismunds, und. den heiligmássigen - 
Patriarchen. Johannes von. Konstantinopel nach. Konstanz sandte, Um so 
tiefer mussten ihn. die Vorwürfe verwunden, die ihm Sigismund in einem 
mücht mehr vorhandenen Schreiben nach der Rückkehr des küniglichen 

5 Gesandten machte. — Energisch  wehrte. er. sich. am. 18. November. gegen 

. den Vorwurf der Verdrehung der M. Schrift, dass er dem Kónige Be- 
feMe ertheilen wolle, dem :Konzil aus dem Wege gehe; er betont sein 
bestándiges Eintreten für das Zustandekommen des. Konzils. Doch kónne 
man von ihm, dem Nachfolger Petri, nicht verlangen, dass er auf einen 

10 Wink des Intrusus gehorche.!) | Damut hórt die Korrespondenz mit dem 
Kónige auf. Das Konzil begann und bald stellte sich der Papst vóllig 
auf den Boden desselben. 


C. Benedikt XIIL, Spanien und das Konstanzer Konzil von 
Herbst 14138 bis Herbst 1414. 


15 a. Plan einer spanisch-franzósisch-neapolitanisehen Einigung im Herbst 1413. 


Die Stücke Nr. 77 bis 79 hángen zwar nicht innerlich. zusammen, 
aber sie weisen gemeinsam auf eine Dewegung hin, die das Konzil von 
Konstanz 4n seinen ersten Anfángen bedrohte und. deren | Entstehung 
unzweifelhaft mit den unter A Abschnitt a oben. S. 170 jf. geschilderten 

90 Vei handlungen Sigismunds  zusammenhángt. | Der intriguante. Ladislaus 
von JNeapel war stets von allem Vorgángen am pápstlichen Hofe unter- 
richtet; selbst in Lodi war einer seiner. Vertrauten. als Spion. So blieben 
ihm. die zwischen Johann XXIII. und Sigismund. gewechselten. Schreiben 
und die Abreise der Kardinádle Chalant und. Zabarella. gewiss nicht ver- 

95 borgen. Sofort hatte der unternehmungslustige Kónig einen Gegenplan 
fertig: er, der bereits abwechselnd den beiden Pápsten Johann und 
Gregor gehuldigt hatte, wandte sich jetet. dem. dritten zu. und. seinem 
máchtigsten Beschützer, Ferdinand von Aragonien. Da Kónig Ferdinand 
ihm am 18. October 1413 antwortet, so wird. seine. Gesandtschaft. zu 

30-Anfang September, d. h. gleichzeitig mit der pápstlichen zu Sigismund, 
abgereist sein. Aus Nr. 77 folgt, dass Ladislaus ein engeres Freund- 





1!) Theiner, Mon. hist. Hungariae 1I p. 182 Nr. 341. Das Schreiben Sigis- 

munds, das ein Vertrauter desselben Antonius überbrachte, war am 4. October in 

- Nürnberg ausgestellt. .-Bemerkenswerth ist die Stelle: Litteram . .. recepimus die 

35 quarto decimo huius per Antonium .. . Ad nos fuit uudecimo huius mensis dicens 

.de mandato tuo eam presentare habere in presentia venerabilium fratrum nostrorum 
o. 5. Cardinalium, 


204 III. Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. E $- 7 


schaftsbündniss zum Zwecke der Kiürcheneinigung verlangte. An Bene- 
dikt XIII. wandte er sich, wie der Papst nach seinem Tode der Kónigin 
Johanna mittheilt (egl. Nr. 79), zweimal,1) wohl um dieselbe Zeit, sicher 
vor den 11. December, weil damals Benedikt XIII. den Georgius de 
Ornos und Didacus Navarro an ihn abzusenden beschloss.?) | Beide sollten 5 
mit den Gesandten. Konig. Ferdinands Ladislaus aufsuchen, um von ihm 
bestimmteres über. seinen. Unionsplan zu hóren. 

Zur Absendung der Gesandten kam es micht, Ferdinand scheint 
trotz seiner brieflichen Zusage keine Eile zu haben. Die pápstlichen 
Boten warteten. lange in. Barcelona, bis der Konig seine Absicht vorher 10 
mit Benedikt. aündlich zu verhandeln. kundgab. — Inzwischen verging ein 
halbes Jahr; es kamen die Tage von Morella und die Nachricht vom 
Tode des meapolitanischen .Kónigs. So reiste Didacus erst im October 
1414 auf Veranlassung des Papstes zur neuen KOnigin, um sie, was 
ihm freilich. nicht gelang, für Benedikt zu gewinnen. 15 

Ein. merkwürdiges. Zusammentreffen ist es nun, dass Ferdinand am 
21. October, also in denselben Tagen, da Ladislaus mit ihm anzuknüpfen 
versuchte, die Nachricht erhielt,3) dass alle franzósischen Magnaten sich. 
entschlossen. hátten, | Benedikt. wieder. als. Papst. anzuerkennen, und den 
franzósischen Kónig zu bitten, dass er sich der katholischen Kirche wieder 90 
anschlósse. (Nr. 78.) Damit hángt wohl das Empfehlungsschreiben zu- 
sammen, das er ebenfalls am 21. October seinen Gesandten an den Kónig 
von Pankreich und eine Reihe von Herzógen mitgibt. Die Wendung: 
super nonnullis, que pre cunctis mundi negotiis sunt insita cordi 
nostro, ambaxiatoribus nostris nonnulla comisimus serenitati vestre 25 
extensius reserenda, kann mur auf die Kircheneinigung sich beziehen. 
Trotz des bestimmt auftretenden. Gerüchtes. ist es unvichtig. Die ganze 
politische Lage, die die mit Sigismund aufs engste verbundene orleanistische 









7) Das Ziel der Gesandtschaft war: bonam affectionem et zelum, quos rex 
ipse habebat ad unionem sancte matris ecclesie et ad personam domini nostri pape, 30) 
ex parte ipsius regis eidem domino nostro plurima offerentes, 

?) Benedikt. XIII. sendet Georgius de Ornos archidiaconum Elnensem, utriusque 
iuris doctorem et Didacum Nauarro archipresbyterum Segobriensem ad Italie et non- 
nulla alia regna. ,Cum pro*, — Dat. Paniscole, Dertusensis dyocesis, III. idus 
Decembris a, vicesimo, — Vat. Archiv Reg. Avenionen. 65 fol. 477. Georgius de Ornos 35 . 
spielt. spüter in Konstanz als Abgesandter des Künigs Alfons eine Rolle. 

*?) Das Gerücht geht von einem Sekretür des Dauphins aus. Beachtung ver- 
dient es deshalb, weil es gerade in die Zeit füllt, da der Dauphin zum ersten Male 
selbststándig neben den beiden am Hofe konkurrierenden Parteien der Orleans und E. 
Burgund auftritt. Vgl. Bess, Frankreichs Kirchenpolitik S. 105 und Anm. 1. Wel--M) — 
leicht hüngt mit diesem Auftreten das Gerücht zusammen, d 





if TS. Einleitung. 905 


Partei ans. Ruder gebracht hatte, lásst eim solches Vorgehen gerade jetzt - 

als wunmóglich erscheinen. Als Kern des Gerüchtes sehe ich die Auf- 

regung an, die sich damals beim Auftauchen der neuen Konzilsidee und 

bei dem besondern Hervortreten. des. vÓmischen Künigs gewisser fran- 
D züsischer Kreise bemáchtigte. 


b. Gesandtschaft Sigismunds, Johanns XXIII. und Karls VI. nach Spanien 
im Jahre 1414. 


Im Mail) 1414 kamen in der Konzilsangelegenheit drei Gesandt- 
schaften nach Spanien: Sigismund sandte Ottobonus de Bellonis?), Karl V I. 
10 von Frankreich den Ritter von Chambelard, den Abt von Cormery in. der 
Eirzdiócese Tours und zwei (Pariser) Parlamentsmitglieder, Wilhelm de Merle 





1) Zurita, Anales de la corona de Aragon (Ausgabe von 1669) Bd. III fol. 103, 
sagt von Ottobonus: llegó a Zaragoca por el mes de Abril, Nach Nr. S0 ist das 
nicht wohl móglich. Denn es hewst dort, dass ein Bote ex parte ambassiatorum 

15 imperatoris Alamannie et regis Francie ae nonnullarum universitatum nec non illius 
intrusi Johannis nach Kastilien gekommen sei und Geleitsbrwfe erbeten habe. | Kónig 
Ferdinand fragt am 8. Mai. Benedikt, ob er der Kónigin antworten solle, dass sie die 
Briefe ausstellen móge. Er selbst stellt dann am 28. Mai die Salvuskondukte für 
die Franzosen, am 24. Juni für den püpstlichen Gesandten aus. Aus dem ganzen 

20 Sehreiben geht hervor, dass die Gesandten noch micht in Spanien gewesen sind. 
Ein in den Registern Ferdinands enthaltener Brief vom 4. Juni an Ottobonus besagt, 
dass der Aufenthalt des Kónigs in Saragossa sich verzógert habe; er bitte ihn ange- 
sichts tanti ymo sacri negocii, quod geritis inter manus, sich zu gedulden, da er bal- 
digst dorthin (wohin?) kommen werde. lieraus scheint mir hervorzugehen, dass Fer- 

25 dinand den Ottobonus bis dahin moch nicht gesprochen hat. Zuritas Angaben sind, 
wie ich bislang erprobt habe, inhaltlich durchaus. glaubwürdig. Er hat den Inhalt 
seiner uns oft unbekannten Quellen durchgüngig würtlich wiedergegeben; dass dabei 
zuweilen ein Missverstündniss mit unterlüuft, ist. begreiflich. Dagegen irrt er. sich 
oft in den Daten, wo er undatierte Stücke einzureihen sucht. Vgl. meine Notiz 1n 

30 Róm. Quartalschr. Bd. VIII, 1893, S. 230, Schmidt, Gesch. Aragoniens im. Mittel- 
alter, 1818, S. 478 und die Dissertation von Fromme, Die spanische Nation und das 
Konstanzer Konzil, 1894, S. 2 Aum. 2. 


?) Ottobonus de Bellonis de Valencia ist eine der meistgenannten Persónlich- 
keiten. in. Dienste Sigismunds. |.Er. wird zu einer Reihe von Gesandtschaften ver- 
3B wendet. Ueber seine Herkunft habe ich nichts finden künnen. Ob er Spanier gewesen 
ist, wie der Beiname aus Valencia schliessen lüsst? 1413 Juli 26 ernennt Johann XXIII. 
magistrum Ottobonum de Bellonis utriusque iuris doctorem zum prepositus ecclesie 
Orodiensis. Litterarum sciencia^, — Dat. apud s. Antonium extra muros Florent. 
VII kal. Augusti p. n. a. quarto. Vat. Arch. Regbd. 345 fol. 236v. n einem 
A0 Notariatsinstrument vom 30. October 1413 heisst er prothonotarius ,.. pape et con- 
siliarius . . . regis. Kónig Ferdinand ernennt ihn spüter zu seinem Rath. 


e: e ^ 2 v v m * 
206 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. EL 


und Gerhard Perriere,!) Johann. XXIII. den Patriarchen Johann von 
Konstantinopel.?) ^ Ottobonus überbrachte das. Einladungsschreiben für 
Ferdinand,3) das wegen der Stelle: Yllustrem itaque serenitatem vestram 
rogamus attente atque pro imperiali officio tanquam ecclesie catholice 
defensoris et precipue advocati exhortamur eZnen lebhaften Protest her- 5 
vorrief. und. nach. Zurita*) dem Gesandten. auch. eine kühere Aufnahme, 
als sie sonst kaiserlichen | Boten. zu. Theil wurde, bereitete. — Konig 
Ferdinand | selbst. berichtet | darüber in. der. Instruktion, die er seinen 
Gesandten im. October mitgab: La qual letra . . . es molt preiudicial 
al dit senyor rey per moltes rahons, en especial per co, que lo dit 10 
senyor els altres reys de Spanya no regonexen per superior al 
emperador, no contrastant lo dit embaxador en lo dit ple consell 
digues, la dita letra esser feta et ell haver aquella portada per error, 















1) Im. Briefe vom 26. Mai. (Regbd. der. Aragonesischen Künige im Archiv der 
Krone von Aragon in Barcelona. 2404 fol. 121) heissen die franzüsischen Gesandten: 15 
Johan de Xambuellar, labat de Cormeri, Guillem de Merle, Guillem de Perriere con- 
sellers del illuste . . . rey de Franca. /m Schreiben vom 14. August an Karl VI. 
von. Frankreich, worin Ferdinand ihm die. Rückreise seiner Gesandten  ankündigt, 
heissen sivc: Johannes de Chamberlach et abbas Cormeriaci, Gu(illel)mus de Marla, 
Gerardus Pire, (Regbd. 2407. fol. 1v.) Benedikt. XIII. spricht in seiner. Instruktion 20 
für den  Gesandten an den. Grafen von. Armagnac von quatuor scismatici, asserentes 
se consiliarios regis . . . unus abbas, socius antiarchiepiscopi Turonensis, unus miles 
et duo doctores de parlamento, — Demgegenüber ist die Angabe von Zurita fol. 103: 
El senor de Chandor y quatro maestros en teologia, embaxadores del rey de Francia, 
was die Zahl, und in dem. Briefe. Ferdinands vom 8. Mai ambassiatores . . . regis 25 
Franeie ae nonnullarum universitatum, «as die letztere Bezeichnung angeht, wohl 
nicht zu halten. 


3) Johann von Konstantinopel war schon am 18. Mai 1413 von Johann XXIII. 
zum apostolischen Legaten ad regna Castelle, Legionis et Aragonie, Nauarre et Gra- 
nate necnon ad Armagniaci et Fuxi comitatus ernannt. ,De summis celorum.* — Dat. 30 
Rome ap. s. P. XV. kalendas Junii p. n. a. tercio, Vat. Arch. Regbd. 345 fol. 194. 
Vgl. dort. weitere Fakultüten. und. 346. fol. 41. Vgl. Forschungen und Quellen 
8.211 NT. 6. 


?) Es ist datiert vom 4. Februar 1414 (Cremona) und ist fehlerhaft gedruckt bei 
Dóllinger, Beitráge zur politischen, kirchlichen und Culturgeschichte II, 371 nach 35 
Abschrift aus Regbd. 2407 fol. 55. 

*) Aunque este embaxador fue bien recibido, pero no assi, como solian ser 
recogidos los de los otros principes sus antecessores en el imperio, porque en las 
letras, que traia del emperador, se tomava la preeminencia, que solian attribuyrse 44) 
con los reyes, que eran subditos al imperio: y dixose al embaxador, que los reyes de 
Espana siempre fueron essentos wsw. Trotzdem ich obiges nicht belegen kann, halte 
ich es für richtig, besonders da die Aeusserungen des Künigs sich beinahe decken 
mit Punkt 3 der. Instruktion seiner. Gesandten an Sigisinund. 





z Einleitung. 207 


com ell partit del loch, hon lo dit emperador era; li fos tramesa: 
per lo secretari del dit emperador sots la forma de altres, quen 
fahia a altres reys sotmesos al imperi et que no procehia en aquella 
forma dela pensa del emperador ni era tal sa intencio, segons dona en 
9 scrits per un memorial. Die Entschuldigung des Gesandten, dass der Brief 
irrthümlich aus der Kanzlei Sigismunds ilmm àn. der Form der. Schreiben 
übergeben sei, welche an die dem Reiche unterworfenen KOnige gerichtet 
wurden, kann nur. zum Theil richtig sein. Ein Vergleich mit den andern 
Einladungen Sigismunds, z. D. mit der Einladung an Karl VI. von Frank- 
10 reich, ergibt, dass die Stelle über die Verhandlungen mit Johann X X III. eine 
gánzliche Umarbeitung erfahren hat; in dem für die Obedienz Benedikts 
bestimmten. Stücke. erscheint. Sigismund als der alleinige Einberufer des 
Konstanzer KKonzils. Auch sonst sind so wiel Abweichungen zu wver- 
zeichnen, dass von einer Kopie micht die Rede sein kann; hóchstens durfte 
15 Ottobonus die Stelle pro imperiali officio ais ohne Bedacht übernommen 
bezeichnen. Sie findet sich aber auch 4n dem Schreiben an Karl VI, 
der doch ebenso wenig seine Zugehórigkeit zum Reiche zugestanden haben 
würde. Zudem, welche ,dem Reiche unterworfenen Kónige* meint Otto- 
bonus denn eigentlich? ^ Anscheinend st die Stelle in. Frankreich. und 
20 England unbeanstandet geblieben. — Ferdinand. verlangte. durch seine Ge- 
sandten einen Widerruf seitens. der kóniglichen Kanzlei; ob derselbe 
erfolgt ist, lásst sich micht feststellen; das von ihm für den Weigerungs- 
fall seinen. Gesandten übergebene Protestschreiben findet. sich in. den Kon- 
stanzer Materialien nirgends und ist nur aus dem Register Ferdinands, 
25 wo es eingetragen war, an die Oeffentlichkeit. gekommen. 

Die Instruktion des Ottobonus betraf im Allgemeinen die Beseitigung 
des Schismas; beide Kónmige hátten gemeinsam ihr. Interesse. für. den 
Glauben durch die Bekámpfung des Unglaubens bekundet, beide sollten 
daran und an der Glaubenseiniqung weiter arbeiten. Im besondern. sollte 

JÜer zu diesen Zwecken eine gemeinsame | Zusammenkunft 4n Marseille, 
Nizza oder Savona anvegen.1) 





1) Auch hier decken sich inhaltlich. die Angaben Zuriias l. c, mit den Punkten 

2 und 4 der Instruktion Ferdinands. Ich glaube sogar, dass die Stelle bei Zurita: 
En suma era deelarar la aficion, que el emperador tenia al rey, por averse empleado 
35 en la guerra de los infieles del occidente como el lo avia procurato por las partes 
de Ungria contra los Turcos y que le estimava como a tan senalado principe, para 
que los dos trabajassen, que la iglesia viniesse a la santa union y concordia, que se 
requeria, worauf dann die Benennung der drei Orte folgt, so ziemlich würtlich der 
Rede des Ottobonus entnommen ist—— Nach der Cronica de Don Juan II. (Ausgabe 
AO von 1779, Valencia) p. 137, woraus Zurita jol. 106 es wohl entlehnt hat, hat Sigis- 


908 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


SpáterY) entledigte sich Ottobonus seines Auftrages bei Benedikt XIII. 
Eine Einladung zum Konzil, wie Gregor XII. sich beklagte, überbrachte 
er micht, nur. die mündliche Aufforderung zu einer Zusammenkunft amit 
Sigismund und Ferdinand an einem der drei genannten Orte. Ottobonus 
war wáhrend der fünfzigtágigen Besprechungen Benedikts und Ferdinands 5 
in. Morella und. reiste am 7. September nach. Deutschland. zurück.?) 

Unsere. Nrn.. 80 bis 83 bringen einige Schreiben Ferdinands an 
Benedikt, worin über die Ankunft, die Geleitsbriefe und Verhandlungen 
der verschiedenen Gesandtschaften berichtet wird. Der Konig will nicht ohne 
den Papst vorgehen, bemüht sich aber in jedem. Schreiben ihn freundlich 10 
zu stimmen. | Zunáchst ill er den. Doten Johanns XXIII. von der Auf- 
nahme ausschliessen, da sein Gesandter in Avignon kurz vorher schlecht 
behandelt. worden war. — Doch. ándert. er bald. seine. Gesinnung, um, wie 
er erklárt, allem. bósen Gerede vorzubeugen. | Und so erhált. denn. auch 
am 24. Juli der Patriarch Johann von Konstantinopel seinen. Salvus- 15 
kondukt,?) wahrend. die franzósischen Gesandten. schon. am 30. Mai. bei 
ihm in. Saragossa erscheinen. — Sie haben. wohl. nur init dem. Kónige zu 
verhandeln. | Ihr Auftrag ist, | Denedikt und. Ferdinand. direkt. zur. Be- 
schickung des. Konstanzer Konzils zu veranlassen. | Zurita sagt: Con 
mas rigurosa requesta pidiendo, que el papa Benedito fuesse al con- 20 
cilio . . . de Constancia o embiasse sus procuradores, perque sino 





mund Ferdinand auch. die. Aussicht auf Abdankung Johanns und Gregors | eróffnet; 

in Konstanz. solle eine. kanonische  Paypstirall stattfinden. | Unwahrscheinlich ist das 
nicht, da der Gedanke. der. Abdankung. aller. drei. Püpste uns. ebenfalls in den. Ver- 
handlungen. Sigismunds mit. Karl. VI. von. Frankreich und. Heinrich V. von. England 95 
begegnet. 

?) Die Zeit ist in der. Instruktion Benedikts für seine Gesandten an. Sigismund 
nicht angegeben. An der Stelle findet sich eine Lücke, doch wird der. Aufenthaltsort 
Denedikts, Tortosa, genannt. — Unzweifelhaft war es im Juni. 

?) Saleuskondukt. Ferdinands für ihn: qui . . . ad nos venerat, ad ipsum impe- 30 
ratorem ...regrediatur de presenti, Dat. in villa Morelle...septima die Septembris 
... MCCCC*XIII.. (Regbd. der aragon. Kónige in Barcelona 2405 fol. 24.) Dagegen 
2407 fol. 40 bittet. Ferdinand Sigismund am selben Tage, zu entschuldigen, dass er 
Ottobonus noch bei sich behalte: 

?) Zurita, der ihn irrig als Anhünger Gregors bezeichnet, erzühlt darüber l. c.: 35 
Pidió al rey salvoconducto para entrar en su reyno ofreciendo, que comunicaria al 
rey algunas cosas del servicio de nuestro senor, que tocava al beneficio de la union 
de la iglesia, y pidia, que tambien se le diesse seguro de Benedito, Y el rey le 
mandó responder, que su venida a sus reyna no era necessaria, que Dio sabia, que 
en estos hechos de la union el siempre avia trabajado, porque se conseguiesse con AQ) 
quietud y paz universal de la iglesia, y assi lo entendia proseguir, y que aviendose 
visto con el papa Benedito los dos le responderian. 








"y 


Einleitung. 209 


lo hiziesse, los reyes christianos le perseguiran como a cismatico y 
desobediente wnd noch schárfer Benedikt in seiner vertraulichen Instruk- 
tion für dem Grafen von Armagnac: Persuaserunt eos (námlich die 
Kónige von Aragonien und Kastilien) debere approbare ea, que per- 
5peram et inique . . . facta fuerunt olim in congregatione Pisana et 
se subtrahere ab obediencia domini nostri pape; et si in aliquo 
dubitarent, quod irent vel mitterent ad congregacionem Constan- 
ciensem. . Wahrscheinlich war. die. Aufforderung für Benedikt der erste 
Vorschlag und falls er sich ablehnend verhalten sollte, wie zu vermuthen 
10 war, sollten sie «nit. dem zweiten. herausrücken. Dass die Gesandten!) 
Benedikt. direkt. gesprochen haben, auch wáhrend der Verhandlungen in 
Morella, scheint mir nach seiner Instruktion sehr zweifelhaft. Wohl aber 
reisten. zwei von ihnen (Nr. 82) im Juni nach Kastilien. Die gemein- 
same Antwort der beiden Kóníge 4st micht bekannt, doch arird sie ab- 
15 lehnend. gelautet haben. — Mitte August. kehren. sie heim.?) 


e. Die Verhandlungen von Morella. Juli bis September 1414. 


In der Konzilsgeschichte haben | die Verhandlungen in. Morella, 
einem kleinen Orte an. der katalonisch -valenzianischen Grenze, grosse 
Bedeutung.3) Seitdem vollzieht sich. der allmálige Anschluss der Obedienz 

90 Benedikts an die Konzilsidee und an das Konzil selbst. Mag Konig 
Ferdinand auch micht der $deale  Undonseiferer gewesen sein, wie man 
ihn. zuweilen darstellt. (vgl. Fromme, Die spanische Nation und das Kon- 
stanzer Konzil S. 187.), das Verdienst, durch sein stetes Drángen sein 
Land, Kastilien und. schliesslich fast die ganze Obedienz Denedikts für 

25die Union gewonnen zu haben, und zwar $n einer Zeit, wo er tdglich 
den Tod vor Augen sah, gebührt ihm ungeschmálert. | Wiederholt. bemüht 
er sich seit der Ankunft der Konzilsgesandtschaften seine Zusammenkunft 
mit Benedikt zu beschleunigen. — (Schreiben an. Franz Daranda | vom 


22. Juni 1414.  Regbd. 2404 jol. 129 v. der Aragon. Kónige) Seit 





30 ).Vom Patriarchen heisst es, dass iln Ferdinand nur Audienz gebén werde in 
loco, ubi vestra presens fuerit sanctitas. Jine Audienz bei Benedikt XIIH. ist damit 
nicht ausgedrückt. 

3) Am. 14. August theilt Ferdinand ihre Abreise dem. Künige von Frankreich 
mit. Vgl. Regbd. 2407 fol. tv. 

35 3) Trotzdem wird ihrer in den. Kirchengeschichten wie Profangeschichten bisher 

- kaum gedacht. Vgl. Fromme, S. 4, Anm. 1. 


Finke, Acta concilii Constanpciensis, I. 14 


L1 ERG PLC aM a cr uh ons 


js 






210 IIL. Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils, 


dem 1. Juli ist er in. Morella und wartet auf den Papst, der aber erst 
am 18. Juli eintrifjt.) 

Es war eine glánzende Versammlung. | Amwesend waren ausser. der 
sehr. zusammengeschrumpften. Kurie. Benedikts. die kónigliche Familie, die 
Gesandten. Sigismunds, von Frankreich und von Kastilien,?) eine gróssere 5 
Anzahl DBischófe und Theologen, von denen Zurita die Dischófe von 
Segovia, Zamora, Salamanca, die Ordensleute Fernando. Illescas, früher 
Beichtvater. des verstorbenen Kónigs von Kastilien, Diego, Beichtvater Fer- 
dinands, Berengar de Bardacino und. Juan Gonzalez de Azevedo nennt.?) 
Dementsprechend. fanden. auch. gróssere, besonders kirchliche Festlichkeiten 10 
statt, über die uns die Chronik Don Juans II ausführlich berichtet, | Eine 
Schilderung nach einer rómischen Handschrift folgt unten. — (Nr. 86.) 

Leider sind wir über den Gang der beinahe zweimonatlichen Ver- 
handlungen | schlecht. unterrichtet. — In. Nr. 91. liegt. ein. summarischer | 
Bericht DBenedikts XIII. vor, der, wie sich aus der Anmerkung ergibt, 15 
an den Kónig von Navarra. gerichtet ist; über ihn hat sich der Adressat 
schon abfállig gedussert: El papa le avia escripto tau breve e por tal 
manera, que apenas podiera entender la materia. Benedikt fasst die 
Verhandlungen. unter. drei. Gesichtspunkte zusammen. 

1. Antwort auf die Anfrage Sigismunds wegen einer. persónlichen 20 
Zusammenkunjt. — Am. ausführlichsten. | ersehen. wir das Ergebniss der 
Besprechungen. aus den Auftrágen Benedikts an seine Gesandten (Nr. 87): 
Die Zusammenkunyt soll. àn. April bis Juli kommenden Jahres. in. einer 
der drei Stádte Nizza, Savona oder Marseille stattfinden unter einer Reihe 





U Diese Daten nach der. Cronica de Don Juan II p. 135 und Zurita fol. 105. 95 
Zurita hat die Chronik gekannt und. benutzt, wie aus folgender Gegenüberstellung 
zur Genüge hervorgeht: 


Cronica p. 135 und 138. Zurita fol. 105 und 106. 
Llegó a Morella el primero dia de Julio Llegó a Morella el primero de Julio y 


y esperó ende al papa ... y el papa  esperó alli al papa, que partió del lugar 3() 
partió de San Mateo en lunes diez y seis de Sant Mateo a diez y seis de Julio y 

. € anduvo dos leguas é otro dia fué — vino a dos leguas de Morella y otro dia 
à una caseria, que es a media legua de llegó a una caseria, que estava a media 
Morella .... (Schluss) Desde alli el rey  legua de Morella . . . (Schluss) Con esta 
de Aragon se partió para Monblanque y resolucion se bolvió Benedito a San Mateo 35 
el papa se volvió á San Mateo. y el rey se fue a Momblanc, 

?)) Geleit Ferdinands für Rodericus, mag. in s, theologia, Guardian des Fran- 
ziskanerklosters in. Toledo und Vasius Martini, lic. in decretis, Gesandte des Kónigs 
von Kastilien, die nach Morella kommen sollen. 1414 August 19 in Morella. (Regbd. 
der aragon. Kónige 2388 fol. 10.) 


9) Auch der berühmte Vincenz Ferrer war anwesend. 








Einleitung. 211 


von Vorsichtsmassregeln, die bekunden, wie sehr -der greise Papst für 
seine. Sicherheit besorgt war. Als Gegendienst verlangte Benedikt von 
Sigismund. eine erneute Prüfung des Pisanums, wáhrend Ferdinand. eine 
geitweise Einstellung. der konziliaren Thátigkeit in Konstanz forderte und, 
5/falls Sigismund nicht darauf eingehe, sondern das Konzil zu allerhand 
Neuerungen veranlasse, seine Gesandten zur Verhinderung der konziliaren 
Thátigkeit veranlasste; er setzte freilich voraus, dass sie es ohne Skandal 
und unter Deihülfe der andern kóniglichen Gesandtschaften vermüchten. 
2. Ueber den zweiten Punkt dussert sich. Benedikt mur ganz allge- 

10 mein: Super aliis tangentibus dictam unionem diverse collaciones 
fuerunt habite inter litteratos coram nobis et rege Aragonie supra- 
dicto tam super remocione obstaculi appositi in concilio Pisano ... 
quam super aliis ad materiam facientibus. Gerade das scheint aber 
nach Zurita der Kernpunkt der Verhandlungen gewesen zu sein.  Fer- 
15 dinand. soll. Benedikt. instándigst. gebeten haben, er móge der Kirche den 
Frieden geben. — Sígismund habe ihm den Abdankungsentschluss der 
beiden andern Püpste mütgetheilt. In Konstanz solle dann ein allgemein 
anerkanntes  Oberhaupt gewáhlt werden. Das entspráche ja ganz der 
Entscheidung des Konzils von Perpignan, das Benedikt die Renunciation 
20 angerathen habe. Benedikt antwortete nach derselben. Quelle im allge- 
meinen zustimmend, im einzelnen hatte er, aie gewóhnlich, zahlreiche 
Bedenken, die er sich micht ausreden liess: Aunque los letrados, que 
el rey tenia en su consejo, davan formas y medios ... Benedito no 
se conformava a ellos. Estuvieron cinquenta dias en estas delibe- 
95raciones y consejos, diziendo Benedito, que de quien se devia fiar? 
Que fuessen juezez, pues los, que seguian a sus contrarios, eran 
cismaticos? Y el concilio, que ellos avian ordenado, que se celebrasse 
en Constancia, era tan lexos de los leynos de Espana, dentro en las 
üerras del imperio y en muchos dias el no podria ir allà segun su 
30 edad ni hallarse al tiempo sehalado para la fieste de Todos Santos, 
 . que era tan breve termino. Parecia a los del consejo del rey, que 
con esta forma de proceder nunca vernian los hechos a buena con- 
clusion y fin y que el papa bien se podria fiar del emperador y del 
rey de Aragon.!)  Jfernach 4st also die Frage der Verzichtleistung 
35 schon damals an Benedikt! herangetreten. — Freilich gab es noch so viele 
Vorfragen zu erledigen, dass an eine erfolgreiche Lósung moch nicht zu 





y Zurita fol. 106. Auch hierfür vermag ich keine Quelle nachzuweisen, trotz- 
dem zweifle ich nicht, dass Zurita hier aus einer gleichzeitigen durchaus vertrauens- 


würdigen Quelle schüpft. 
14* 







912 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils, 


denken war. Gerade darüber sind uns von den Gutachten der litterati 
zwei Stücke erhalten geblieben. Y) — Trotzdem für Nr. 84 der direkte Be- 
weis fehlt, dass sie in Morella entstanden ist, wird man es doch ange- 
sichts der Aeusserung Denedikts, dass von den litterati . . . super 
remocione obstaculi appositi in concilio Pisano verhandelt sei, kaum 5 
bezweifeln. kónnen. — Sie. evórtert ja gerade die Frage, welche Wege ein- 
geschlagen werden kónnen, um die durch das Pisaner Konzil geschaffene 
questio preiudicialis Johanns XXIII. zu beseitigen.?) Alle Arten des 
Zusamamentrittes eines. legitimen konziliaren. Schiedsgerichts werden darin 
in Form der dubia vorgeführt. — Am | interessantesten. ist. ja. wohl. der 10 
nachtráglich angehángte Schluss, der allen Ernstes die Erlaubtheit, Móg- 
lichkeit. und. Wirkung einer. Art. Gottesgericht. bespricht, Mit $ Ó der 
Nr. 84. bescháftigt sich. Nr. 85, die sich. schon durch die Ueberschrift: 
Via instructionalis sive nocionalis aperta in Morella ais aus den Tagen 
von Morella. stammend. einführt. |. Nach. einer einleitenden Bemerkung über 15 
die geringere Bedeutung des Informationsweges werden gleich zwei Wege 
vorgeschlagen: a. Jede Obedienz versammelt ihr Konzil; Benedikt. wáhlt 
aus den Gliedern seiner Obedienz | eine. Kommission, die sein  Konzil 
bestátigt; ebenso wáhlen die beiden andern Prátendenten und. ihre Kon- 
zilien; die Mitglieder. der. drei. Kommissionen treten zusammen und. ent- 20 
scheiden. b. Denedikt und sein Konzil beauftragen sdmmtliche Mitglieder 
der Generalkommission; und 4n derselben Weise Johann und Gregor mit 
ihren Konzilien. | Die weitern Punkte. suchen. die Ansicht zu widerlegen, 
dass eine solche Komunission mit. den andern Obedienzen nicht. gebildet 
werden dürfte, da die Mitglieder derselben Schismatiker und. Ezxkom- 25 
munizirte seien. | Ueber die Verfasser der beiden Traktate besitzen wir | 





!) Dass es nicht die einzigen sind, ist an sich schon zu vermuthen; es geht 
aber auch direkt aus folgendem hervor. In Cod. XVI, 83 der Bibl. Barberini in 
Rom steht fol. 114 das Bruchstück eines  Gutachtens, das beginnt: Jam in Morella 
recollo me dixisse sanctitati vestre presentem questionem mihi esse tam dubiam, 3() 
quod ad nullam parcium propter parvitatem mei iudicii poteram inclinari, nisi per | 
unicum medium tantum, scilicet per vestre sanctitatis sentencias in cena domini 
prolatas et interpretacionem vestre beatitudinis super illas. Nam sicut, quod papa 
aprobat, non licet aliis reprobare , . . sie nec, quod ipse reprobat, aliis erit licencie 
aprobare . .. Nam quis nisi ex mera malicia potest presumere, quod propter ambi- 35 
cionem dominandi sanctitas vestra iam senio constricta aliquod faciat, cum manifestum 
sit eandem sanctitatem etate iuniori magis expugnasse quam omnes suos predecessores 
post Gregorium, ne reciperet ecclesie principatum, — Von einem solchen Gutachten 
Jindet sich unter den Materialien über Morella keine Spur. 

?) Zudem weist das in Nr. 85 Anm. wiedergegebene Stück doch gerade auf A) 
den $ 4 dieser Nr, hin und sagt, dass sie in Morelía entstanden sei. 














—WOPSQpTcSveE MM y 


nne 





Einleitung. 913 


dn der Einleitung zu einem. spátern Traktat. (Cod. Vat. 4904 fol. 221 der 
Vatikanischen Bibliothek) einen Anhaltspunkt. Es heisst dori: Quantum 
ad vias iuridicas et alias in similibus casibus praticatas, scilicet dis- 
eucionis iusticie per viam nocionis vel iurisdictionis vel per alias 

binformaciones veridicas, satis mihi videtur dictum et suficienter 
seriptum in consilio Morelle per dominos B. de Bardaxino et P. Ber- 
irandi, quorum dictis, si mihi aliquid addendum videatur, precipue 
quantum ad habilitaciones infra subiciam. Die Frage der habili- 
taciones wérd in Nr. 84 $ 5 mur eben berührt, in. Nr. 85. gegen Schluss 

10 ausführlicher besprochen. |^ Unmóglich wdáre allerdings micht, dass mur 
einer dieser Traktate die beiden Theologen zu Verfassern hátte. 


J. Mit dem letzten Traktat. berührt. sich. der von Benedikt bezeichnete 
dritte Punkt der. Besprechungen in. Morella: Fuit etiam tactum ibidem 
de convencione nostra et duorum adversariorum fienda in locis pro- 

15pinquis citra montes scilicet. quilibet cum parte sua. Der Papst 
selbst meldet spáter im. Vertrauen (vgl. Nr. 96) dem Grafen von Armagnac, 
dass er sich zu einer solchen Generalzusammenkunft bereit. erklürt. habe. 
Kónig Ferdinand. weist ín seiner. Instruktion (Nr. 89) seine Gesandten an, 
falls der Plan einer persónlichen Zusammenkunft zwischen Benedikt, ihm 

20 und dem rómischen KOnige fallen gelassen werde, so sollen sie aus allen 
Kráften für das Obige wirken; das Programm sollen sie mit allen Einzel- 
heiten. Sigismund. mittheilen. 

Kurz vor oder nach Mitte September siedelte Benedikt mit der Kurie 
wieder nach S. Mateo über, wáhrend Konig Ferdinand noch zu Ende des 

25 Monats in Morella sich aufhált.!) Die Hauptfrucht der. Verhandlungen 
war die Absendung zweier getrennter | Gesandtschaften mit. besondern 
Instiuktionen. | Benedikt betont mur die persónliche Zusammenkunft, er 
gedenkt des Konstanzer Konzils, um das sich seine Gesandten nicht küm- 
mern sollen, mur im Schlusssatze (Nr. 87).  Ferdinands | Vorschriften 

30 betreffen die in seine kóniglichen Rechte | eingreifende | Einladungsbulle 
(egl. Eünleitung S. 206), die. gewünschte. Zusammenkunft und. die Ver- 
sammlung der drei Obedienzen in. der Gegend von. Perpignan. Die. Form 





1!) Wie passt lwerzu die Stelle in der Instruktion Benedikts an Künigin Johanna 

Nr. 79: Quibus auditis (nümlich der Tod des Künigs Ladislaus) dictus rex Aragonie 

35 eum instancia requisitus per Catalanos de tenendo eis curias habuit festine recedere 

a domino nostro sine eo, quod aliquid fuerit publicatum de hiis, que contulerant? 

Soll damit das Scheitern der Verhandlungen im Sinne Benedikts, der sich am 

liebsten auf nichts eingelassen hütte, vertuscht werden. Oder ist Ferdinand zu Ende 
des Monats wieder nach Morella zurückgekehrt? 


214 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 







ist. schroff, sowohl in der Instruktion. (Nr. 89) wie in dem offenen Briefe, 
den er seinen Boten an das Konzil mitgab und worin er gegen die 
Synode protestiert und Benedikt XIIl. als einzigen Papst verkündet 
(Nr. 88), aber dadurch dass er und seine Bevollmáchtigten mit dem 
Konzil in Beziehung traten, war von selbst der Weg zur gegenseitigen 5 
Annáherung gebahnt. Welche Hoffnungen Ferdinand, oder vielmehr. seine 
Gesandten, damals noch dussern konnten, erhellt aus. .Nr. 92, worin den 
Kardinádlen. Johanns und Gregors der Uebertritt zu. Benedikt vom Geld- 
standpunkte aus erleichtert werden. soll. 

Am 1. October. vertagte Benedikt. sein. zu. Perpignan | begonnenes 10 
Konzil bis zum Frühjahr 1415 (Nr. 90). 


d. Benedikt XIII. und Frankreich vor Beginn des Konzils. September 1414. 


Die vier. Instruktionen Nr. 93 bis 96, von denen nur Nr. 93 ín die 
Zeit kurz vor, die andern in den. September 1414 fallen, werfen interes- 
sante. Schaglichter auf die kirchenpolitischen Verháltnisse Frankreichs. 15 
Der Adressat der Nr. 95. lásst sich nicht. leicht bestimmen. | Der prior 
ist. natürlich. Benedikt. XIII. |. Wer. aber ist der princeps, der sich an- 
geblich der Obedienz DBenedikts wieder. anschliessen will, wenn Magister 
Vincenz Ferrer es ihm váth? | Eine. Handhabe zur Deutung. besitzen. wir. 
Einer von den drei Plátzen, die für die eventuelle. Zusammenkunft amit 90 
Sigismund in. Betracht kommen: | Marseille, Nizza oder Savona liegt im 
Gebiete des princeps. Savona gehórte Genua, das früher der avigno- 
nesischen. Obedienz sich. angeschlossen hatte. Gerade in dieser Zeit stand 
Genua mit. Sigismund sehr schlecht. Es. kónnte ja sein, dass der Repu- 
blik der Gedanke gekommen ist, sich. von. der Obedienz Johanns und 95 
zugleich von. der Reichsangehórigkeit loszusagen. | Doch. scheint. mir. die 
Annahme zu gewagt und die Ausdrucksweise für die Bezeichnung des 
Dogen nicht vecht passend.!) . Nizza gehórte Ludwig von Anjou, Kónig 
von Sicilien. Gerade Nizza zcheint Benedikt für die eventuelle. Zusam- 
menkunft ausersehen zu haben. Procurabunt . . . ambaxiatores . . .,30 
quod firmetur mutua ipsa visio in civitate Niciensi, Ae/sst es im eóner 
gleichzeitigen Instruktion Benedikts und in unserer Nr. steht: Prior elegit 
pocius locum dicto domino principi subiectum quam duo alia loca. 
Aber Ludwig von Anjou gehórte gerade damals, wie aus Nr. 93. erhellt, 





ndsdh.scfiheif sme 











!) Ganz abgesehen von dem auffülligen Umstande, dass die Republik für einen 35 
solchen Zweck einen franzüsischen Abt (von Ambronay in der Diücese Lyon) als 
Gesandten benutzt haben würde, d 





Einleitung. 215 


zu den entschiedensten  Gegnern | Benedikts. — Marseille. unterstand. der 

Herrschaft. des franzósischen Kónigs und hier kónnte man an den Dauphin 

als Unterhándler denken: Princeps personaliter ivit ad suum maiorem, 

a quo obtinuit litteras patentes. Jnhaltlich bringt das Stück nicht viel 

E D Neues. Anscheinend. ist. durch den Uebereifer. eines Anhángers Benedikts 
ein. Entgegenkommen | des. Letzteren. vorausgesetzt, das er kühl ablehnt. 
Will der betreffende Fürst sich ihm unterwerfen, so ist er damit zufrieden. 
Vor allem awünscht er, dass der Fürst die Beschickung des Konzils von 
Konstanz durch den Klerus seines Landes verhindere. 

10 Reich an. wichtigen Einzelheiten ist. die Instruktion eines sonst unbe- 
kannten Klerikers Johannes Umberti (Nr. 93) : Sie behandelt die hervor- 
ragendsten  Persónlichkeiten. seiner. Zeit, Johann XXIII, den vómischen 
und franzósischen Konig und die Pariser Universitàt. |. Was. er. über 
Frankreich sagt, ist von. hóchstem. Belang. Im. Volke und àn der Geist- 

15 lichkeit scheint. Benedikts Anhang noch vecht stark zu sein: Vom Erz- 
bischofe von Sens bis zu zahlreichen Klerikern der Undversitát herab. 
Auch am Hofe ist seine Partei nicht ausgestorben. . Man. will mur. aus 
qolitischen. Gründen. keinen. Umschwung. |. Als. Hauptanhánger | Denedikts 
gelten der genannte Erzbischof und der Graf von Armagnac, als Haupt- 

20 gegner Konig Ludwig von Sicilien und der greise Herzog von Berri. 
Benedikt antwortet. (Nr. 94) ait der Aufforderung, die Herstellung der 
Obedienz zw betreiben und den Desuch des Konzils zu verhindern; die 
hingehen wollen oder müssen, sollen gegen alles protestieren. 

Dasselbe fordert er von seinem eifrigen Anhdnger dem Grafen Bern- 

25 hard von Armagnac (Nr. 96): Restituvion, Revision des Pusanums und ein 
Konzil in Frankreich. | Zugleich amacht er ihm. scharfe Vorwürfe, dass er 
die Sendung der vier ,Schismatiker* an Kónig Ferdinand von Aragonien 
nicht verhindert habe. 


D. Verhandlungen Sigismunds mit Karl VI. von Frankreich, 
30 der Pariser Universitát und Heinrich V. von England. 
Winter 1413 bis Herbst 1414. 


Sigismunds Stellung zu Frankreich und England. in den letzten 

Monaten vor Beginn des Konzils ist in meuerer Zeit wiederholt Gegen- 
stand. der Untersuchung gewesen. Mit grossem Scharfsinn aber unge- 
35 nügenden Hülfsmitteln hat Lenz, Künig Sigismund und Heinrich V. von 
England S. 31 f., das Verháltniss geprüft und dem ersteren doppelzüngige 
Intriguenpolitik vorgeworfen, weil er zur selben Zeit, àm Sommer 1414, 
Sich insgeheim mit den beiden Gegnern Frankreich und England. verbündet 








216 IIl. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. E 


habe, um Karl VI. zu táuschen und mit. Heinrich V. ihn. gegebenenfalls 
zu überfallen. Gegen diese Auffassung der Politik: Sigismunds wandte 
sich. Caro, Das Dündniss von. Canterburg S. 1f., indem er mit Hülfe 
einer. Anzahl. neuaufgefundener Dokumente | eine. bessere. Auffassung. der 
Politik des vómischen Kónigs zu begründen suchte. Wie die nach-5 
folgende Zusammenstellung ergibt, hat er in wesentlichen Punkten. das 
Richtige gefunden, oder dort, wo die Quellen versagten, mit feinem Ver- 
stándniss geahnt. Eine Scheidung des Materials in eine franzósische 
und englische Hálfte war wegen des vielfachen. Ineinandergreifens. ebenso 
wenig angezeigt als eine Aussonderung des Stoffes, der sich nicht direkt1O 
auf die Konzilsvorbereitung bezieht. 

Da wenig Urkunden uns über die Deziehungen Sigismunds zu 
Karl VI. von. 1410— 1414. unterrichten, so. war man nur zu leicht ge- 
neigt, auf eine gewisse Entíremdung zwischen den Háusern Valois und 
Lucemburg zu schliessen. Aber mit. Unrecht. — Es sind noch. genügend 15 
Bruchstücke des deutsch - franzósischen. Briefwechsels vorhanden, um er- 
kennen zu lassen, dass die Deziehungen in dieser Periode mie gelockert 
waren.!) So haben Sigismund die inneren. Zwistigkeiten in. Frankreich 
wiederholt. zu dringenden. Friedensmahnungen veranlasst.?) ^ Mógen seine 





Rathschlige auch bequem | gewesen sein, jedenfalls waren sie ehrlicl 20 





y) Auf regern. Verkehr. Sigismunds mit. den. franzüsischen Prinzen weist ein 
Satz in Nr. 98 hin, in dem er an Ludwig von Anjou schreibt: Pro felici quippe et 
votiva negotiorum huiusmodi directione satis longo temporis tractu et per nuncios 
proprios et etiam vestros adhuc in estate preterita (d. 4. im Sommer 1413) institimus, 

2) Vgl. z. B. oben Nr. 21. Dann heisst es in einem Briefe aus dem Jahre 1412: 95 
Den Frieden inter vos et illam preelarissimam prosapiam et celeberrimam domum vestram 
a linea sanguinis nostri minime peregrinam tanto desideramus attentius, quanto fore 
novimus indecentius nec minus periculosius tam sublimes tantaque ydemptitate sanguinis 
coniunetas personas animorum contrarietate disiungi vel ab invicem dissidere, Set 
inter ceteras graves molestias et amaras, quibus memorata versatur prefulgida prosapia 30 
atque domus, ille. mentem nostram molestant gravius et pungunt acerbius, quod 
eadem, proch dolor, intestinis insidiis dilacerata, . . . cum per scissuram huiusmodi, 
quod dolenter referimus, vestra in partes scissa potentia minuatur, Expedit igitur, ut 
pro sedandis tam horrendis et detestabilibus domesticis insidiis levetis in circuitu 
vestre considerationis oculos et ad pacis amenitatem ac reconciliationis quietem vos 35 
convertatis, taliter ut cessent inter vos et prosapiam atque domum vestram intestina 
maxime odia, tollantur omnine domestice simultates, quibus eo periculosius in vos 
mutuo desevitis, quo, dum desevit alter in alterum, deseviat procul dubio in semet- 
ipsum. Quoniam divinitate propitia in proximo cirea festum sancti Martini in Franck- 
fordia constituemur, deinde per directum in Aquisgranum profeeturi, nostrosque A) 
labores et instantius pro bono pacis et reconciliationis mutue utique efficaciter inpen- 
demus. Et certos nostros ambassiatores propterea vestri in presentiam et ad personam 

















Einleitung. 917 


gemeint. In der Zeit von 1412 auf 1413 vollzog sich eine politische. 
. Wendung Sigismunds, die aber nicht Frankreich. sondern nur das Haus 
Burgund betraf. Bis dahin hatte er zwischen den beiden Hüáusern 
Orleans und Burgund. freundschaftlich zu vermitteln gesucht. Wie aus 

- 8 S. 216 Amm. 2 hervorgeht, bemühte ev sich, auch Johann XXIII. dafür zu 
interessiren. Die Vertreter beider Háuser. benennt er. consanguinei nostri 
carissimi. Noch im Frühjahr 1412 steht er mit Johann von Durgund 
in geschdftlicher. Verbindung: Die 7000 Gulden, die die Venezianer jáhr- 
lich der Krone. Ungarns. zahlen müssen, hat er ihm verpfándet, und da 

10jene seit einigen Jahren die Zahung verweigern, so váth er ihm, sich 
an den venezianischen Kaufleuten in. Flandern schadlos zu halten.) 





vestram decernemus destinandos.  Scripsimus denique sanctissimo domino nostro 
Johanni summo pontifici, ut et sua sanctitas interponere dignetur pro pace et recon- 
ciliatione inter partes suas suosque ambassiatores illuc dirigere speciales, Celsitudinem 

15 itaque vestram, consanguinee carissime, requirimus et hortamur attente, quatenus pru- 
denter attendentes, quam sit dispendiosa vestre prosapie atque domus predicte dissensio, 
que in commotione vestra multorum commotis animis et plurimorum cordibus in vestra 
turbatione turbatis causam posset in tota christianitate dare perieulis et periculose 
rei publice impedire profectus. Ideo placeat magnitudini vestré ad pacis et recon- 

20 ciliationis comoda atque bona mentem convertere et saltem nostre contemplationis 
obtentu ad unius anni instantis revolutionem facere treugarum federa et inire, nosque, 
ut prelibatur, ad pacis reformationem aspirantes credimus pacis actore largiente animos 
in diversa divisos ad concordiam et pacem reducere et inclinare et in unitate pristine 
et solide unire caritatis. — Aus Cod. Pal. 701 fol. 317 ss. der Vat. Bibl. | Ueber 

95 die innern. Kümpfe in. Frankreich, besonders seit der Ermordung des Herzogs von 
Orleans auf Veranlassung des Burgunders, und über den Einfluss derselben auf die 
franzüsische Kirchenpolitik informiert recht gut das Buch von Bess, Frankreichs 
Kirchenpolitik und der Prozess des Jean Petit über die Lehre vom  Tyrannenmord 
bis zur Reise Kónig Sigismunds, besonders S. 59 jf. 

30 1) Frater carissime. Magne displicentie et turbationis materiam cordi nostro 
ingessit, dum audivimus, quod in prefulgida domo vestra claritate perspicua et in 
conspectu omni quietis et pacis connexione gloriose fecunda pro parte illustrium 
principum dominorum Johannis ducis Burgundie ab una et [Caroli] ducis Aurelianensis 
ex adverso, consanguineorum nostrorum carissimorum, ipsisque adherentium et coad- 

35iutorum eorundem de domo prefata, seminante pacis inimico, iurgiorum et odiorum 
rancores pullularent, Licet autem ad universos principes fidei christiane cultores, in 

hiis, que beneficia et conservationem pacis respiciunt, noster dirigatur affectus, ad vos 
tamen et domum vestram pacem procurandam eo semper intensior redditur, quo 
domum ipsam pacis amenitate gloriosius preeminentem contingere iurgiorum rancoribus 

4 pestifere dilacerari ... Preterea quia Veneti nostri et sacri imperii rebelles in magnis 
et in mirabilibus super se ambulantes censum annuum septem milium ducatorum, 
quibus corone regni nostri Hungarie perpetuo obligantur, quosque ad tempus prefato: 
consanguineo nostro duci Burgundie persolvi debere deputaveramus, aliquod annis 
persolvere temere non curarunt, penas periurii et inuletas propterea inflictas pertina- 






218 III. Abschnitt, Worgeschiehte des Konstanzer Konzils. 


Seit 1412 ist es anders. Genau festzustellen, wann sich die Wand- 
lung vollzogen hat, ist nicht müglich.Y) Wir wissen nur, dass am 12. 
September. 1413. Sigismund auf dem italienischen Zuge in Chur ein 
Schutz- und "Trutzbündniss amit. dem. Herzoge Karl von. Orleans. gegen 
den DBurgunder abschloss.?) | Als Grund wird die Treulosigkeit Johanns 5 
gegenüber dem franzósischen Kónigshause und besonders der Mord Ludwigs 





citer incurrere non verentes: quod revera nedum in nostrum sed et prefati con- 
sanguinei nostri ducis Burgundie cedit incommodum, dampnum et iacturam, Placeat 
itaque vestre regie celsitudini prefatum consanguineum nostrum ducem Burgundie 
hortari superinde, ut et nostro et suo in hae parte prospiciens commodo et honori 10 
provideat saltem in Flandria, ut predicti census annui retenti a mercatoribus corundem 
Venetorum simul cum mulcta, prout in obligationibus desuper confectis, quarum 
copiam dudum eidem destinasse recolimus, recuperentur et resarciantur, alias quoque 
taliter incommoda sentiant ibidem, ne de ipsorum pertinacia in mostrum et prefati 
nostri consanguinei contemptum ausu temerario per ipsos Venetos attemptata valeant 15 
gloriari. Ad hec venerabilem Fridericum abbatem et tales familiares etc. in hiis et 
aliis arduis negotiis vive vocis expressione nostri parte latius explicandis vestri in 
presentiam duximus specialiter destinandos, lus C'od. Pal. 701 S. 262 ss. 

V) [n einem. undatierten Schreiben des. Cod. Pal. 701. fol. 327 v. der Vatik. 
Bibl, wahrscheinlich an den Herzog von Orleans, heisst es: Sinceritudinis tue promp- 20 
titudinem . . . nobilis Heynrieus de Columberio, capitaneus de Pedemontium, necnon 
egregius Laurentius Lamperti Doneti legum «doctor, ambasiatores et consiliarii tui 
nostrique fideles , . . exposuerunt, cum quibus circa materiam expositam et etiam 
super negotiis ducis Burgundie satis late tractavimus. 

?) In nomine sancte et individue trinitatis feliciter amen. Sigismundus . . . rex 25 
notum facimus, ... quod nomine,..illustrissimi principis Karoli ducis Aurelianensis 
et Valesii .. . egregius Manfredus Dorsne miles dominus de Canirayo, magister 
hospicii et consiliarius, nee non providus magister Damianus de Valpono procurator 
fiscalis et secretarius, ambassiatores quoque procuratores et negociorum gestores 
eiusdem Karoli ducis Aurelianensis ad infrascripta plenum et sufficiens mondatum 30 
habentes, in nostri presentiam accedentes parte eiusdem domini ipsorum coram nobis 
exponere curarunt, quomodo Johannes dux Burgundie fidelitatem, ad quam . . . Karolo 
Francorum regi ... tenetur ... immemor ... in ruinam et excidium precelse domus 
Francie perperam aspirans ... Ludovieum ... fratrem .. . memorati regis Francorum 
... Occidi erudeliter procuravit . . . nec ulla sue correctionis prebet inditia . . . sed 9D 
ad peiora cottidie suos perversos conatus extendit, . . . requirentes nos parte prefati 
Karoli ducis Aurelianensis, ..'. ut eidem duci contra insidia et machinamenta huius- 
modi suecurrendo eum eodem nos unire et colligancias facere dignaremur. Er erneuert 
die Bündnisse seines Vaters Karl und Kànigs Wenzel mit den. Künigen von Frank- 
reich, verspricht für sich und seine Nachkommen und seine Unterthanen Freundschaft AO 
mit dem Herzog von Orleans :zu halten und ihn gegen alle Feinde, besonders gegen 
den Herzog von Burgund, zu schützen . .. Dat, in civitate Curiensí anno domint 
millesimo quadringentesimo tertiodecimo, duodecimo die Septembris o». Or, Pera 
jn den Pariser Archives Nationales. Siegel an blaurother Seidenschnur, 











—UNEvOReanY 


! d | Dom | Einleitung. 919 


von Orleans angeführt. Da es sich hierbei wm lángst bekannte That- . 
sachen handelt, die zudem Sigismund gar nicht direkt berühren, so muss 
man eine andere Veranlassung suchen, die sich ohne Mühe in den Ver- 
háltnissen seines luzemburgischen Stammlandes finden lásst. Herzog. Anton 
5von Brabant, ein Bruder des DBurgunders, hatte im Jahre 1409 die 
luzemburgische Érbtochter Elisabeth von. Górlitz, eine Nichte Sigismunds, 
geheirathet und. suchte mun dort. die landesherrlichen Rechte wieder krváftig 
zur Geltung zu bringen. Dagegen erhob sich der lusemburgische Adel, 
indem er sich an den rómischen KOnig wandte, gegen dessen Willen der 
10 Uebergang des Landes an den Brabanter stattgefunden hatte. — Schon 
1412 hatte Sigismund den Einwohnern Luczemburgs verboten, dem Herzog 
Anton und seiner Gemahin zu huldigen, und ein paar Tage vor dem 
Bündniss von Chur, am 7. September 1413, schrieb er denselben, 
niemand, dürfe seine getreue Pütterschaft in dem von dhm befohlenen 
15 Widerstande gegen den brabanter Usuvpator behindern.!) Wahrscheinlich 
ging der Burgunder mit seinem Druder zusammen und hat Sigismund 
daraus seinen Groll geschópft, dem er freien. Spielraum lassen. konnte, 
seitdem. jener nach dem Putsche vom Frühjahr 1419 auf mehr als ein 
Jahr allen Einfluss am  franzósischen Hofe an die Partei Orleans- 
20 Armagnae verloren hatte.?) 

Vielleicht hat auch der Gedanke, dass er zur Verwirklichung seiner 
Konzilsidee den Einfluss der máchtigsten Partei in. Frankreich nicht ent- 
behren  kónne, den Abschluss des Dündnisses gefordert. | Ein engerer 
Freundschaftsbund war um so nóthiger, da die jetzt tonangebende Partei 

25 Orleans- Armagnac wenig Sympathien für Johann XXIII. und für die 
rómische Richtung hegte. Karl von Orleans machte. zwar keine. direkte 
Opposition mehr und. trat nicht mel. unmittelbar für Benedikt XIII. ein, 
wohl aber that dieses noch seim Sehwiegervater, der Graf von. Armagnac. 

Mit dem Erzbischofe von Sens war er die Seele der Benediktschen Partei, 

30 die vor allem 4m hohen Klerus moch viel Boden besass, wie sich aus 
Nr. 93 ergibt. Für den Hof lag bei den unerquicklichen inneren. poli- 
twschen. Verháltnissen und der. schwankenden | kirchenpolitischen. Stellung 
mancher hoher, geistlicher und weltlicher Herren alles daran, dass die 





1) Vgl. die Zusammenstellung in den deutschen. Reichstagsakten VII, 176 jf. 
20 2) Am 18. September 1413 schildert Karl VI. Künig Sigismund den gewaltigen 
^ Pariser Aufstand der Pariser (der sog. Cabochiens)  ,Res et negocium ingens*. — 
Dat. Parisius die decima octava Septembris a, d. mill. quadr. decimo tertio. Cod. 
- Pal. 594 (saec. XV) fol. 6 der Vatik, Bibliothek. | Vgl. Schreiben Karls vom selben 
Datum in der Chronique des Münchs von St. Denys V, 170 ss, 







220 IIL. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


leidige kirchliche Frage, die man durch das Pisanum beseitigt glaubte, 
nicht von neuem wieder aufgerollt werde und das Volk beunruhige. Von 
diesem. Standpunkte muss man die Aufnahme der ersten. Konzilsgesandt- 
schaft Sigismunds am. 9. November 1413 beurtheilen. | Sie. forderte zur - 
Beschickung des Konstanzer Konzils auf und bezeichnete als Zel dissi | 
selben die Feststellung: Quis trium contendentium de papatu legittime . 
presideret, a quo et benedictionem rite posset recipere. Andererseits 
betonte sie. in Uebereinstimmung amit. dem | gleichzeitig überreichten Ein- 
ladungsschreiben an Konig Karl VI, dass die Berufung emit Zustimmung 
Johanns X XIII. erfolgt sei. Die Antwort des Kónigs hob. die Verdienste 10 
Frankreichs um die angebliche Herstellung der Union durch das Pisanum, 
die Gestattung des. Konzilsbesuches, aber auch die Rechtmássigkeit der 
Wahl Johanns hervor, bei dem man ausharren wolle, so lange er nicht 
selbst abdanke.) 

Sigismund | konnte. und. musste. sich. mit. dieser. Antwort. zunáchst 15 
zufrieden geben, besonders so lange die Besprechungen mit Johann XXIII. 





y) Der Mónch von St, Denys hat uns in seiner Chronique V, 204—210, den 
Bericht mitgetheilt, den er aus dem. Munde der. Gesandten selbst gehórt hat, — Ueber 
die. Persünlichkeiten bemerkt er. nichts; einmal werden sie bei ihm als reverendi 
domini, einmal mit circumspectio angeredet. — Auffüllig früh erscheinen die Gesandten 90 
in Paris. Sie müssen sofort nach dem Abschluss der. Verhandlungen Sigismunds mit 
den Kardinálen Challant und. Zabarella am 31. October abgereist sein, da sie schon 
10 Tage spüter in Paris Audienz haben. Dass die Verhandlungen beendet sind, 
ergeben die Stellen: Addiderunt proximum Omnium Sanctorum festum pro prefixo, 
consensu domini pape, termino assignasse atque pro loco convencionis villam Con- 25 
stancianam, sowie dass die Gesandten dem Mónuche erzáhlten: Dominum suum sicut et 
regi Francie sie et ceteris regibus christianis sollempnes ambasiatores iam misisse 
super huiusmodi consilio celebrando; quod quia sine consensu trium contendencium 
de papatu expediri non poterat, eos nuntiis et apicibus suppliciter monuisse, ut in 
ipso personaliter interessent aut pro se ipsis procuratores mitterent competentes. 30 
Letzteres ist sicherlich irrig. — Erst viel spüter hat sich Sigismund an die Püpste 
Gregor und Benedikt gewandt, Auch das Vorangehende wage ich nicht als zuver- 
lüssig zu bezeichnen. Wahrscheinlich haben die Gesandten von einer grossen Thátig- 
keit der Kanzlei bei ihrem Wegzuge vernommen und denken sich, dass du Absendung 
der Einladungen an die verschiedenen Künige und Lünder inzwischen erfolgt sei. 35 
Aber alles das konnten sie überhaupt nicht erzühlen, wenn sie vor Ende October aus 
Como abgereist würen. Der Münch kennt das Einladungsschreiben an Künig Karl VI. 

Rex pacifieus* (v. d. Hardt VI, 75s. und Mansi, XXVIII, 3); dasselbe trügt in 
allen Handschriften, in denen ich es aufgefunden habe, kein Datum. Trotzdem ist 
es unzweifelhaft damals überreicht und stammt deshalb auch wohl vom 31. (oder 30. )40 - 
October. Eine spütere Ueberreichung hütte ja gar keinen Zweck gehabt. Als Auf- 
gaben werden dort: Beseitigung des Schismas, Reform, Wiederherstellung des allge- — 
meinen Friedens und Einigung der griechischen und lateinischen Kirche angegeben, — 













VT PNIS NR 





P^ E A ; Einleitung. 221 


in Lodi noch nicht vorüber waren, aber natürlich nicht fr immer, | Sein 
Ziel war, wie er Heinrich V. von England schrieb (Nr. 103), ein. ein- | 
müthiges Vorgehen der drei Kronen Deutschland, Frankreich, England 
zu erzielen, und zur Erreichung dieser Zwecke bedurfte es vor allem 

-. Bemer staatlichen Gesandtschaft auf dem Konzil selbst. 

In den máchsten Monaten vermag ich keine weitern Anndherungs- 
- versuche Sigismunds nachzuweisen. | Wahrscheinlich hat. er gewartet bis 
nach den Tagen von Lodi. Die ersten Verbindungen werden in meist 
gleichlautenden | Schreiben | Sigismunds an. Kónig Karl und die Prinzen 
10 des kóniglichen Hauses erwáhnt (Nr. 97, 98). — Letztere müssen zu. Ende 
Februar oder Anfang Márz 1414 entstanden sein, als Sigismund von 
Piacenza nach Genua, Saluzzo und Piemont sich begab. Denn einerseits 
wird darin einer Reihe Sügismundscher Pláne gedacht, die immerhin 
mehrere Wochen Zeit erforderten und. die er. doch vo» Mai, wo er wieder 
15 in Italien sein wollte, zu erledigen hoffte, andererseits wird auf den un- 
erwarteten. Ueberfall hingewiesen, den. Johann von Burgund auf Paris 
am 7. Februar machte, sowie auf seinen Rückzug wm Mitte Februar 
und dabei zugleich betont, dass dadurch die Reisedispositionen Sigis- 
munds hátten vollig gedndert werden müssen. Der Inhalt der Schreiben 
20 lásst auf Verhandlungen schliessen, die mindestens àm Januar schon be- 
gonnen haben. Ein Gesandter des Herzogs von Orleans, der schon vor 
dem DBekanntwerden des burgundischen Angrifes bei Sigismund verweilte, 
hatte die Nachricht von der bevorstehenden Absendung einer franzósischen 
Gesandtschaft an ihn gebracht. | Anscheinend ging die Initiative dazu 
95 von. Frankreich aus; Sigismund wird durch die. Mittheilung in gewissem 
Sinne überrascht, da er andere Plàüne hatte. — Vielleicht sollten die fran- 
£ósischen Doten nicht einmal speziell über Konstanz mit ihm verhandeln; 
Jedenfalls schienen sie ihm nicht genügend, um Dinge von der Wichtigkeit 
der Konzilsfrage zu erórtern. .Er wollte mit den kóniglichen Prinzen, sei es 
.. 80 mit allen, sei es mit einzelnen, in Avignon zusammenkommen, dann den 





Der Hinweis auf die Prüfung der Wahl Johanns fehlt in dem Schreiben, das in àhn- 
licher Form wohl auch an die andern Kónige geschickt wurde, doch zweifle ich nicht, 
| dass die Forderung in Paris erwühnt wurde, einmal wegen des durchaus glaubwürdigen 
- Gewührsmannes, dann weil dieselbe Forderung uns in dem spanischen Briefe (vgl. S. 183) 
-. 85 und in dem Vortrage des Ottobonus vor Ferdinand von Aragonien begegnet. (Vgl. S. 207 
Anm. 1.) Die Ewladungsformel ex imperiali officio, die den Kónig von Aragonien so 
aufregte, scheint am Pariser Hofe nicht beachtet zu sein. Ueber die verschiedenen 
- — JDeutungen der Antwort des franzüsischen Künigs vgl. ian Lenz, S. 53 ff, Schmitz, 
Pe - Die. Unionsbestrebungen und die franzüsische Nation auf dem  Konstanzer Konzil 
- A0 5. 6 und Bess, S. 104 f. 









9929 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils, NS 


kranken Kónig 4n Paris besuchen und zu Anfang Mai wieder auf 
italienischem Boden. sein. — Der. burgundische | Zwischenfall  veranlasste 
ihn die Ausführung der Pláne und selbst die Absendung einer besondern 
Gesandtschaft nach. Paris. aufzuschieben und. zundchst brieflich zu son- 
dieren, ob. der. Künig nicht geneigt sei die kóniglichen Prinzen mit. einem 5. 
theologischen. Beirath. der. Pariser Universitát nach. einem Orte der Pro- 
vence oder der Dauphiné oder moch lieber mach dem italienischen. Asti, 

wo er in den náchsten Wochen zu verweilen gedachte, zu senden. Vor 
allem. suchte er. seinen. Verbündeten, den Herzog von Orleans, und den 
Kónig Ludwig von Sizilien, den er zu neuem Vorgehen gegen Ladislaus 10 
anspornte, zu einer persónlichen. Zusammenkunft zu bewegen. 

In einem besondern Schreiben wendet er sich an die Pariser Uni- 
versitàt und. fordert sie unter Betonung des erhabenen  Zweckes auf ihre 
Boten mit den. kóniglichen zu senden (Nr. 99). 

Sigismund hatte móglichst schnelle. Antwort. gewünscht; sie blieb s015 
lange aus, dass er eine neue Einladung absenden wollte, als die Schreiben 
Karls VI. und Ludwigs von Anjou eintrafen, die nicht die Ankunft der 
Gesandten des llofes und der Universitat, sondern nur die Absicht solche 
zu schicken meldeten (Nr. 100), — Sigismund | wunderte/ sich. wohl amit 
Recht de tam diuturna retardatione non modicum, zumal kein kónig- 20 
licher Prinz. Mitglied sein sollte. Wegen des Feldzuges gegen den Herzog 
von Durgund gestattete Karl VI. ihnen. keine Fahrt. ausser Landes; doch 
wünschte er schleunigste Auskunft, ob. Sigismund mit ihnen in der Pro- 
vence, Dauphiné oder an einem | París noch ndher gelegenen Orte. sich 
trejjen und von dort aus den Konig besuchen wolle.  Sigismund lehnte 25 
jetzt ab, da die italienischen Angelegenheiten seine Anwesenheit. erheischten, 
und versprach nur, diese nach Ankunft der Gesandten  móglichst rasch 
zu erledigen. — Besonders dringend bat er um tüchtige Pariser Theologen: 

Pro uberiori denique avisamento et directione in concilio Constan- 
siensi gerendarum arbitraremur fore conveniens ymmo et oportunum, 30 
ut et aliqui ex egregiis theologis et doctoribus Parisiensis universi- 
tatis cum dictis ambassiatoribus curie regie . . . presto advenirent, 
ut unanimi digesto concilio parilique voto super agendis et cireum- 
stantiis ineumbentium et emergentium negotiorum salubriter pro- 
videretur, quid deceat qualitereumque expediat procedendum et 35 
quibus intima cordis nostri personali expressione possemus reserare 
quedam tam ardua et tanti ponderis, que exarare litteris non con- 
venit et nondum ad aures cuiuspiam de nostri pectoris thalamo 
descenderunt.  Nürgends jinden sich diese tiefen Geheimmisse aufge- 
zeichnet. — Wir. schliessen. wohl. nicht amit. Unrecht, dass sie die Leitung 40 P 











v—Uu— aum 





ad | Ee Einleitung. 9393 


des Konzils betrafen, eine Frage, die noch im Herbste 1414. die Gemüther. 
in Frankreich aufregte. (Vgl. Nr. 93.) Das Datum dieses Schreibens 
lásst sich micht leicht bestimmen. Der Inhalt bietet nur ein paar vage 
Anhaltspunkte: Der Feldzug gegen den DBurgunder hat wohl begonnen 
Doder steht unmittelbar bevor und damit 4st der  Amfang April | als 
frühester Absendungstermin gegeben. Die ungewóhnlich lange Zeit, die 
seit dem. letzten. Briefe nach. Sigismunds Angabe. verstrichen sein muss, 
weist eher auf einen spádtern als frühern Zeitpunkt hin. Nun heisst es 
in der Antwort der Pariser Umniversitàát auf die Einladung. Sigismunds, 
10 die vom 7. Mai 1414!) stammt: Nos vestre sinceritatis insignia vestigia 
ad salubria queque feliciter promovenda in domino congaudentes 
iunetissimi semper subsequemur nostrorumque aliquos viros electis- 
simos et probatos, si regi supremo domino nostro res accepta sit, 
cum regalibus principibus vel aliquo eorum, aut quovis modo oppor- 
15tunum fuerit, ad celsitudinem vestram libentes destinabimus.  4/so 
am 7. Mai weiss die Pariser Universitát noch nicht, ob. Karl VI. die 
Sendung ihrer Mitglieder an Sigismund | genelun ist. Aus der Antwort 
Karls, die Sigismund ín unserer. Nr. 100. wiedergibt:  ambassiatores 
eurie vestre quam universitatis Parisiensis . . . destinare obtulistis, 
90 ergibt sich freilich micht mit voller. Sicherheit, ob. Karl. die. Universitát 
vorher von diesem Plane benachrichtigt hat; wahrscheinlich erscheint. es. 
mir jedoch. Ist das der Fall, dann füllt die Antwort Karls nach dem 
7. Maé und 4st unsere. (Nr. 100. kaum vor Ende Mai zu setzen. | Unter 
allen Umstánden scheint sie mir eher in eine spátere Zeit als vor Anfang 
25 Mai zu gehüren.2) Dann liegt aber eine beabsichtigte Zógerung des 
franzósischen Hofes vor, die kaum in den burgundischen Wirren eine 


genügende Erklárung findet. 





1) Bulaeus, Hist. univ, Parisiensis V, 267. 
3) Auch im Vergleich zu Nr. 99 ist das Datum des Universitütsbriefes unge- 
30 wühnlieh spüt. Wie konnte die Universitüt mit ihrer. Antwort auf ein Schreiben, 
das sie mach ihrem eigenen Gestündniss als eine aussergewühnliche Ehrung ansah, 
mindestens sechs Wochen warten? Wir kennen die innern Verháltnisse der Universitüt 
nicht genau genug, um die Antwort zu finden. In mangelnder Sympathie für das 
Konstanzer. Konzil kann der Grund nicht liegen. Sie wirbt um diese Zeit ja schon 
95 aus freien Stücken für dasselbe bei den Schotten. Vgl. Jourdain, Index chronolo- 
gicus chartarum pertinentium ad hist. univ. Parisiensis p. 232 s. Nr. 1083. Die bei 
Bulaeus p. 268 s. zu 1414 gedruckte Instruktion für Gesandte der Universitüt an 
einen deutschen Reichstag, als welchen Bess S. 106 Anm. 2 den zu Speier im. Juli 
1414 annimmt, gehürt augenscheinlich in eine viel spátere Zeit. Sie bezieht sich auf 


AO das Konzil zu Basel. 


Trew te 





924 II. Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


Noch eine Schwierigkeit begegnet uns. n den Pariser Archives 


- Nationales befindet. sich. unter J 986. Nr. 17. eine Erneuerung. der. frühern 


DBündnisse Frankreichs mit dem. luvemburgischen Hause durch. Karl VI, 
die datirt ist: Dat. Parisius die XXVIII. Marcii a. d. millesimo qua- 
dringentesimo decimo tercio et regni nostri XXXIIII. (7474 Márz 98.) 5 — - 
Inhaltlich ist. das. Stück. ohne. Bedeutung, da es nur das allgemeine 
Freundschaftsverháltniss bekiáftigt. |. Nun. heisst es. in. Nr. 100,  Kónig 
Karl habe. Sigismund | mitgetheilt, dass sein affectus nostro desiderio 
concurrens intime flagraret in mutua visione et negoliis . . . mutue 
confederationis et amicitie peramplius solidande. So konnte sich der 10 
franzüsische Konig mur dussern vor dem jfürmlichen Abschluss eines 
Dündnisses mit. Sigismund. Da nun aber. Karls VI. Schreiben unmóg- 
lich vor Anfang April, aller. Wahrscheinlichkeit nach aber, wie oben 
angeführt, nicht vor Anfang Maé ausgestelit sein. kann, so kann auch 
sein. Dündniss am 28. Márz noch keine Thatsache gewesen sein. Wahr- 15 
scheinlich haben wir. in dem. Stück nur den. Entwurf des franzósischen 
Gegenbündnisses zu. dem  Dündnisse Sigismunds vom. 25. Juni 14141) 
vor uns. Dafür würde sprechen, dass sich von der Urkunde Karls 
ausserhalb des Pariser Archivs keine Spur erhalten hat. 

Das Dündniss Sigismunds scheint das einzige praktische Ergebniss 20 
der bisherigen Konzilsbesprechungen | der beiden. Fürsten. zu sein. Von 
einer. Zusammenkunyt it. den. Pariser. Theologen hat. sich. nirgends 
ein Anzeichen gefunden, auch in den spáteren Dokumenten nicht. | Sicher 
war das Dündniss von Sigismund in erster. Linie mit. Rücksicht auf 
das Konzil erneuert worden; aber es hatte auch einen augenblicklichen 25: 
Zweck: Die Interessen. des. franzósischen und. rómischen Kónigs trafen 
zusammen in der Abwehr der Uebergriffe Johanns von. Burgund. | Und | 
darum war dieser Offentlich aus. dem. Dündnisse der beiden Kónigshduser 
ausgestossen und als Feind beider. proklamiert worden.?) So konnte es 
Sigismund nicht. gleichgültig sein, dass kaum 14 Tage nach dem .Ab- 30 





!) Ueber die Drucke vgl. Lenz, Kómg Sigismund und Heinrich der Fünfte von 
England, S. 43 und Lerour, Nouvelles recherches critiques sur les relations politiques 
de la France avec l'Allemagne de 1378 à 1464, Paris 1892, p. 143 Anm. 1. Das 
irrige "Tridenti findet sich auch im Original in den Archives Nationales zu Paris 
J. 612. Nr. 51. Das Buch von Lerouz zeigt grosse Lücken. Wie aus dem Nach- 935 
stehenden. sich ergibt, hat er wohl die deutschen aber nicht das Pariser Archiv, 
wenigstens nicht in genügender Weise, benutzt. 

?) Wahrscheinlich um dieselbe Zeit. nühert. sich. der Burgunder dem Kónig 
Ladislaus. El duca di Borgogna domanda lega al re heisst es in den Commissioni 
di Rinaldo degli Abbizzi I, 246. 








Einleitung. 995 


f 4 schluss!) ihm von béfreundeter Seite das Bestreben Johanns XXIII 

E gemeldet wurde, den Burgunder mit Karl VI. auszusóhnen. (Nr. 101 
EC und 102.)?) 

Das Bündniss von rino hat auch insofern ein hervorragendes 

- — . Odnteresse, als es nach Lenz der Ausgangspunkt des Sigismundschen 

| Doppelspieles ist: Der Kónig habe damals zugleich ait Hartung. Clua, 

dem Gesandten Heinrichs V. von England, verhandelt, darüber aber 

Frankreich gegenüber das tiefste Stillschweigen beobachtet. — Letzteres. ist 

Jedoch nicht der Fall; in. .INr. 101 heisst es ausdrücklich: Interim vero, 

10 donec predicti nostri oratores ad nos revertentur, ambassiatores 3) 

.. regis Anglie . . ., quos novissime ad nostri presentiam desti- 

navit, conabimur in curia nostra reservare. Einer von den englischen 

Gesandten. ist aber. Hartung. Cluz, und. dadurch dass Sigismund | seine 

Anwesenheit, Karl VI. üittheilte, bekundete er wohl am besten, dass er 

15 keine. frankreichfeindlichen | Unterhandlungen nit. ihm  pflog. — Dagegen 

kann man die Nichterwáhnung des deutsch-englischen  Bündnisses vom 

Juli bis August 1414 nicht ins Feld führen; auch das deutsch-franzósische 

wird mirgends genannt. Ob es micht mündlich geschehen dst, muss 

dalingestellt bleiben. Jedenfalls bieten die Stellen in. .Nr. 102. von. Ende 

20 Juli: Quantum bonum militanti eeclesie et toti christianitati resul- 

taret quantumcumque fructum proferret, dum nos et vos ac rex 

Franeorum invicem uniti vere amicitie mutuam amplectando cari- 

tatem indissolubilis federa fraternitatis alterutrum coleremus wnd in 

dem  Entwurfe eines deutsch-englischen | .Bündnisses von. Ende August 


25 (Nr. 104): Desideraret itaque (ndmlich Sigismund) pro generali bono 





| !) Es ist das erste Schreiben, das Sigismund nach Abschluss des DBündnisses 
E an Karl VI. schickt. Das ergibt der Eingang. Der folgende Brief ist ebenfalls un- 
datirt und handelte schon von einer neuen. Gesandtschaft Sigismunds (Nr. 102). Der 


E. 
: Ausdruck: Loca vicina sic reddunt nos ad invicem proprinquos eum prefato rege 
: *. . * * * 
930 Francorum et vobiscum . .. convenire beweist, dass er in der Schweiz oder in 
Strassburg verweilt. 

| » 


?*) Den Wandel der Verháültnisse erkennt man daraus, dass 1412 Sigismund den 
Papst bittet, die beiden feindlichen Hüuser Orleans und Burgund zu versóhnen und 
dass er zwei Jahre spüter in die grüsste Angst geráth, als ihm die Nachricht von 

35 den Aussühnungsbemühungen Johanns zukommt. 

3) An dem Plural darf man, wie ich glaube, keinen Anstoss nehmen. In Nr. 103 
wird allerdings nur ein Gesandter genannt, Hartung Clux; wahrscheinlich war er die 
hervorragendste Persónlichkeit und werden deshalb seine Beglewer nicht genannt. 
Aber auch wenn er, was aussergewühnlich würe, allein geschickt wurde, dürfte der 

-AQ mehr formelhafte Jrrthum nicht befremden. Da Nr. 101 und 103 zewlich so nahe 
zusammenliegen, ist an eine zweite Gesandtschaft nicht zu denken. 


pnO——"""ypm€-wmc- 


Finke, Acta concilii Constanciensis. I. 15 





Francorum et Anglie reges reputati sunt et existunt tria capita in- 






2926. IIL Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


ista tria capita (d. A. wie es vorher heisst: orbis terre Romanorum, 


christianitate) sic coadunari, ut in eis esset cor unum et anima una, 
keinen Anhaltspunkt, ein. Doppelspiel. Sigismund anzunehmen. *| 
Wie verhált es sich nun. aber mit dem deutsch-englischen Dündniss? 5 

Zur Klarstellung behandeln wir hier im Zusammenhang die Beziehungen, 

die Sigismund im Konzilsinteresse. wáhrend. des Jahres 1414 mit. Hein- 

rich V. unterhalten hat.Y) | Die Konzilseinladung ist nicht mehr vorhanden; 

dass Heinrich V. sie erhalten hat und zwar um die Jahreswende ist wohl 
unbestreitbar. | Seinerseits. scheint. Heinrich die Unterhandlungen erst im 10 
Frühjahr 1414. begonnen zu haben, da sein Gesandter, Hartung Clu, der 

schon unter seinem Vater. zu Sigismund geschickt war, im Juni bei diesem 

weilt.?) | Sigismund sandte ihn zurück cum articulis distincte specificatis 

... et nichilominus vivis relatibus ab ore nostro sufficienter instruc- 

tum. Was er damit im allgemeinen bezweckte, ist schon lángst aus einer 15 
Vollmacht. Heinrichs vom 3. Juli. 1214 bekannt: Quia ... Sigismundus 

... ex totis desideriis cordis sui affectat inire nobiscum federa 
amicitiarum et ligarum, prout per Hertangum Clux militem pro parte 

prefati regis sumus informati.?) Dass e/m solches DBündniss in irgend 





5) Lenz S. 21 ff. glaubt schon für 1411 nachweisen zu künnen, dass Heinrich IV. 90 
von Lngland die Bundesgenossenschaft des rümischen Künigs gegen Frankreich habe 
gewinnen wollen. Heinrich bevollmáchtigt nàmlich damals Hartung Clux und Johannes 


Stokes als. Gesandte zum. Abschluss eines. Bundesvertrages mit Sigismund. | Dagegen 


hat Caro S. 13 betont, von. allen. Vermuthungen über. den Inhalt der Sendung vom 
Februar 1411 sei jedenfalls die, welche ihn auf den. Antagonismus der Westmüchte 95 
beziehen wolle, nach Lage der. Umstünde. die. allerunwahrscheinlichste, und zugleich 
die andere. Vermuthung gedussert, dass die Verhandlungen sich auf die preussischen 
Ordensangelegenheiten bezogen hütten. | Dazu passt vorzüglich Nr. 21, worin Sigis- 
mund. Heinrich IV. ausführlich über seine Besprechungen mit Kónig Ladislaus von 
Polen in der Ordensangelegenheit unterrichtet. Man vergleiche besonders die Stelle 3() 
(oben S. 91): Rogamus ..., ut placeat ad nos illuc in Francfurd certos de con- 
siliariis vestris ... destinare, precipue ut cum illorum directione . .. laborare valeamus 
pro pace facienda inter Fransigenas et etiam aliqua tractare pertinentia ad consilium 
generale, Nach dem Tode Heinrichs IV. im Márz 1413 schrieb Sigismund an seinen 
Sohn: Sperabamus enim cum ipso in Alamania convenire et de multis ad exaltationem 35 
catholice fidei, christianitatis et reipublice votorum conformitate utiliter providere. 
Aus Cod. Palat. 701 fol. 301 v. der Vatik. Bibliothek. 

?) Das ergibt sich aus der Datierung der Nr. 103, die in das Ende Juli gehórt. 
Darnach ist. Cluz vorausgesandt, aber der Brief ist das erste Schreiben, das Sigis- 
mund nach seiner Abreise an. Heinrich schickt. Eine lüngere Pause, z. B. von mehr AQ 
als einem Monat, würde bei dem Herannahen der Konzilszeit unerklürlich sein. : 

?) Gedr. Rymer, Foedera . .. inter reges Angliae et alios quosvis (Ausgabe 
von 1704) IX, 155 s. Daraus Deutsche Reichstagsakten VII, 198 s. Nr. 142, à 








Einleitung. 991 


einer Form vor dem 20. October zu Stande gekommen ist, geht offen- 
kundig aus der Instruktion. für die englischen Konzilsgesandten von. diesem 
Datum. hervor; sie erhalten Vollmacht. endgültig zu verhandeln super 
quibuscumque ligis, confederationibus et amicitiis . . . inter nos et 
5... Romanorum . . . regem contrahendis et ineundis perpetuo vel 
ad tempus ac nuper initis et contractis prorogandis ac etiam de 
modo et forma et quantitate auxilii, subventionis seu subsidii hincinde 
ministrandorum.?) Jer werden das bereits abgeschlossene DBündniss 
oder Freundschaftsverháltniss und seine. Verlángerung in. Gegensatz. ge- 
10 stellt zu der Liga, die die neue Gesandtschaft amit Sigismund. vereinbaren 
soll.?) Die Zeit des Abschlusses hat Lenz (S. 60) mit Recht in die Zeit 
des Koblenzer F'ürstentages, also in das Ende August oder den Anfang 
September. 1414, verlegt. Denn nach. Reichstagsakten VII Nr. 43 S. 201 
wa der rait von Engelant auf dem Tage amwesend, d. h. Ritter Walter 
15-Hungerford, Kanonikus Simon Sydenham und Johannes Waterton, denen 
Heinrich V. zum eventuellen. Dündnissabschluss Vollmacht gegeben hatte. 
Der Inhalt des DBündnisses ist nie veróffentlicht worden. | Lenz schreibt 

ihm. einen. frankreichfeindlichen Charakter zu. — Heinrich V. habe durch 
Hartung Clur dic Pláüne seines Vaters, Deutschland gegen Frankreich 
20 zu. gebrauchen, wieder aufgenommen (S. 97) und jetzt habe sich Sigis- 
mund mit ilum zum Untergange Frankreichs verschworen. Dass Hartung 
Clur aus ganz anderer Veranlassung zu Sigismund gekommen ist, erhellt 
aus Nr. 103, einem der wichtigsten Dokumente für die Kenntniss der 
Sigismundschen Kirchenpolitik. — Es. entstand kurz. nach der Abreise des 
25 Clux, dem der deutsche Gesandte Georg von Zedlitz mit dem Schriftstücke 
folgte,3) wahrscheinlich 4n. der Zeit. des  Speierer | Reichstages | (Juli 
19—31). Denn der rómische Konig erwáhnt seine augenscheinlich. soeben 





!) Rymer, Foedera IX, 168. 
3) Die beiden andern bei Lenz (S. 37 ff.) und Caro (S. 17 f.) angeführten Stellen 
30 würden für sich nicht genügende Beweiskraft haben.  Elmham in den Gesta Henrici V. 
spricht nur allgemein vom DBündnisse des Jahres 1414 und kóünnte ebenso gut die 
spütern Verhandlungen im Auge haben. Jean de Montreuil (Amplissima Collectio 1I, 
1444) ist so schlecht unterrichtet oder stellt sich so, dass ihm n diesen Angaben 
wenig zu trauen ist. Jedenfalls kann von einem spátern Bekanntwerden zur Schande 
35 Sigismunds keine Rede sein. 

3) Aus dem Stücke lüsst sich freilich nicht mit untrüglicher Sicherheit schliessen, 
dass Hartung Clux vor dem Zedlitz expediert ist. Doch scheint es mir sowohl der 
Sachlage wie dem Wortlaute nach. das Wahrscheinlichere zu sein. Würden beide 
zusammen abgereist sein, so würde der 11. Juli (Ankunft in. Strassburg) der früheste 

AO aber auch wohl der spáteste Termin sein, da Heinrich V. 12 Tage spüter die Auf- 
trüge des Clux schon kennt und neue Gesandte bevollmüchtigt. 


I 
t 
E 
E 
m5 
1 


15* 





2938. III, Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


erfolgte. Rückkehr aus. talien. und. das Scheitern. des. frühern. Planes, 
baldigst nach Italien zurückzukehren, Y) veranlasst durch den Widerspruch 
der Kurfürsten (per principes ellectores et ceteros magnates); mun 
traf. Sigismund zuerst. in. Strassburg (Juli 11—17), darauf in Speier 
mit einigen Kurfürsten zusammen, — Hátte er in Strassburg schon das 5 
Fallenlassen des italienischen Planes kundgegeben, so würde es. Nürnberg 
doch am 21. Juli gewusst haben, was nach Reichstagsakten V II .Nr. 139 
S. 197 moch micht der Fall ist. | Sigisimund hat. mit. Clur. auch. über 
weltliche Angelegenheiten. verhandelt, so de modo disponendi et pro- 


videndi super bono statu fratrum vestrorum. Die Hauptsache ist aber 10. 


ofjenkundig die Evrórterung. der. kirchlichen Fragen. gewesen. Wie. aus 
Frankreich, so. wünscht er auch. von. den englischen Universitáten hervor- — 
ragende Theologen  womóglich vor, wenigstens zu Anfang des Konzils 
bei sich zu sehen, um mit ihnen die Frage der Konzilsleitung zu be- 
sprechen. | Vor allem aber hegt er. den dringenden Wunsch nach Einigung 15 
der drei máchtigsten europáischen Monarchen, des rómischen, franzósischen 
und englischen. Kónigs. | Sind. sie. verbündet, wer kann dann wider sie 
sein: Et si nullus ex illis usurpantibus sedem papalem in concilio 
interesse curaret, quod absit, nichilominus nostris atque vestris ac 
dicti regis Francorum ceterorumque principum et prelatorum nec 20 
non virorum approbatorum in copiosa multitudine illorum confluen- 
tium unanimi deliberatione ... poterit de reformatione prosperi status 
ecclesie sponse Dei et totius christianitatis . . . provideri. Mt dürren 
Worten | gibt. hier. Sigismund seinen. Willen kund auch ohne die drei 
Pápste das Konzil durchzusetzen; aber er bedarf dazu vor allem der25 
Einigkeit der grossen europdischen Máchte. — In noch schárfere Beleuch- 
tung. tritt. dieser Plan, wenn man damit vergleicht, was er kurz vorher 
über Johann XXIII. und seine Gegner sagt. Er glaubt an die. Wahr- 
scheinlichkeit der Theilnahme Johanns und ebenso hofft er auf. die Theil- 
nahme Gregors und. DBenedikts, die er selbst eingeladen hat. Er stellt 30 
alle drei auf' eine Stufe und von der Theilnahme Johanns ist er lángst 
micht fest überzeugt. Seine allmálige Lossagung von Johann hat also 
schon vor dem Konzil begónnen. 

Dei einem. sogearteten Schreiben. ist. es, wie ich glaube, undenkbar, 
dass Heinrich Sigismund zum  Bunde gegen Frankreich zu gewinnen 35 
gesucht hat und noch viel mehr, dass Sigismund auf ein solches Ansinnen 





? Der Zug solite gegen Filippo Maria Visconti gehen. Darum warb er bei 
den deutschen Stüdten Truppen, die zum 1. August in Konstanz sein sollten, Zugleich 


bemühte er sich die Stüdte für das Konzil zu interessieren, (Vgl. Reichstagsakten VII 
Jr. 136 und 176.) f 





















Einleitung. 999 


eingegangen ist. Jeder Zweifel am die Richtigkeit dieser Auffassung müuss 
schwinden, wenn man Nr. 104 heranzieht. | Sie wurde den englischen 
Gesandten auf dem Koblenzer Tage mitgegeben (vgl. Nr. 105) und ist 
eine Art. Entwurf zu einem deutsch-englischen Bündnisse, das in letzter 
5 Lénie aber sich zu einem DBunde der beiden Máchte mit Frankreich aus- 
wachsen sollte: Desideraret pro generali bono ista tria capita coadunari. 
Sigismund hofte das durch zwei Mittel zu erzielen, durch die endliche 
Vollziehung der stets aufgeschobenen Heirath Heinrichs V. ait Katharina 
von Frankreich und durch ein gemeinsames. DBündniss gegen den mut 
10 Frankreich im. Kampfe liegenden Johann von Durgund! Man kann wohl 
von einer naiven Zumuthung des rümischen Künigs sprechen, der ein 
solches Ansinnen dem Kónige stellte, welcher ein paar Monate vorher. eine 
politische Einigung mit dem DBurgunder gegen. Frankreich. gesucht hatte, 
auch von einer gewissen Unreife der Sigismundschen Politik, der ein so 
15 evichtiges  F'aktum wie. die Uebereinstimmung |.Englands mit. Burgund 
unbekannt geblieben war: von einer Frankreich feindlichen Politik. Sigis- 
munds wird nicht mehr die Rede sein kónnen. | Wie er bei den ersten 
Anzewhen der feindlichen Gesinnung. zwischen Heinrich IV. und Karl VI. 
schon àm Jahre 1411 warnend seine Stimme erhebt, wie er die innern 
20 franzósischen Zwiste zu beseitigen sich bemüht, so sucht er auch jetzt 
die Abneigung Englands von Frankreich ab. und auf Burgund zu lenken; 
natürlich nicht allein aus dem idealen Grunde, um das. Zustandekommen 
des Konzils zu ermóglichen, sondern auckh weil er selbst mit dem bur- 
gundischen Hause arg verfeindet war. (Vgl. S. 219.) Und er weiss dem 
95 Englánder den Plan mundgerecht zu machen. durch ein. hóchst interessantes 
Anerbieten: Illa bona et iura, que in manibus prefati nominati ducis 
Burgundie in Flandria existunt ab imperio dependencia paratus est 
eidem regi Anglie auctoritate imperiali in feudum conferre et donare, 
ita quod idem rex Anglie adiuvet regem Romanorum ad recuperan- 
30dum de manibus dietorum fratrum de Burgundia illa bona, que in 
Burgundia, et vice versa idem rex Romanorum iuvabit ipsum regem 
Anglie ad optinendum illam partem totam, que in Flandria ab 
imperio dependet. | 
Worin bestand mun der Inhalt des thatsdchlich abgeschlossenen Bünd- 
35 nisses?  Meines Erachtens hat schon. Caro (S. 18) denselben vichtig be- 
zeichnet: er war die Grundlage für die Theilnahme der Englánder am 
Konzil d. À. das Bündniss war ein Konzilsbündniss. Damit. deckt. sich 
ein Satz in dem Schreiben Sigismunds an Heinrich V., worin er über 
die Verhandlung mit Hartung Clux berichtet: Affectamus itaque, quem- 


- 40 admodum per prelibatum Hartungum militem nuntiamus, pro generali 


DS Mou s 
I3 ,- 


votorum et amicitie soliditate corroboraremur. £n solches DBündniss 






230 III. Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


rei publice ecclesiastice videlicet et secularis incremento, ut in unitals 


konnte in den allgemeinsten Ausdrücken abgefasst sein; es erscheint mir 
fraglich, ob das Konzil überhaupt darin genannt war.!) 

Dass das andere von Sigismund. vorgeschlagene Bündniss nicht auf 5 
der oben skizzirten. Grundlage vollzogen. wurde, obwohl die englischen 
Konzilsgesandten?) zu nicht genannten. Vereinbarungen Auftrag hatten, 
scheint mir gewiss zu sein. Weniger deshalb weil eines solchen Bünd- 
misses spáter mie gedacht wird, als weil Heinrich von England schwerlich 
darauf eingehen konnte und die politische Lage im Herbst durch. die 10 
Aussóhnung Karls VI. mit Johann von Burgund vollstándig gedndert 
war, Nur in Letzterem liegt woM der Grund, dass im folgenden Jahre 
1415 die Annáherung Englands und DBurgunds nicht so ofenkundig war; 
schon im Jahre 1416. steht. Burgund. ganz aieder auf. Heinrichs V. Seite. 
Ich móchte aber überhaupt den formellen Abschluss eines neuen Bünd- 15 
nisses bezweifeln: neben dem frühern Konzilsbündniss hátte bei der poli- 
tischen. Konstellation zu. Beginn des  Konzils ein. zweites keine rechte 
Grundlage. . Man hat. verhandelt, weil es so früher vereinbart war, aber 
man ist zu keinem Abschluss. gekommen. — 1ch. glaube, das will Nr. 109 
besagen, die uns leider mur bruchstückartig erhalten ist, besonders der 20 
Satz: Saue internis desideriis affectantes inter nos ... et ... 
Henrieum ... regem . . . amicitie indissolubilia federa . . . inire 
... cum... nuntiis specialibus plenum ad hoc et sufficiens man- 
datum habentibus . .. pluries et vicibus iteratis practicando de- 
duximus, set intervenientibus multifariis occupationum generibus .. .25 
ele. Dieses, wahrscheinlich im November oder December 1414. geschrieben, 





Y) Auch die Stelle in dem. Schreiben vom 20. October, worin Heinrich die ab- 
geschlossene und noch abzuschliessende. Allianz erwühnt: ac etiam de modo et forma 
et quantitate auxilii, subventionis seu subsidii hincinde ministrandorum, die ja für 
das abgeschlossene. Bündniss im Sinne von Lenz als Beihülfe in einem eventuellen 30 
Kriege gedeutet werden künnte, ist nichts anders als reine Formel, die in allen Arten 
von DBündnissen erscheint. 

?) Die stattliche englische 'Konzilsgesandtschaft wird schon am 20. October be- 
vollmáüchtigt. Sie ist dann in Aachen bei der Krünung am 8. November (vgl. Lenz 
S. 63f. und Reichstagsakten VII Nr. 170), erscheint aber erst am 21. Januar, also 35 
beinahe. ein viertel Jahr spüter in Konstanz (Forschungen und Quellen S. 255 f. und 
das Tagebuch des Cerretanus) Dass dieselbe inzwischen wieder in England 
gewesen ist, künnte man aus der Lünge der Zeit vermuthen. | Doch widerspricht dem 
wohl die Bemerkung des englischen Protonotars Thomas Polton am 7. December: 


Cum ... regis Anglie ambasiatores regnique prelati in via sint, Forschungen und 40 
Quellen S. 251 und, Cerretanus, | 





Einleitung. 931 





kann doch mur weiter gelautet haben, dass mam zu keinem Abschluss 
gekommen. ist. 
: Die am Schluss dieses Abschnittes angefügte Nr. 110, die wohl. aus 
E | der ersten. Zeit des Jahres 1415 hervührt,Y) beweisst, dass der englische 
r 5 Konig Sigismund seine Pláne gegen Frankreich mitgetheilt hat. Sigismund 
redet in eindringlichster Weise noch einmal dem Frieden das Wort, indem 
er von den schlimmen Seiten des Krieges ein düsteres Bild entwirft. 
Jedenfalls geht aus dem Schreiben hervor, dass Heinrich V. den rómischen 
Konig nicht zum DBunde gegen Frankreich eingeladen hat. Erst über ein 
10 Jahr spáter vollzieht sich die Umwandlung in der Gesinnung Sigismunds 
Frankreich. gegenüber. 

Nach der Klarlegung der deutsch-englischen Beziehungen dst es leicht 
an der Hand der unten folgenden. Aktenstücke ein Bild des Verháltnisses 
Sigismunds zu Karl VI. im. Sommer 1414 zu entwerfen. | Zahlreiche 

15 Boten eilen. zwischen den beiderseitigen Lándern hin und her.?2) | Am fran- 
zósischen Hofe strebt man moch immer eine persónliche. Zusammenkunyft 
der beiden Monarchen und der kóniglichen Prinzen an; diesmal in 
Verdun, das beiden Theilen gelegen. war. | Sigismund musste. es wegen 
seiner nahe bevorstehenden Kónigskrónung ablehnen. |. Noch war die Rück- 

20 antwort am  Hofe micht eóngetroffen,. als. Konig Karl, wohl zu Ende 
August, denn  Sigismund kennt bei seiner Antwort die neueste politische 
Wendung. noch nicht, statt Verdun Lyon vorschlagen liess, weil dorthin 
Johann XXIII. von Avignon aus kommen wollte. (Nr. 106.) Ob der 
neue Vorschlag mehr als eine. Phrase sein. sollte, scheint mir. zweifelhaft. 

25 In Frankreich konnte man. doch unmóglich glauben, dass Sigismund 

- wenige Wochen vor Deginn des Konzils nach einem so entlegenen Orte 
| reisen. werde. — Der. VorscMag | lag natürlich ganz. im — Interesse. Jo- 
: hanns XXIIL, der so eine gemeinsame Verstdndigung mit den beiden 





Y) Vielleicht wurde sie von den Gesandten bei ihrer Ankunft in Konstanz am 
: 80 21. Januar überreicht. 

23) So schreibt. Sigismund am 25. Juli 1414 a». Karl VI.: Nobilem Turingum de 
Ramstein baronem et venerabilem Wildericum de Mitra decanum Metensem, decretorum 
doctorem et sacri palatii apostoliei causarum auditorem, consiliarios et fideles nostros 
dilectos presentium exhibitores, de mente nostra super quibusdam secretis et arduis 

95 raternitati vestre parte nostri culminis referendis plenarie instructos ad vestre sereni- 
tatis presentiam decrevimus destinandos affectuose rogantes, quatinus eorum relatibus 
fidei plenam hac vice certitudinem velitis et dignemini firmiter impartiri, Eternus, 
precamur, dominus vestre celsitudinis statum votive conservet optatisque semper augeat 
incrementis, Datum in civitate Spirensi XXV. die Julii, regnorum nostrorum anno 

A40 Hungarie ete, XX VIII, Romanorum vero quinto. Ad mandatum domini regis Johannes 
Kireheim. 4ws Cod. Palatinus 701 fol. 285 v. der Vat, Bibliothek. 












232 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


ersten. weltlichen Máchten hátte finden. kónnen. Man hónnte ihn. als den 
Urheber des Reiseplanes ansehen; doch fehlte dem Gerüchte die Grund- 
lage, der Papst nahm einen ganz andern. Weg zum Konzil. 

Am 4. September 1414. kam. der Friede. zwischen Karl Vl. und 
Johann von Burgund in Arras zu Stande. Der Dauphin, ein Schwieger- 5 
sohn Burgunds, war dafür gewesen und hatte gesiegt, der Herzog von 
Orleans war mit seinem Anhange unterlegen. Das war ein harter Schlag 
für Sigismund! Mit scharfen. Worten. beklagt er sich über diese hinter 
seinem. Rücken vollzogene Aussóhnung mit einem Gegner, den er ein paar 
Monate vorher aus eigenem Interesse, aber mehr noch um Frankreich zu10 
gefallen, ófentlich als seinen Feind. bezeichnet hatte. (Nr. 107.) Er fühlte 
das Schiefe seiner Stellung: Utique in nostrum vergere videtur dis- 
plicentiam et contemptum. — Dazu kam moch, dass der Burgunder mit 
seinem Bruder und dem llerzog von. Berg. den neuen Kólner Kurfürsten 
und den llerzog von Geldern zu bekriegen und Aachen wdáhrend der 15 
Krónungstage zu überfallen sich anschickte. | Sigismund. gebraucht wohM 
grosse Worte, doch vermeidet er im. [nteresse des Konzils den Bruch mit 
Frankreich; er hofft eben auf eine rege Betheiligung der kóniglichen 
Prinzen, Prálaten und  Doktoren. | Der. Streit. Frankreichs mit. dem 
Herzog von Lothringen führt ebenfalls zu keiner Spannung. In nur allzu 20 
freundlichen Worten. sucht Sigismund die Entscheidung bis zum Konzil zu 
verschieben. (Nr. 108.) Dass zu Deginn desselben das Verháltniss das 
freundlichste war, geht aus der überaus glánzenden Aufnahme hervor, 
die die franzüsischen. Universitáts- und Hofgesandten bei. ihrer. Ankunft 
in Konstanz durch Sigismund erfahren. | Auch in der Briefsammlung, 95 
die zur Klarstellung der. franzósisch-deutschen Beziehungen s0 wichtiges 
Material geliefert. hat, finden sich mehrere. Spuren. einer. eifrigen Korre- 
spondenz zu Anfang 1415. So dankt Sigismund Kónig Karl selbst oder 
dem Knig Ludwig de exeniorum missione, que nobis pro parte 
liberalitatis vestre solempnes ambaxiatores vestri ad sacrum concilium 30 
destinati nuper presentarunt. wem der kóniglichen Prinzen schreibt 
er: Nuper res in sacro concilio agitatas et gestas et occurentia que- 
que calami officio eidem. regie fraternitati (d. A. Karl VI. atque 
vobis succincte descripsimus, haut ambigentes, quin ambaxiatores 
eiusdem domini regis atque vestri hie existentes plenius et latius 35 
rerum gestarum series vobis iugiter significavere. Dann verspricht 
er neue. Nachrichten. V) | 





') Die beiden Stücke Cod. Palatinus 701 fol. 307 und 283v. Das erste ist 
überschrieben: Serenissime princeps. Da. es Heinrich V. von England nicht sein kann, 











Einleitung. 233 


. Wie verwirrt die Anschauungen über das Konzil, seine. Aufgaben, 
seine Leitung und seinen Ausgang in Frankreich in den obersten und 
untern. Schichten waren, folgt deutlich aus Nr. 93. Gern glaubte man 
dort dem Gerüchte von einer Vertagung des Konzils und die Folge war, 

9 dass mehrere Wochen nach Beginn der Versammlung moch kaum ein 
franzósischer Prálat in Konstanz sich zeigte. Johann X XIII. musste den 
franzósischen Klerus am 6. December durch eine besondere. Dulle noch 
ernstlich auffordern, doch endlich zu erscheinen.Y) Auch dann dauerte es 
noch beinahe zwei Monate, bis die offiziellen geistlichen und weltlichen 

10 Kreise Frankreichs am. Konzil selbst oder durch. Vertreter. theilnahmen. 

Frankreich gegenüber. ist. Sigismund in. seinem | Konzilseifer | micht 

der Betrüger sondern der Detrogene; unrichtig dre es jedoch bei den 

verwickelten innerpolitischen Verháltnissen Frankreichs, die aller Stabilitát 

- entbehrten, den unglücklichen Karl VI. oder den Herzog von Orleans. als 
15 Hauptbetrüger: zu bezeichnen. 


E. Sigismund und der griechische Kaiser Manuel. 
Von 1411 bis 1414. 


Die Union der lateinischen und griechischen. Kirche spielt dank. der 
Hülfsbedürftigkeit des. griechischen | Kaiserreiches in. den. Erórterungen 
20 unserer Periode eine grosse Rolle. Im Jahre 1400 hatte der edle Kaiser 
Manuel seine Dittreise zu den abendlándischen Hófen begonnen; dabei 
wurde natürlich die Unionsfrage eifrig  erórtert.?) . Die. besten. Aus- 
sichten eróffneten. sich. durch die. Wah. des Griechen. Peter. Philargi. zum 
Papst auf dem Pisaner Konzil. Manuel beglückwünschte Alezander V. 
95 in einem warmen. Schreiben und. drückte die Hoffnung aus, dass nunmehr 
mit der Einigung der abendlándischen Kirche die so lange ersehnte Union 
mahe gerückt sei. Zugleich kündigt ev die Absendung eines besondern 
Gesandten an, des Johannes Chrysoloras, eines Neffen des berühmten 





ist es unzweifelhaft einer der beiden genannten. Das zweite Stück trügt die Adresse: 
JO serenissimo principi Dei gratia Carolo regi Francorum, is£ aber trotzdem an eine 
" andere Persünlichkeit, «twa an den Dauphin oder den Herzog von Orleans, gerichtet, 
wie aus dem Inhalt klàr hervorgeht, besonders aus dem Schlusssatz : Nonnulla restant 
in pendulo (d. 5. im Konzil. Dum autem certitudo clarescit, de eisdem regie culmini 
Francorum atque vobis notitia luculenter apparebit. 
35. 1) Vgl. Forschungen und Quellen S. 316 Nr. 18. 
3) Die ausführliche .Biographie Manuels von Berger de Xivrey, Mémoire sur 
la vie et les ouvrages de l'empereur Manuel Paléologue in den Mémoires de I Institut 
de France vol. XIX enthált gar kein Material für uns, 







"e OUR q OR EE MET TM P S NIAE OUT ECNURORE MERE 
3x » N um - a Am T e. 


234 III. Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


Humanisten Manuel. Chrysoloras. |. Manuel. selbst, der uns in der Vor- : 
geschichte des. Konstanzer Konzils wiederholt. begegnet, wav bereits als 
Devollmáchtigter des Kaisers in Italien thátig.!) 

"Thatsdchlich. erscheinen. Onkel und .Neffe an der pápstlichen Kurie. 
Am 30. Juni 1410. stellt. Aleanders. Nachfolger Johann. XXIII. beiden 
einen. Geleitsbrief aus, dem Johann cum quibusdam nostris commis- 
sionibus nach Konstantinopel, dem Manuel für nicht genauer bezeichnete 
Gegenden.?) Der neue Papst bekundete sein Interesse für die Umion 
zuerst. durch. die Gesandtschaft, die er zu Ende des Jahres 1410 mach 
Paris schickte. Der. officielle Redner | des. Erzbischofs Alamannus von 10 
Disa hielt eine làngere Rede, in der er die Ziele Johanns klarlegte. 
Da heisst es: Intentionem ... habet ad pacem et unionem tam inter 
Grecos et Latinos quam alias faciendam et procurandam.?) 4n» Frank- 
reich. war. der Boden für die Frage schon ín günstigster Weise kurz 
vorher von Gerson vorbereitet. In seiner angeblichen Rede an Alezander V.15 
hatte er die Wiedervereiniqung als Aufgabe des neuen Papstes bezeichnet; 
im Auftrage der Pariser Universitát hielt er vor Karl VI. eine glánzende 
Ansprache. über. dasselbe Thema.*) 

Als eifriger. Unionsfreund. zeigt sich. Konig Sigismund in Nr. 111 
bis 1139. — Nr. 111 ist unzweifelhayft die dlteste von den drei Stücken. 90 
Stellen wie: Et ut salubrius id peragere possimus consilio deliberato, 





3) Das Schreiben vom 25. December 1409. ist. gedruckt in der wiederholt er- 
wühnten. Abhandlung von. Simonsfeld S. 45 f. 

?) Johann XXIII. an alle Erzbischüfe usw.: Cum dilectum filium nobilem virum 
Johannem Chryssoloram militem Constantinopolitanum, cum quibusdam nostris com- 25 
missionibus ad nos et Romanam ecclesiam pertinentibus redire facimus in patriam 
. .. Presentibus post eius reditum ad Romanam curiam semel dumtaxat minime 
valituris, ... Dat, Bononie II kalendas Julii p. n. a. primo, — Johann XXIII. an alle 
FErzbischüfe usw.: Cum dil. fil. nob, virum Manuelem Chr. mil. Const., familiarem 
nostrum, aliquando contingere possit tam pro suis quam pro nostris et ecclesie 3() 
Romane negociis ad nonnullas partes personaliter se transferre . . . Selbe Datum. 
Regbd. 340 fol. 173 des Vatik. Archivs. Die Rückkehr Johanns zur Kurie ist in 
dem. Schreiben vorgesehen. Wahrscheinlich ist er es, dessen Ankunft an der Kurie 
Lionardo Bruni in einem Briefe vom 19. Februar 1411 meldet: Joannes Grecus miles 
Bononiam venit ad XI kalendas Martias. Secum habet Demetrium non Poliorcitam et 35 
Guarinum Veronensem, Hie, ut gustare primo aspectu potui, iuvenis est apprime 
doctus . .. Manuel vero Chrysoloras usw. Vgl. Mehus, Leonardi Bruni Aretini 
epistolarum libri VII p. 90. .Wohin sich Manuel damals gewandt hat, ist ungewiss. 
Jedenfalls war er um 1412 December 26 wieder an der Kurie. Vgl. Mehus p. 101. 

*) Preuves des Libertez Kap. 2 Nr. 9. 

*) Gersonii Opera (ed. du Pin) II, 141 ss. Ein ausführlicher Auszug bei Schwab, 
Johannes Gerson S. 258 ff. 










Einleitung. 235 


c 


alta mente concepimus vos, si placet, in predicte fraternitatis nostre 
participium gratanter associare, wnd die andere: Accepimus profecto 
fide digna relatione, quod vestra intencio versatur et aspirat ad hoe, 
qualiter ecclesia Greca uniri posset cum sacrosancta Romana ecclesia 
5 beweisen, dass. hier die erste briefliche Anknüpfung Sigismunds mit 
Manuel: vorliegt; sicherlich auf den betrefenden Gebieten. |. Es ist undenk- 
bar, dass beide miteinander über die Kircheneinigung schon korrespondiert 
haben. Andererseits geht aus der Berührung der Frage in der folgenden 
ANr. 112, wo schon gewissen Einwendungen gegen die Folgen der Union 
- .. 10 begegnet wird, hervor, dass sie bereits Gegenstand früherer Verhandlungen 
gewesen ist. Nun schildert. Sigismund in. Nr. 112. den. Verlauf. des 
Venezianischen Krieges im Winter 1411 auf 12, erwáhnt den Monat 
Márz als vergangen, und den Herbst, in dem er sich krónen lassen will, 
als zukünftig; folglich fállt das Schreiben in die Zeit vom April bis 
15 Herbst 1412 und da nach Márz keine Kriegsthaten mehr. erwáhnt werden 
wohl. in den Monat April oder Maé des genannten Jahres. Also ist 
Ar. 111 vor diesen Termin zu setzen. Da darin des Krieges mit Venedig 
noch nicht gedacht wird, so entstand sie wohl vor dem Deginn desselben, 
also vor Winter 1411. Nun heisst es an einer Stelle dieses Stückes, dass 
20 wegen der Zeit, die die nach Konstantinopel abgehende Dotschaft und 
ihre Rückreise erfordern, tantum labitur de tempore, ut in instanti 
estate contra ipsos Turcos personaliter procedere non valemus, mit- 
hin hat der Sommer 1411 moch micht begonnen, steht aber ummüttelbar 
bevor. Dazu passt mun vorzüglich der Satz; Modo sanctissimus . . . 
25 Johannes XXIII. unicus, verus papa concilium generale promulgavit 
in proximo celebrandum. Johann XXIII. hatte soeben d. h. Ende 
April 1411 das vómische Konzil berufen. Wir düvfen also Nr. 111 mit 
gróüsster. Wahrscheinlichkeit in. den. Mai oder noch eher in den Juni 1411 
setzen.l) De letzte Nr. 113 lásst sich zeitlich leicht bestimmen: Die 
30 Berufung des Konstanzer Konzils ist erfolgt; die Zeit des Zusammen- 
trittes. steht nahe bevor, da Sigismund den Kaiser zur Absendung einer 
Gesandtschaft. auffordert; andererseits ist. sie doch, noch so fern, dass der 


N 


PRESE geom po P TRCPRPERE TUY C 
; - r, 





1) Bei dem Konzil kann es sich nicht um das Konstanzer Konzil handeln, denn 

dessen Berufung kündigt Sigismund in Nr. 113 und zwar in ganz anderer Weise an. 

35 Er hebt, wie in allen seinen hierauf bezüglichen Briefen an fürstliche Personen, 

seine eigene Mitwirkung für das Zustandekommen des Konstanzer Konzils besonders 

hervor. Zudem würde dann auch die Bemerkung, dass Gregorius XIL. in Apulia 

. Sich aufhalte, nicht passen. Gregor war seit Ende des Jahres 1412. in Rimini. Auch 

die neue Konzilsberufung des Frühjahrs 1413 kann aus den oben angegebenen 
A0 Gründen nicht in. Betracht kommen, 


- 


P" ww REN AN cue 






236 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


jetzt bei Sigismund und nach Konstantinopel zurückreisende Johannes | 
Chrysoloras. die Vertretung des. Kaisers beim. Konzil übernehmen | kann. 
Darnach darf als Zeit der Absendung das Frühjahr 1414 ange- 


nommen werden. 
Stellen wir nunmehr. die aus den Schreiben. sich ergebenden Resultate 5 
zusammen.  Sigismund muss schon in der ersten Zeit seines rómischen 
Künigthums die Unionsfrage. erwogen haben. — Denn lange vor Frühjahr 
1411 hatte er eine. Reihe Vorschláge hierfür dem Papst Johann XXIII. 
gemacht und. Johann sie beantwortet. Manuel Chrysoloras war dabei thátig 
gewesen. Leider sind diese wichtigen Stücke spurlos verschwunden. In10 
seinem. ersten Schreiben, worin Sigismund ihrer gedenkt, schlágt er Kaiser 
Manuel ein Bündniss gegen die Türken vor; für diesen Sommer sei es 
faeilich zu spát, aber für das kommende Jahr werde er energisch gegen 
sie rüsten und dann hofft er auch den lángst gehegten Plan, eines 
allgemeinen. .Kreuzzuges. ausführen zu kónnen.!) Daran knüpft er den1l5 
Gedanken, wie vortheilhaft es für ein derartiges Unternehmen sein würde, | 
wenn vorher die Einigung der abend- und morgenlándischen Kirche, die, | 
wie er gehórt, Manuel selbst anstrebe, stattgefunden hátte. | Werde die 
Materie auf dem rómischen Konzil nicht verhandelt, so müsse, wenn | 





') In einem. Schreiben an einen honorabilis, devote, fidelis, dilecte in Kon-9() 
stantinopel, der sich an Sigismund. gewandt. hatte und von dem dieser sagt: Zelum 
habere accensum dinosceris, presertim circa ea, que felicem statum et defensionem - 
predicte urbis respiciunt . . . Sollicitudinis ergo tue ministerium et labores vigilanter 
impende vias et modos tanto negotio convenientes accurata diligentia exquirens, quibus 
oportunis valeat presidiis sibi subveniri, 5etont der Kónig ebenfalls seine Neigung für 95 
einen Kreuzzug: Nam si antiquas et antiquatas regionis christiane pressuras pii iudicii 
censura quis discutiat, o quanta christicolis causa doloris et horroris ingeritur, si 
debita compassionis pietate considerent, quod plasphemi nominis christiani totum Asye 
ac Orientis plagam nee non maiorem partem Europe, ut eciam tue devotionis littere 
protestantur, in opprobrium domesticorum fidei orthodoxe occupant et tenent sine 3) 
contradictione, et nisi celeri remedio subveniatur sue malignitatis conatus et retia in 
almam urbem Constantinopolim et loca cireumposita, que apud fideles in vicino 
ibidem restant, debachantes tetenderunt,  Intelleximus, inquam, novas et assiduas 
insidias ac intollerabiles molestias, que illi alme urbi Constantinopoli a Teucris, per- 
ditionis et ire filiis, non sine feritate hostilium incursuum iugiter inferuntur, ipsamque 35 
in multe necessitatis articulo constitutam . . . Maxime Romani regni fastigium ad 
hunc finem revera assumpsimus, ut eo habilius et convenientius passagium generale 
contra infideles, illo feliciter .annuente, qui pro sua voluntate cuncta disponit aec 
gubernat ac celestia simul et terrena moderatur, facere valeamus et (überflüssig) circa 
relévamen urbis memorate intentis studiis et plenis affectibus, prout et ipsius pensatis 44) 
conditionibus expedire putaverimus, remedia, que possumus, adhibentes, .4us Cod, 
Pal. 701 fol. 317 der Vat. Bibi, ; ut 




















c wv. 


Einleitung. ! 937 


Manuel beharrlich bleibe, die Sache auf einem neuen. Konzil der griechi- 
schen und. lateinischen Kirche erórtert werden. Dann solle Manuel. Zeit 
und Ort bestimmen, Sigismund wolle mit Johann XXIII. für die Aus- 
führung sorgen. Diese weitgehenden Pláne blieben unausgeführt. In dem 
5 kaum, ein Jahr spáter am den griechischen Kaiser gerichteten. Schreiben 
(Nr. 112) spielt. der. Krieg gegen. Venedig die Hauptrolle ; Sigismund 
erzáhlt die Hauptheldenthaten. seines .Heeres. und. spornt. den. Kaiser zum 
Vernichtungskampfe gegen das verhasste Inselvolk an. Des Konzils wird 
gar nicht, der Union mur in wenigen Sátzen gedacht. —Augenscheinlich 
10 waren. Bedenken gegen die Union vom politischen und. kirchlichen Stand- 
punkte erhoben worden. |Sigismund setzt. sich. darüber. leicht hinweg. In 
kirchlicher Beziehung müsste die griechische die rómische als ihre Mutter 
und ihr Haupt anerkennen; mehr sagt er nicht und anscheinend will er 
mit dieser alleinigen Hervorhebung mur ausdrücken, dass über die son- 
15 stigen Punkte leicht eine Einigung erzielt werden künne. —Dolitisch sei 
die Sache ganz unbedenklich. —llátten sich ja doch auch die altem Kaiser 
Mithelfer zur besserm Regierung und Ausdehnung des Reiches genommen. 
Die Rolle eines solchen Mithelfers hat er. Manuel zugedacht: Vellemus 
vos permanere in titulo imperiali Grecorum et libere uti illo et 
20extendere nomen illud contra et adversus barbaricas nationes, . 
ità ut nos Romanorum imperator et vos Grecorum imperator intitu- 
laremur. Wer wissen leider nicht, was Manuel auf diese grossmüthigen 
Vorschláge erwidert hat, da seine Antworten fehlen. — Jedenfalls dauerten 
die Beziehungen fort. Sein Gesandter Johannes Chrysoloras erscheint im 
25 Jahre 1414 bei Sigismund (vgl. Nr. 113). Er soll allem. Anscheine 
nach Sigismunds Interesse für die traurige Lage des griechischen Reiches 
und besonders Konstantinopels gewinnen. Doch die Zeit war die ungün- 
stigste: Süigismund sann mur auf Ausführung seiner Konzilsideen. | Und 
so steht denn in der Antwort nichts von einer thatsdchlichen Hülfe, son- 


 80dern er gibt dem Johannes mur die Einladung zum  Konstanzer Konzil 


mit, auf dessen Entschliessungen er ihn auch wegen der Kreuzzugsfrage 
vertróstet. .Eine stattliche griechische Gesandtschaft ist wahrend der ganzen 
Konzilszeit in. Konstanz anwesend. 


A. Johann XXIII. und die Vorbereitungen zum Konstanzer 
35 Konzil Juli 1413 bis November 1414. 
a. Wahl des Konzilsortes. Juli bis October 1413. 


49. Papst Johann XXIII. an Kónig Sigismund  dankt für sein Trost- 
schreiben und theilt die Ankunft seiner. Boten mit. Da sie keine Voll- 





ii us , Le Leia x: x E Lai a s 


-— 


938 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


macht zu Konzilsverhandlungen besitzen, wird er demnáchst einen oder 

mehrere. Kardindle an. ihn senden. Falls die Zusammenkunft mit. ihm 

vor dem 8. September nicht stattfinden kann, dürfen sie mit ihm end- 
gültig Zeit und. Ort des Konzils feststellen. Florenz 1413 Juli 27. 


D (gleichzeitige Kopie) in. Frankfurter. Stadtarchiv, Kaiserbricfe Bd. 2 Nr. 34. 
In der Mute ein. Loch. Die Ergünzungen nach dem Notariatsinstrument vom 
31. October 1413 (Palacky, Documenta p. 515), das von generale concilium 
Rome convocavimus Ais zu dem Satze Sencientes autem postea fast wórtlich, 
natürlich mutatis. mutandis, mit. unserer Nr. übereinstimnt. | Regest Janssen, 
Frankfurter. Reichskorrespondenz. 1. S. 251. Nr. 454; Jung, Inventare des 
Frankfurter. Stadtarchivs 111, 66. 


Johannes episcopus servus servorum Dei carissimo in Christo 
filio Sigismundo in regem Homanorum electo illustri salutem et apo- 
stolicam benedictionem. — Venientes ad presenciam nostram oratores 
celsitudinis tue post exhibicionem suarum litterarum, partim con- 
solacionem precedentis casus, partim oblaciones regii apicis continen- 
cium, tandem oretenus*) multa ex parte tua nobis exposuerunt. Nos 
igitur, carissime fili, consolacionibus illis tuis utpote veris et infalli- 
bilibus inherentes et oblaciones grato animo complectentes spem in 
altissimo gerimus et habemus, quod huius restauracionis et emenda- 
cionis casus in palmam et victoriam tibi fortissimo ecclesie pugili 
et invicto fidei athlete prestabit. Hec es* credulitas nostra, hec 
indubitata fiducia, in hoc nostre cure meditacionesque consistunt. 
Serenitatis autem tue sincerum animum, quem habes ad sedis apo- 
stolice nostrique status protectionem et favorem, sepe alias ex multis 
et nune maxime per eosdem oratores tuos congnovimus, de quo et 
nos tibi gracias agimus et Deum oramus, ut ipse, qui est verus 
retributor, eidem tue serenitati pro nobis retribuat et te in hoc 
sancto proposito conservet, ut nos adiutorio tuo muniti possimus 
assequi, quod intendimus in reformacione status ecclesiastici, pro 
qua facienda iam antea de consilio fratrum nostrorum generale con- 
cilium Rome convocavimus et deinde, quia non venerunt prelati et 
alii, ad quos pertinet, in numero sufficienti,*) d[ecrevi]mus ipsum 
concilium iterum convocare atque convocavimus ad primum diem 
futuri proximi mensis Decembris in [loco, quem] tunc non expres- 
simus, volentes super hoec antea de mente tua sentire, ad quod 





à) oretinus B. 


7) Die stets. wiederkehrende Wendung, wenn Johann XXIII vom rümischen 
Konzil spricht. 







5 | 


20 
25 
90 


35 














A. Johann XXIII. und die Vorbereitungen zum. Konzil, Nr. 49, 43, 239 


expediendum terminum [prefiximus] trium mensium existimantes ad. 
eam rem hoc tempus sufficere. Hoc autem termino pendente fuimus 
per tuam [serenitatem re]quisiti, ut ante huiusmodi electionem loci 
vellemus expectare tuos oratores, quam requisicionem putantes [hone- 
5stam decrevimus] locum in premisso termino non publicare. Super- 
venientibus autem nuper oratoribus eisdem existimabamus eos [de 
mente tua circa] locum esse plene instructos, ita ut eis auditis pos- 
semus hoc expedire. Sencientes autem postea [eos non habere] circa 
hoc potestatem, decrevimus pro celeri expedicione ad eandem sere- 
10 nitatem tuam confestim mittere unum [vel plures de] fratribus nostris 
sancte Romane ecclesie cardinalibus de nostra mente circa hoc et 
nonnulla alia plene informatos et qui curam habeant providere, ut, 
sicuti nos et tua serenitas cupimus, in aliquo loco conveniamus, ubi 
nos unacum fratribus nostris possimus cum serenitate tua de loco 
15 ydoneo pro concilio et de aliis statum ecclesie universalis concer- 
nentibus habere tractatum. Que convencio si Deo favente subsequetur, 
et nos ibi cum tuo consilio et assensu locum habilem eligemus et 
publicabimus et eciam tempus ydoneum cum eodem tuo consilio et 
assensu ad iniciandum ipsum concilium statuemus. Quia vero expedit 
90ad evitandum detractorum linguas hanc electionem celeriter expediri, 
eisdem fratribus nostris uni vel pluribus ad te destinandis commit- 
temus, ut, si usque ad proximam diem nativitatis gloriose virginis 
premissa convencio nostra locum habere non potuerit, ipse vel ipsi 
cum tuo consilio et assensu sine mora eligendum locum et tempus 
95assignent. Quam eciam electionem et assignacionem mox, cum certi- 
fieati fuerimus, per nostras litteras et nunccios per totam christi- 
anitatem publicabimus. Datum apud sanctum Anthonium extra muros 
Florentinos VI. kalendas Augusti pontificatus nostri anno quarto. 


43. Sigismund theilt Konig Heinrich V. von England seine Verhand- 

30 lungen mit. Johann X XIII. mit und ersucht um Bezeichnung eines Ortes 

in ltalien oder Deutschland, den er für die Abhaltung eines allgemeinen 
Konzils für passend hált. (1413 August.) 


DB aus Cod. Palatinus 701 fol. 328v s. der Vatik. Bibliothek. 


Sigismundus etc. serenissimo principi domino H[enrico] regi 
.95 Anglie salutem et fraterne sincereque caritatis continua incrementa. 
Serenissime princeps ete. . . . Quo specialius quoque rationabilius 
ad ecclesiam eandem afficimur, eo singularius de afflictionibus ipsius 
affligimur eiusque gravamina nobis admodum displicent et illicitum 









940 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


omen. Frequenter autem, ymmo sine intermissione nostre conside- 
racionis oculos levantes in circuitu vias et modos, per quos oportune 
provisionis salubre remedium in premissis posset exhiberi, studiose 
exquirimus, arbitrantes regum et principum catholicorum orbis terre | 
concilia et auxilia ad reformationem illius fore oportuna. Cum vide- 5 | 
amus invalescere malitiam potius quam cessare, nunc verbo per 
nuntios, nune litteris sanctissimum dominum nostrum Johannem 
papam XXIII adeuntes requisivimus incessanter et instantia debita 
fuimus exhortati, ut, quia summe necessarium regum et principum 
catholicorum esse celebrationem concilii in relevationem predictorum 10 
gravaminum, volutantes presertim de loco et tempore ydoneis eligen- 
dis, efficaces fore et fructuosas, ut ad soliditatem status pacifici sancte 
matris ecclesie, quem in hiis specialiter querimus, facilius deveniatur 
et promptitudo earundem habilius maturaretur ad predicta. Et dum 
de parlamento ad parlamentum differretur responsio,!) superaddito 15 
novo gravamine, considerans sanctitas eadem, ut conveniat novis 
morbis nova antidota preparari, voluit, ut loci huiusmodi designatio 
pro celebrando generali concilio de nostra voluntate et consensu 
eligatur, perspicaciter advertens, quanta illam designationem evidentia 
necessitatis exigat, quam utile et necessarium concilio sit indicto,") 20 
si ratio preteriti attendatur nec patiatur quisquam in dubium revo- 
cari, quin huiusmodi negotii prompta celeritas obmissionem preteritam 
revera compensabit. Verum quia concilium et cooperationem vestre | 
fraternitatis nec non regum ceterorum et principum catholicorum, | 
quibus etiam dirigimus scripta nostra superinde,?) arbitramur fore 25 

ad hoe plurimum oportuna, ut, quod pro communi utilitate agitur, 
communibus etiam votis adiuvetur, requirimus igitur vestram regiam 
fraternitatem attente per hec scripta, quatinus deliberare placeat, in 
quibus partibus, utrum in Ytalia vel in Alamania, huiusmodi locus 

pro concilio celebrando aptior et magis ydoneus eligatur, quia dignum 30 
censemus, quod deberet esse locus communis et confluentibus ex ; 
diversis partibus mundi ad huiusmodi concilium quasi positus in N 
centro, ad quem tutus accessus fieri posset, multitudinis capax et 
victualium copia habundans ac aliarum rerum presertim usualium 








a) Der folgende Theil des Satzes ist wohl durch Auslassungen ganz unverstündlich und 35 
kann auch aus der folg. Nr. nicht ergünzt werden. b) Die Stelle ursprünglich: quam utili et 
necessario concilio sic indicta ist m. E. 80 zu verbessern. 


?) Ueber die Bedeutung dieser Stelle vgl. oben Einleitung S. 173 Amm. 1. 
?) Nur die nachfolgende Nr. ist uns davon erhalten. 





7 afe A. Johann XXIII und die Vorbereitungen zum Konzil. Nr. 44, 941 


ubertate fecundans, et tandem vestre deliberationis responsivam nobis 
desuper significare etc. 


44. (Konig Sigismund an Kónig Karl VI. von Frankreich) über das 
Konzil und. den Ort desselben. — (1413 August.) 
D JB aus Cod. Palatinus 701 fol. 329v s. der Vatik. Bibliothek. 


Serenissime princeps, frater carissime.  Exacti temporis catho- 
licos reges et principes, quorum gesta magnifica fama laudabilis clari 
continuatione preconii quasi traduce quadam propagine comitatur 
in posteros exinde ad similia exemplaria doctrine magisterio infor- 

10mandos, ex eo specialiter velud preeminentibus tytulis antiquitas 
fidelis intytulat, quod iidem ad Deum et ecclesias rectitudine fidei 
et devotionis integritate ferventes ipsas personas, ecclesiastica bona 
et libertates earum sue potentie clupeo protexerunt et nichilominus 
in suis munificentiis erga illas immensitatem solam pro mensura 
15 ponentes eas multis libertatibus et immensis liberalitatibus ampliarunt. 
Profecto tanto debent predictorum exempla efficacius nos et ceteros 
reges et principes catholicos interesse, quanto de nostris et ipsorum 
potissime progenitoribus inclitis derivata?) propius ipsos") contingunt, 
ymmo sic in nobis et ipsis horum prosecutionem*) exigunt, ut status 
20et iurium ecclesiasticorum defensio a nobis quasi debitum heredi- 
tarium exigatur, ad quod ... ex assumpto Romanorum regio officio 
nichilominus obligamur. Inter curas namque multiplices et inmensas 
sollicitudines, quibus assidue distrahimur supra vires, pro congrua 
debita celebracione sacri concilii ac loci et temporis assignatione 
25 propensiori meditatione perurgemur, ad hec nostre intentionis 
aciem totaliter dirigentes, ut negotium ipsum de licentia apostolica 
et annuentia benigna nostrorum et ceterorum regum et principum 
catholicorum directum studio, Deo propitio, celeriorem et finalem 
reciperet .expeditionem, ut^) instemus multis precibus et verbo 
90et per nuntios et litteris loci designationem sua sanctitas differret, 
donee vota regum et principum inquirerentur et concurrerent singu- 
lorum, in hoe etiam comunibus utilitatibus consulentes, ut comuni 
etiam voto ad relevandas ecclesie pressuras per hec efficacius eosdem 
invitemus et ad soliditatem status pacifici sancte matris ecclesie, 
35 quam in hiis specialiter querimus, promptitudo maturaretur. Et dum 
de parlamento in parlamentum differretur responsio, superaddito 


"HO GM HONOR REN RVAPUHRRNT PAR YE NORRIS TSRRRIRNINONEYSENS WOO NO CSI TS YN E SUNT COE IET IS PRA 





: a) dirivata B. b) ipsosque B. c) prosecutione B. d) Die Stelle ist verderbt; vielleicht 
80 zu deuten: ut instemus multis precibus et verbo per nuntios et litteris, ut 


Finke, Acta concilii Constanciensis. l1. 16 











pOWUUPQaU.UGA 1S CP TR KL x WE NP 
MITT v S et a SRERIO UN CARANTNORISRR ERE RR 







242 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


novo?) gravamine, considerans sanctitas eadem, ut conveniat") novis 
morbis nova antidota preparari, voluit, ut loci huiusmodi designatio 
pro generali concilio celebrando de nostra voluntate et consensu 
eligatur, perspicaciter advertens, quanta illam designationem evidentia : 
necessitatis exigat, quam utili et necessario concilia sic indicta ete.) 5 


45. (Dfalzgraf Ludwig und Erzbischof Werner von Trier)?) erkláren auf 
DBefragen Kónig. Sigismunds Dasel und Strassburg für passende Konzils- 
orte ohne andere auszuschliessen und. bezeichnen die Art, wie das Konzil 
zu berufen sein werde. (1413. September.) 
B aus Cod. 5096 fol. 143 s. der. Wiener Hof- und Staatsbibliothek mit der Ueber- 10 


schrift Responsiones facte regi Romanorum et pape Gregorio von anderer 
gleichzeitiger Hand.?) 


Invicetissime princeps, serenissime regum et domine graciosissime. 
Post humilem debitamque obsequiorum promptitudinem ferventi 
animo preoblatam. Super nonnullis sancte Romane ecclesie cunctis 15 
desiderabilem unionem concernentibus, que nobiles Fridericus de 
Moersz et Johannes de Lupfen, comites, *) pro parte vestre celsitudinis 
ab eadem successive venientes nostrum cuilibet 5) insinuarunt, eidem 
vestre celsitudini tenore presentium respondemus, quod attentis per- 
vigili solicitudine indefessisque curis, quibus animus vester regius 20 
cum magnis laboribus et sumptibus, ut crebro experimur, ad tran- 
quillitatem ct reformacionem totius universi, quantum in vobis est, 
proeurandas continue fatigatur, omnipotenti Deo, Zn cuius manu cor 
regum est,€) ad devotas gratiarum acciones non immerito assurgimus 





a) uno A. b) conveniant B. 95 

y) Der Satz. stimmt würtlich mit dem auf S. 240 in der vorigen Nr. Dort auch | 
über die Korrektur des unsinnigen Schlusses: quam utili usw. — Das ete. bedeutet 
Àóhl, dass das Folgende. würtlich mit. dem. Schlusse der vorigen Nr. übereinstimmt. 
In der. Handschrift. schliesst. sich. unmittelbar an. dasselbe, noch in derselben Zeile, 
nur durch einem grüsseren Anfangsbuchstaben hervorgehoben, eine püpstliche Bulle 30 
(,Pia mater*) für die Dewohner eines castrum. N. Firmane diocesis in provincia 
Anchonitana, die sich einem Papste wieder unterworfen haben. 

?) Vgl. oben S. 173, wo der. Beweis für die beiden Absender erbracht ist. 

*) Das Schreiben an. Gregor XII., dem dieses beigefügt war, vgl. unten Nr. 60. 1:1 

?) Graf Friedrich IV. von Mórs und Saarwerden und Graf Johann I. von 35 
Lupfen, Landgraf von Stühlingen, Hofrichter Sigismunds werden in den Reichstags- 
akten. Bd. VII oft in. Diensten des Künigs erwühnt. 

?) Pfalzgraf Ludwig und Erzbischof Werner. 

*) Nach Proverb. 21, 1. 









A. Johann XXIIL und die Vorbereitungen zum Konzil. Nr. 45. 243 


persolvendas, ipsius misericordiam suppliciter exorantes, quatinus, 
qui velle dignatus est inspirare, det eciam vestre sublimitati posse et 
|. gerfcere!) opus tam arduum et salubre, ut vestris ope et auxilio 
christianus populus ad unius indubitabi pastoris recongnicionem ex- 
| 5stirpatis scrupulis serenatisque mentibus celeriter perducatur. Et 
: : quia sanctorum patrum exemplis et vestigiis inherendo viam appo- 
stolicam sacri videlicet concilii generalis ad hec aecomodam estimat 
ad ipsamque anhelat vestra regia celsitudo, hane nostro videre non 
| iam animo consulendi quam regio vestro desiderio possetenus?) ut- 
Ec. 10cumque satisfaciendi proponimus vestre excellencie taliter arripien- 
| dam, videlicet, ut aut omnes prelati tocius christianitatis ceterique 
per orbem de iure vocandi a quolibet trium se papas scribencium, 
aut de voluntate cuiuslibet eorum trium singuli singulis obedientes 
a singulis se papas, ut ita dicatur, scribentibus, aut omnes prelati 
15et ceteri de iure vocandi de voluntate et auctoritate cuiuslibet trium 
se papas scribencium vera vel pretensa per vestram serenitatem, 
cireumseripta omnium parcialitate," ad Argentinensem vel Basilien- 
sem civitates per regiam circumspectionem nominatas, quarum quam- 
libet ad hoc ex omnium parte ydoneam reputamus, ad unum et 
20 eundem certum terminum sub omnium tam vocancium seu auctori- 
tatem huiusmodi prebencium quam vocandorum et legitime mitten- 
dorum plurima securitate et libertate aliisque circumstanciis congruis 
convoceentur. In quibus loco et termino universalis ecclesia premis- 
sorum trium modorum altero congreganda ordinet, statuat et diffiniat 
95tollendi scismatis, reformande ecclesie et aliorum necessitatum eccle- 
siastici status modos irrefragibiliter observandos; provisi, ne, ubi pax 
queritur, contencionis materia seminetur, quod singula per quemlibet . 
irium se papas scribencium in sua obediencia gesta, quatenus alias 
de iure subsistere possent et deberent, permaneant illibata nec 
3Oalicuius subditorum dictorum trium status racione obediencie usque 
tune vel antea facete in dubium revocetur. Si tamen quamlibet pre- 
dictarum civitatum forsitan dictarum parcium aliqua recusaret, tunc, 
ne tantum bonum pro loci, quod absit, discrepancia obmittatur, non 
abnuimus quemlibet alium locum de voluntate dictorum trium qui- 
35 buseumque respectibus eligendum. Quamvis autem, serenissime prin- 
ceps, hec prima facie a sacris canonibus non dissonancia nobisque 
alias racionabilia videantur, nullam tamen viam cánonicam. aut 


wert EET MEINEM T S MM IMMES 


-—" $9 





a) possettenus B. b) So B. 


1!) Nach Epist. Pauli ad. Philipp. 2, 13. *- 





- 


P Poqio S ML UE SE EL cuu cc 






244 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils, 


racionabilem nedum per vestram excellenciam, cui nostra colla sub- 
misimus, sed eciam per quemcunque christicolam inveniendam, pro- 
ponendam et debito ordine, Deo auspice, perficiendam, qua ad veram 
ecclesie reintegracionem et conscienciarum cirea hoc serenacionem 
perveniri valeat, declinamus, quin potius tam regie vestre celsitudini, 5 
cui, sieut pre ceteris obnoxios nos esse fatemur, sie utinam pre ceteris 
hoe de sursum a patre luminum!) ariideat, quam alteri cuicunque 
parati sumus in huiusmodi assistere, cooperari et nostrarum virium 
partes interponere, ubi, quando et in quantum fuerit oportunum, 
supplicantes humiliter et obnixe, quatinus hane nostram intencionem 10 
utique. de fonte sinceritatis emanantem pie suscipere et innate 
benignitatis studio in melius interpretari dignetur vestra regalis 
sublimitas preexcelsa, cui rex regum d?ves Zn misericordia!) in hiis et 
aliis misericorditer tribuat suam exsequi voluntatem. 


b. Die Zusammenkunft in Lodi. November und December 1413. 15 


46. Antwort des Rathes von Venedig auf die Mittheilungen des Mark- 
grafen. von. Este und. des Ugucio de Contrariis betreffend die. geplante 
Zusammenkunft des. Papstes amit. Konig Sigismund: Falls die Einigung 
Sigismunds mit. Mailand stattfinde, haben sie gegen Parma als Ort der 
legegnung nichts einzuwenden; besser sei es, dass Sigismund sich nicht 9( 
mit dem llerzog aussóhne und micht in die Lombardei komme, sondern 
dass die Zusammenkunyt mit. Johann XXIII. in. Friaul stattfinde. 
1413 October 14. 


Aus. Staatsarchiv. Venedig, Deliberazioni del Senato V fol. 156 v. 


Quia nobis retulisti,?) quod sue magnificentie rogant filialiter 95 
nostrum dominium, quod, si dominus papa se disponeret venire 
Parmam, quia dubitant, quod dictus dominus papa requiret de volendo 
venire ad dictam civitatem pro possendo ibi esse ad colloquium cum 





?) Nach. Epist. Jacobi 1,17. — Epist. Pauli ad Ephesios 2,4. 

?) D. h. der. Gesandte. Venedigs. | Als am 5. October der Markgraf und Ugucio 30 
dem Rathe ihr Bündniss mit dem Papste und Florenz vom 926. September mittheilten 
und Auskunft über zwei Punkte des Vertrages, die Venedig berührten, verlangten, 
beschloss der Rath: Quod habito respectu et consideratione ad importantiam capitu- 
lorum et non solum ipsorum duorum . . . duabus de causis, primo propter disam- 
plectionem domini ducis Mediolani qui desperatus (Reg. hat quem desperatum) a pra- 35 "210 
tica leviter disponet capere partitum cum domino rege Romanorum et per consequens 
se submittere imperali obedientie cum iuramento fidelitatis, secundo propter advoca- 











A. Johann XXIII. und die Vorbereitungen zum Konzil. Nr. 46. 245 


domino rege predicto, si debent assentire, quod dictus dominus rex 
illuc veniat vel non, in casu quo concordium inter dominum regem 
et dominum ducem Mediolani sequeretur, quia omnino dispositi sunt 
sequi secundum consilium et parere nostrum . . . respondere debeas, 
5 quod, si sequeretur dictum concordium inter dictum dominum regem 
et ducem Mediolani, nobis videtur, quod permittere debeat dictum 
dominum regem venire ad dictam suam civitatem Parme, quia red- 
dimur certi, quod in Parma et omnibus aliis locis suis respectu sue 
magnificentie non possent tractari nisi ea, que essent cum comodo 
q0et dextro nostri dominii, sed securius esset, si fieri posset, quod 
turbaretur concordium, ne sequeretur inter dominum regem et dictum 
dominum ducem Mediolani, prout superius tangimus. 
In der eigentlichen  [nstruktion vom selben. Tage, worin. erwáhnt 
wird, der Papst wolle nach Bologna und von dort entweder nach Parma 
45 oder Piacenza zum Colloquium mit. Sigismund, heisst es über die Zu- 
sammenkunft : 
Consilium nostrum esset, tenere omnem modum possibilem de 
non permittendo nec consentiendo ad descensum domini regis in 
Lombardiam, ut non iret nec ad partes Janue nec veniret Parmam 
99 nec ad alias terras vicinas, quoniam non faceret pro statu et quiete 
Lombardie nec pro statu domini marchionis nec agendorum 
nostrorum, que haberentur tractari de facto pacis, set nobis videre- 
tur, quod, sieut his diebus fecit nobis diei per Aluisium de Saffig- 
nano, quod?) salus agendorum predictorum foret, ut dominus papa 
95 foret contentus et reduceretur ad inclinandum ire ad partes Foroiulii, 
ubi veniret dominus rex et ibi abucarent se et facerent facta sua. 
Et hec esset evitatio multarum consequentiarum non bonarum. 
Itaque quando hoe posset fieri, essemus multum contenti. Quando 


CUT NTM UNTER IS SU M THERE CHER HENTAI TH PT " C UTWANEE 
1 : ISSSPNUIST ERN "- "" 
RS LE 


T "-—-—-bL- 


TNRNNS EIE 


E 
| 
E 
F 





a) Ueberflüssig wiederholt B. ] 

tionem dicti domini regis in Italiam, ut assumat coronam et quod fiat concilium 
generale in concursu et unitate omnium dominorum ultramontanorum et omnium 
dominorum et dominationum Tuscie et Lombardie, . . . debeat mitti ad ipsum dominum 
marchionem et Ugucionem unus noster solemnis ambassiator. Der  Gesandte | soll 
vor allem folgendes berühren: Facientes super duobus in specie fundamentum, pri- 
p mitus super factis Lombardie, unde dominus rex debet habere viam transitus sui ad 
has partes et iudicio nostro facta ipsa Lombardie non bene succederent, secundo 
super factis ipsius regis, qui habito ascensu dominorum dehinc ferventius aeccendetur 
ad descendendum pro corona imperii et ad provocandum generale concilium modo et 
dispositione sua, et quantum hoc facere pro domino marchione, ipse sapientissimus 
A bene potest considerare. Aus Staatsarchiv Venedig, Deliberazioni del Senato V fol. 

- 1638 v. und 154, 





Filip MEM Lk ER I o x 
- - 297 up 


246 II[, Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


pur non posset hoc sequi, tunc remanemus contenti, et videtur nobis 
minus male, quod dominus rex veniat Parmam quam Januam et ad 
alias terras, de quibus posset haberi suspectus. 


41. (Künig Sigismund) theilt einem Anhánger. seine Einigung mit Filippo 
Maria Visconti und die demndchstige Zusammenkunft amit. ihm, seinen 9 
Feldzug gegen Pandulf Malatesta, seine Besprechung mit den Kardindlen 
und die Vereinbarung über Lodi mit und fordert Auskunft über die Sicher- 
heitsverháltnisse in. Brescia und. Umgegend. | (1413 Anfang November.) 


B aus Cod, Palatinus 701 fol. 332v s. der Vatik. Bibliothek. 


Magnifice, consiliari fidelis, dilecte. Fidelitati tue ad conso- 10 
lationem specialem intimamus, quod cum illustri Philippo Maria 
Anglo ad vota nostra et honorem concordavimus.!) Promisit enim 
nobis eum totis viribus suis et posse fideliter deservire. Et ecce 
hiis diebus ab hae proficiscemur versus Canturium?) et ibidem cum 
eodem mutua personali visione conveniemus, abinde vero congregatis 15 
gentibus quanto pluribus, quia eciam mittimus ad principem Achaye,?) 
qui eciam iuxta commissionem et ordinationem illustris comitis Sa- 
baudie*) cum mille equis ad nostram requisitionem debet ad nostra 
servitia indilate se transferre, castrametari?) disponimus contra 
Pandolphum,?) comunem hostem in manu forti. Sciatis etiam, quod 20 
cum reverendissimis patribus dominis N. et N. cardinalibus9) con- 
dixisse et conclusisse, ut cum sanctissimo domino nostro domino 
Johanne papa XXHI. infra hinc ad quadraginta dies in civitate Lau- 
densi in unum personaliter conveniemus. Propterea ecce mittimus 
nobiles N. et N. ad explorandum et sciscitandum dispositiones et 95 
intentiones tam Goblinorum") quam Gelforum in Brixia et eius finibus 
et ad prospiciendum et preparandum ac providendum de locis et 





a) castrametati B. b) So statt Gibellinorum B. 

7) Das. Notariatsinstrument. von October. 1413 in Forschungen und Quellen 
S. 311 ff. Vgl. dazu oben S. 174 Anm. 5 Schluss. 30 

?) Der. Name ist vóllig unsicher. | Anscheinend hat der Abschreiber seine Vor- 
lage nicht lesen künnen und die Buchstabenzüge schlecht nachgemalt. Vgl. S. 175 
Anm. 2. 

?) Ludwig von Savoyen-Piemont, Herr von Achage und Morea. 

5) Graf Amadeus VIII. 35 

?) Pandulf  Malatesta, Bruder Karls, Herr von Brescia, zeigt sich stets als 
Gegner Sigismunds besonders in seinem Verkehr mit Venedig. 

*) Die Kardinüle Challant und Zabarella, 











A. Johann XXIIL und die Vorbereitungen zum Konzil Nr. 47,48, 947 


p. fortalitiis, ad que nos personaliter tute reducere possemus*. Verum 
quia nos de tue fidelitatis cireumspectione plus quam aliorum quorum- 
eumque in hoe negotio et factis armorum plenam habemus con- 
fidentiam, ideo requirimus tuam fidelitatem et hortamur, quatinus 

Sibidem et in illis partibus interdum remanere et loca ac fortalitia, 
ad que nos personaliter reducere et in quibus secure persistere 
possemus, et etiam de dispositionibus et intentionibus hominum 
Brixie et aliarum partium earumdem diligenter et studiose te infor- 
mare et super hiis ac aliis circumstantiis et contingentibus quibusvis 

C IOper crebros nuncios et litteras continue studeas nos avisare et 

| certiorare, nec debes esse multum sollicitus, quod in Pitzhzano"). vel 

; aliis fortalitiis non esset copia victualium, quia de hoc satis pro- 

| videbitur, dummodo de loco et forti et securo de persona nostra 

maiestatis possit preordinari, ubi valeamus perseverare, quia tuis in 
15hac parte directionibus potius quam aliorum acquiescere volumus 
et nos conformare. De factis vero tuis scias nos fore ex sincera 
affectione, quam ad te gerimus, valde sollicitos et speramus in brevi 
; taliter desuper provisurum ad vota tua, quod gaudentes ante con- 
spectum sanctitatis apostolice et nos et tu accedere valeamus. In 

20casu, quo legitimis et rationabilibus de causis oporteret te ad nos 
conferre, ex tunc de causis huiusmodi studeas ante iter arreptum 
nos edocere. 


48. Der Rath von Venedig antwortet dem Markgrafen von Este und. dem 
Ugucio de Contrariis auf. ihre Mittheilung, dass der Papst zur Konferenz 
95«mt Konig Sigismund auf dem 25. oder 26. November mach Lodi wolle 
und gebeten habe, dass beide oder einer von ihnen zu seiner Ehre und 
zu seinem Schutze mit 100 Lanzen mitginge: Nobis non videtur, quod 
ipsi vel eorum aliquis personaliter ire debeat ad hoc factum, quia 


non esset cum honore suo nec nostro. 1413 November 9.!) 


mv—HnpnROÓP€RCN ST 


30 Aus Staatsarchiv Venedig, Deliberazioni del Senato V fol. 160. 





a) Vielleicht possimus B. b) So B. 

J) Am 11. November. sandte der Markgraf wiederum Mittheilungen: De lo andare 
del papa de abocarse cum lo Re di Romani a Lodi etc. et che miser lo marchexe 
eomprehende e vede, ge va si per lo fato del concilio si per volere instare cum lo 

95 dito re a tuta loro possa menare tuta Italia a suo muodo, Item per cercare, che se 
eoncluda liga tra lui, Joe pape, re di Romani et Fiorentini e chel papa cercha de 
menare eum siego doi de quelli de la balia de Fiorenza per tale materia e cercha- 
mento etc. , . . Der Rath antwortete: Remanemus informati. 





2b PET &v ot 
T ae " 


e VA UM y evo ovra RO a T rmm ATTEN TIRES T T AEPISTIETE TIE . 





248 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


49. Instruktion der Republik Florenz für ihre Gesandten Messer Stefano 
di Giovanni Bonaccorsi und Antonio d' Alevandro degli Alexandri zur 
Zusammenkunft von Lodi: Sie sollen. mit Johann XXIII. von. Bologna 
nach Lodi gehen; Kónig Sigismund daran erinnern, dass sie auch auf 
sein. Drángen hin. den Papst aufgenommen und sich die Feindschaft des 5 
Künigs Ladislaus zugezogen hütten; Bereitwilligkeit erkláren, mit. diesem 
durch. Vermittelung | Sigismunds | Frieden. zu. schliessen; Aufforderung an 
den Künig mit Venedig Frieden zu schliessen. 1413. November. 16. 





Aus Florenz, Archivio di Stato, , Registro d'. Instruzioni ad. Ambasciatori della 
Repubblica 1411 al 1422. Vol. VI. fol. 34 unter obigem. Datum. 10 


Con sollecitudine andrete a. Bologna et presenteretevi al con- 
specto del sanctissimo sommo pontefice ... Dipoi insieme col sancto 
padre n'andrete a Lodi o dove sara il gloriosissimo et serenissimo 
re di Romani ... 

Appresso con ogni devotione et reverentia renderete grazie alla 15 
clementia della sua maesta della benigna accoglienza fece a nostri 
ambasciadori, che questo anno mandammo a piedi della sua serenita, 
la quale cosa udita qua diede singulare et grande allegreza a tutta 
la nostra citta. Et massimamente inteso quello, che a detti nostri 
ambasciadori offerse si in darci pace col re Ladislao come ancora 90) 
nella guerra favore et aiuto. Et narreretegli, come vivendo noi in 
pace col decto re Ladislao, esso desideroso conculcare lo stato del 
sanctissimo nostro signore sommo pontefice et della chiesa di Dio 
raguno grande numero di gente d'arme, non temendo di lui il sancto 
padre, perche poco tempo dinanzi laveva seco riconciliato et era 95 
venuto alla sua obedientia et devotione. Et pensando cosi dovesse 
vivere posto gli fosse detto il re s'apparecchiava contro a lui, non 
prese ripari ne provide, come avrebbe per aventura facto a salveza 
del suo stato. Et sentendosi questi movimenti per noi si mando al 
sancto padre et al re per levare questi scandali, si vedevano pullulare. 30 
Et dando il re parole occultando il suo concepto, finalmente occupo 
le terre di Campagna et poi Roma et indi grande parte o quasi tutto 
il patrimonio, il che noi veggendo dogliosi di queste tali cose man- 
dammo a confortare il sancto padre et con somma devotione la sua 
sanctita ricevemmo, et veggendo tutto il suo stato in queste parti 35 
andare in exterminio, come e debito a ciascuno christiano, veduto che 
de principi et signori del mondo, a chui principalmente aparteneva, 
o perche non fosse loro voto o per altra cagione, ne favori del papa 
non si levavano, ci mettemmo a pigliare la difesa d'esso sommo ponte- 










A. Johann XXIIL und die Vorbereitungen zum Konzil. Nr. 49. 249 


-— 


fice et del suo stato, conducemmo gente d'arme et mandandole ne 
luoghi et paesi utili per questo effecto et con nostra grande spesa 
come e noto a ciascuno, abbiamo per insino a hora riparato al non 
lieito appetito del decto re et questo abbiamo volentieri fatto si per 
5rispecto del sancto padre et della chiesa di Dio, come ancora per 
piacere alla sua maesta, che cosi per su lectere et di messer Filippo 
Seolari per sua parte et di poi ancora per suoi ambasciadori ci a 
confortati et pregati, pensando et cognoscendo per questo fare cosa 
laudabile a nostro signore Jesu Christo, grata al sancto padre et 
10 accepta alla sua reale maesta, et cosi, quanto ci sara possibile, siamo 
disposti fare per lo avenire et non dubitiamo, che l' altissimo Idio, 
come si dee per ciascuno sperare, verso di noi usera la piu somma 
clementia et grazia. Et per questa narratione gli mostrerete, noi 
per nostre singularita niuna nimiciza o guerra avere col re Ladislao, 
15 perche con lui vivevamo in buona pace, ma per avere presa la difesa 
del sancto padre et non lasciato perire il suo stato, come mani- 
festamente si vedeva venire in ruina per non essere da alcuno 
favoreggiato, a contro a noi conceputo, pure nientedimeno perche 
nostro costume sempre fu et e desiderare et cercare pace, cosi al 
20 presente siamo disposti abbiendola in Siena col sancto padre, et per 
modo, che il suo stato et quello della chiesa et nostro si conservasse. 
Et considerate le offerte per la sua maesta, come di sopra diciamo, 
fatte a nostri ambasciadori et dimostratogli, quanto a noi sono state 
gratissime, v'ingegnerete da lui sentire come ci puo dare pace et in 
25 che modo et quello va et che certeza et da lui v'ingegniate d'avere 
tutte le particularita et effecti vi sono possibili intorno a questa 
parte, notando bene ogni parte et modo, che vi movesse et se sono 
pensiere o imaginationi si facte o che substantia o effecto anno in 
loro, et apresso del favore offera nella guerra, che favore questo 
30fosse et per quanto tempo et dove et in che modo et particularmente 
ancora sopra questa parte v'ingegniate avere di sua intentione et 
- dicendovi sopra cio siate cauti in sentire et vedere, come quello 
v'offeresse glie possibile o habile observare et fare. Et avuto sopra 
queste due parti di sua intentione subito sanza consentire o negare 
35 ce ne renderete prestamente et con buona diligentia avisati. Et per 
noi vi sara risposto quello abbiate a seghuire. 

Oltre a questo reducerete a memoria alla sua maesta, che piu 
laudabile cosa non e in questo secolo che cercare et vivere paci- 
fieamente et come altra volla per gli nostri amhasciadori alla sua 

A4O0serenita si supplico, che si degniasse disporre a riconciliarci co 


E 
L- 
! 








] 









250 III Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


Viniziani, a che per sua benignita rispuose essere contento. Et che 
pensando noi, quanto fructo et utilita abbia seghuire di questa pace 
si per lo stato della chiesa et dello imperio, come di tutti i christiani 
divotissimamente suplicherete alla sua eminentia, che si degni a 
quella con effecto volersi disporre, dimostrandogli, che piu commoda 5 
ne piu utile cosa ne piu laudabile si puo al presente per lui fare a 
venire a mettere in executione i suoi magnifici et gloriosi concepti 
confortandolo et animandolo a questa pace et concordia con tucte 
le ragioni, dinigrationi et persuasioni, che saprete, et offerendovi per 
questo effecto tucte le cose fare et durare ogni affanno et fatica per 10 
tanta laudabile conclusione. Et cosi con ogni vostra intelligentia et 
industria v'afaticate per riducere et porre pace fra la sua maesta. 
et i Viniziani. Et intorno a questo col sancto padre conferite ogni 
cosa et cosi seguitate, siche segua l' effecto, animando et incitando 

il sommo pontefice a inducere lo imperadore effectualmente a questa 15 
pace. Et quando gli ambasciadori di Vinegia verranno, sarete con | 
loro pregandogli et confortandogli per ogni modo alla pace. Et poi | 
et con lo imperadore et con loro vi faticherete et operrete per tale 
conclusione, offerendovi a detti ambasciadori nelle cose a loro grate 
con vostra honesta faticarvi et operare et cosi insieme col sancto 90 
padre seguitare con ogni diligentia conducere a fine questa laudabile 
el sancta opera. 

. . . Et con ogni diligentia et industria vi mettete a sentire di 
tutte le novelle et cose, che occorrono al paese, et massimamente 
della dispositione et intentione dello imperadore el delle pratiche et 25 | 
ragionamenti avranno il sancto padre et egli, et cosi delle conclusioni 
et effecti, in che rimanessono, et di qualunque altra cosa. Et noi 
con diligentia et sollicitudine renderete di tutto avisati . . . 






c. Johann XXIII. und das Konstanzer Konzil von der Versammlung von Lodi bis 
zur Erüffnung. 30 





90. Johann XXIII. beauftragt Magister Johannes von Montepulciano und 
Bartholomaeus de Lante aus Pisa mit dem Magistrate der Stadt. Konstanz 
wegen der Sicherheitsverháltnisse wáhrend des Konzils zu verhandeln. 
Bologna 1414 Márz 20. 


Aus Regbd. 346 fol. 99 s. des. Vatik. Archivs. 35 





Johannes etc. dilectis filiis magistris Johanni de Montepoliciano 
provinciarum nostrarum Campanie atque Marittime vicerectori, utrius- 






din PPS 


3 
Ec 
: 
: 
A 
| 
E. 





A. Johann XXIII. und die Vorbereituugen zum Konzil. Nr. 50, 51, —. 251 


que iuris, et Bartholomeo de Lante!) de Pisis apostolice camere: 
clerico, decretorum doctoribus, nunciis et commissariis nostris salutem 
ete. De vestris litterarum sciencia ... Cum intendamus totis affec- 
tibus . .. circa illa diligenter intendere, per que effectus congre- 
5 gacionis et consummacionis laudabilis et votive proximi futuri generalis 
concilii in civitate Constanciensi, provincie Maguntine, auctore domino 
celebrandi valeat feliciter. provenire, discrecioni vestre cum venerabili 
fratre nostro episcopo et dilectis filiis capitulo neenon universitate 
seu magistratibus, sindicis seu procuratoribus civitatis Constanciensis 
10. .. de et super convocatione et eius celebracione neenon adventu 
nostro et venerabilium fratrum nostrorum sancte Romane ecclesie 
cardinalium et dilectorum filiorum curtisanorum ac Homane curie 
sequencium et aliorum ... veniencium ae super residencia et reditu 
tam nostro quam cardinalium et curie et aliorum predictorum ac 
15securitate, libertate, honore et statu, iurisdictione, securitate nostris 
ac reverencia ac fidelitate et devocione erga personam nostram ac 
eciam libertate tenendis et observandis . . . necnon de et super 
exempceionibus, immunitatibus, mansionibus, utensilibus, victualibus 
et eorum preciis agendis . . . nostro et prefate Romane ecclesie 
20nomine tractandi, firmandi et concludendi ... federa et capitula... 
et similiter eum omnibus et singulis aliis dominiis spiritualibus et 
temporalibus, universitatibus et singularibus quibuscumque personis 
pro et cirea accessum, residenciam et recessum nostros . . . conclu- 
dendi ... presencium concedimus facultatem ... Dat. Bononie XIII. 
95kalendas Aprilis pontificatus nostri anno quarto.?) 


D1. Johann XXIII. gewáhrt dem Kardinal Franz Zabarella, den er zu 
Verhandlungen mit Kónig Sigismund | entsendet, gewisse Einkünfte aus 
den. Kirchenprovinzen Genua und Mailand. Bologna 1414 Màrz 27. 


Aus Regbd. 346 fol. 109 v. des Vatik. Archivs. 





30 1) Beide vielgenannte | Kuriale, wahrscheinlich. der eine Bruder des spütern 
Bischofs Franz von Montepulciano und der andere des Konsistorialadvokaten Augustinus 
de Lante. Beide waren zugleich Kollektoren für Deutschland. 

?) Das Notariatsinstrument bei Bzovius (irrig) zum Jahre 1413 Nr. 9—17T. 
Vgl. darüber oben S. 180 f. und Anm. 1. Der darin als Zeuge genannte magister 


.35 Franciseus de Pizolpassis de Bononia apostolice camere clericus wird von Johann XXIII. 


am. 920. September 1414 nach Konstanz vorausgeschickt. Regbd. 346 fol. 208. Vgl. 
aueh das Schreiben an. den Bischof von Lausanne vom 22. Juni 1414 (Cum te ad caris- 
simum*), wgrin derselbe zu Verhandlungen in Konstanz mit den beiden Genannten 
beauftragt wird. .Regbd. 346 fol. 134. 






252 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


Johannes ete. dilecto filio Francisco!) sanctorum Cosme et Da- 
miani diacono cardinali, apostolice sedis nuncio salutem ete. Cum 
te ad carissimum in Christo filium nostrum Sigismundum electum 
Romanorum ac Ungarie regem illustrem et nonnullas Longobardie 
et Marchie Taruisine partes pro maximis et arduis nostris ecclesieque 5 
Romane negociis presencialiter dirigamus, nos volentes, ne ob expen- 
sarum deffectum . . . negocium retardari possit, diebus, quibus ... te... 
morari contingerit, . . . viginti florenos auri de camera . . . levandos et 
recipiendos a venerabilibus fratribus nostris archiepiscopis Januensi 
et Mediolanensi necnon episcopis ... per ... provincias Januensem et 10 
Mediolanensem constitutis . . . tenore presencium assignamus . .. 
Dat. Bononie VI. kalendas Aprilis pontificatus nostri anno quarto. 


52. Sendung pápstlicher Gesandten $n. Konzilsangelegenheiten nach. Eng- 


land. | Dologna 1414. April f. 
Aus. Regbd. 346 fol. 64 des Vatik. Archivs. 15 
Johannes ... archiepiscopis, episcopis ... per Anglie et cetera 


regna partes et loca temporalia dominio carissimi in Christo filii 
nostri Henrici regis Anglie illustris supposita et alibi ubicumque 





y) Ueber ihn vgl. die Dissertation von Kneer, Francesco Zabarella, Münster 1891. 
Am. 18. Juli. 1410. ernanute. ihn. Johann. XXIII. zum Bischof von Florenz. Er war 9Q 
damals noch nicht. Priester. und. ist es auch wohl nicht geworden. Johannes etc, 
dilecto filio Francisco electo Florentino salutem etc. Suscepta nostri regiminis . . . 
Sane ecclesia Florentina eidem Romane ecclesie immediate subiecta ex eo pastoris 
solacio destituta, quod nos hodie venerabilem fratrem nostrum Jacobum Spoletanum 
[episcopum] tune Florentinum apud sedem apostolicum constitutum a vinculo, quo ipsi 95 
ecclesie Florentine, cui tune preerat, tenebatur, de fratrum nostrorum consilio et 
apostolice potestatis plenitudine absolventes ipsum ad ecclesiam Spoletanam tunc 
vacantem duximus . . . transferendum, . . . nos ad provisionem eiusdem ecclesie Flo- 
rentine celerem et felicem, ne prolixe vacationis exponeretur incommodis, . . . inten- 
dentes post deliberacionem, quam de preficiendo eidem ecclesie Florentine personam 3) 
utilem et eciam fructuosam cum fratribus nostris habuimus diligentem, de nunc ad te, 
archipresbyterum ecclesie Paduane, utriusque iuris doctorem, in minoribus dumtaxat 
ordinibus constitutum, cui de vite mundicia, honestate morum, spiritualium providencia 
et temporalium cireumspectione aliisque inultiplicium virtutum donis apud nos fidedigna 
testimonia perhibentur, duximus oculos nostre mentis . . . eidem ecclesie Florentine 35 
de dictorum fratrum consilio auctoritate predicte providemus teque illi preficimus in Hl 
episcopum et pastorem ... Dat. Bononie quinto decimo kalendas Augusti anno primo. 
Aus Lateran. Register Johanns XXIII. Bd. 7 fol. 256v s. Am selben Tage gestattet 
im Johann, da die Einkünfte seines Bisthums momentan sehr gering sgjen, dass er 1 
alle seine. Beneficien in den Diócesen Padua und Florenz beibehalten am 25. Sep- M). 
] 












-—— 





Bude du eL Susa cii Aii 


A. Johann XXIII. und die Vorbereitungen zum Konzil. Nr. 59, 53. | 953 


constitutis, ad quos presentes nostre littere pervenerint, salutem etc. 
Arbitramur indubie, quod non absque gravissima nostre mentis 
amaritudine recensemus, alme urbis nostre . . . nefandum excidium 
et ruinam . . . vestram noticiam non latere. Et quia ex debito 

5iniuneti .. . officii tenemur et recuperare deperdita . . . ac defensare 
toto posse fideles . . . et concernamus ad premissa exequenda et 
alia concernencia prosecucionem proximi futuri generalis concilii in 
civitate Constanciensi, provincie Maguntine, in proximis kalendis No- 
vembris auctore domino feliciter celebrandi pro reformacione status 

lOuniversalis ecclesie supradicte nostras et eiusdem ecclesie apostolice- 
que camere substancias sine aliorum suffragiis esse . . . impotentes 
ac inherentes predecessorum nostrorum vestigiis decrevimus quorum- 
cumque christifidelium implorare presidia, . .. sendet Marinum Muni- 
colum domicellum Neapolitanum, qui nepos noster existit, Bartholo- 

15 meum episcopum Pensauriensem et Augustinum Dellante, utriusque 
iuris doctorem, Pisanum wnd bittet um Unterstützung. Dat. Bononie 
kalendis Aprilis pontificatus nostri anno quarto. !) 


53. Johann XXIII., der schon früher am Prálaten, Fürsten und andere 

die Konzilseinladung | geschickt hat, beauftragt den | Kardinalpriester 

20 Alamannus sie in Frankreich allen. nochmals zugehen zu lassen, die aus 
Versehen noch keine erhalten haben. | Bologna 1414. April 27. 


Aus Regbd. 346 fol. 111 des Vatik. Archivs. 


Johannes ete. dilecto filio Alamanno tituli sancti Eusebii pres- 

bytero [cardinali] ac in regno Francie apostolice sedis nuncio salutem 
95etc. Gerentes in desideriis cordis nostri, ut proseeucio proximi futuri 
Constanciencis ac generalis concilii auctore domino exequi valeat, 
iam pridem litteras nostras ad reges, principes et prelatos necnon 





3* 


tember, dass er, um der Camera apostolica zu genügen, die Einkünfte seines Disthuns 
verpfünden darf. Wahrscheinlich trat Zabarella sofort in den engern Dienst der Kurie, 
30 denn er erhült am selben 18. Juli auch einen Salvuskondukt nach Rom als referen- 
darius pape. Daselbst fol. 33v s. und 92. Am 6. Juni 1411 wurde er Kardinal- 
diakon, am 29. Mürz 1414 erscheint er als camerarius, (Regbd. 346 fol. 160 v. des 
Vatik. Archivs.) 
y) Geleitsbrief Heinriehs V. für sie vom 1. Juni 1414. Rymer, Foedera 1X, 133. 
85 Am 1. Juli wird Bischof Wilhelm von Lausanne zu ühnlichem Zwecke ganz allgemein 
beglaubigt. (,Arbitramur*.) Regbd. 346 fol. 150v. Eine Reihe von Kollektoren- 
ernennungen, die sich in diesem Bande finden, hüngen mit den Geldsammlungen für 
die Konzilsreise zusammen, 









254 III, Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


















dominos temporales ac universitates fideles indictionem et convoca- 
cionem dicti concilii et requisicionem ac exhortacionem necessarias 
continentes per varios nuncios providimus destinandos, et quoniam 
... potuisset . . . contingere delatores . . . fuisse . . . impeditos, 
nos cupientes, . . . ut cunctis, quos presens tangat negocium, si in $ 
eorum noticiam prefate nostre littere non devenissent, maxime intra 
dominia carissimi in Christo filii nostri Caroli regis Francie illustris 
et aliis in partibus finitimis constitutis, ... cireumspectioni tue ... 
committimus, quatinus auctoritate nostra per tuas litteras indictionem 
ipsius concilii . . . notifices universis, . . . de quibus ... tue cireum- 10 
spectioni videbiter expedire ... Dat. Bononie V. kalendas Maii ponti- 
ficatus nostri anno quarto. !) 


y Alamannus war von Johann am 31. October 1413. zum Legaten für Frank- 
reich. ernannt. (Forschungen und. Quellen S. 314. Nr. 9), kam aber erst im Frühjahr 
1414 dorthin. Vgl. auch. Bess, Frankreichs Kirchenpolitik S. 101. Die Berufungs- 15 
bulle. des Konzils in ihrer allgemeinen Form. (Johannes episcopus servus servorum 
Dei. Ad futuram memoriam, ,Ad pacem et exaltationem.* —) ist in saámmtlichen 
Konziliensammlungen gedruckt. in. den. Akten. der. ersten. Sitzung. Ich erwühne den 
Kólner. Druck von 1538. Bd. II fol. D IIl. Daraus dann in den neuern Sammlungen: 

v. d, Hardt 1V, 16 5. und. Vl, 9 s. und Mansi, XXVA4I, 537 s., ferner. Bzovius, Annales 9 
ecclesiastici ad annum 1413. Nr. 19 und. Raynald, Annales ecclesiastici ad annum 1413 
Nr. 22. Sümmntlich Dat. Laude V. idus Decembris p. n. anno IV. Neben dieser an 
die ganze Welt gerichteten. gibt es noch eine besondere. Bulle, die einzelnen Persón- 
lichkeiten, besonders Erzbischüfen und deren Suffraganen, zugegangen ist. Sie ast mit 
der obigen bis gegen. Schluss identisch. | Dort. schliesst sich. an die Stelle congruo 95 
tempore dicto concilio debeant interesse der Satz: Prout in aliis nostris litteris super 
hoe confectis plenius continetur, und dann die spezielle Aufforderung: Quocirca 
devocionem vestram requirimus et monemus usw. Diese Fassung mit dem Datum 
II idus, wofür Wilkins wohl irrig das unsinnige undecimo idus. 4s begegnet uns bei 
Wilkins, Concila magnae Britanniae 111, 366 s. (woraus Mansi, XXVIII, 879—882) 30 - 
für den Erzbischof Heinrich von Canterbury und seine Suffragane, bei Richental, 
Chronik des Konstanzer Konzils S. 20 f. für Erzbischof Johann von Mainz und seine 
Kirchenprovinz. .Zrstere Form findet. sich. auch. Regbd. 346 fol. 26 ss. des. Vatik. 
Archivs; letztere daselbst fol. 44 v. an arch. Auxitano eiusque suffraganeis beide mit 
den. entsprechenden. Daten. Es. gibt auch. spütere. Einladungen. So vom 30. Juni 95 





1414 an die Erzbischüje und Bischüfe der Inseln Sardinien, daselbst fol. 139. Am 2 
17. August fordert Johann alle Erzbischüfe und Bischüfe der Provinzen Aquileja 53 


und Grado (temporali dominio dilectorum filiorum ducis et ducalis dominii Venetorum e 
subditis) auf, zun  Konzil persünlich zu kommen; die rechtmüssig Verhinderten sollen —.— 
den Petrus Donato, püpstlichen Notar, ob fidei sue plenitudinem ae virtutum. excel- 40 
lenciam et patrie ac generis consideracionem in ipso concilio honorare wnd zu ihrem | 
Prokurator ernennen., Cum intendamus*. — Dat. Bononie XVI. kalendas Septembris — 
p. n. a quinto. e 






PYTeTM 


CATENAS 


WC Ts HAB NUR 


2) 


A. Johann XXIII. und die Vorbereitungen zum Konzil. Nr. 54. 255 


54. (Konig Sigismund an Papst Johann XXIII) theilt ihm mit, dass: 
er von. Kardinal Branda «. a. über die Flucht der Kurie von Dologna 
nach Ferrara gehórt habe, bittet um | Nachricht ; énzwischen behált er 
seine und. die Gesandten des Grafen von Savoyen zurück. (1414 Juni.) 


D B aus Cod. Palatinus 701 fol. 312 der Vatik. Bibliothek. 


Beatissime pater et domine, domine reverendissime. Dum dispo- 
suissemus nostros oratores, quibus pro clariori nostre mentis tenacitate 
eciam nuncios illustris Amadei comitis Sabaudie etc. adiungentes*?), 
ad sanctitatis vestre conspectum in materia negotiorum!) cum reve- 

10rendissimo in Christo patre domino Francisco sanctorum Cosme et 
Damiani martyrum sacrosancte Romane ecclesie cardinale Florentino 
apostolice sedis legato, amico nostro carissimo,?) nec non oratoribus 
comitatus Florencie deductorum et fere in suis punctis pro maiori 
parte digestorum pro finali conclusione e vestigio destinare, ecce ab 
150re reverendissimi domini Brande?) cardinalis Placentini et non- 
nullorum fidedignorum assercione ad aures pervenit nostras, quomodo 
rumor?) infaustus in Bononia") insurrexisset, et ob hoc et alia sinistra, 
que dicebantur, occurrisse in tantum, quod sanctitatem vestram et 
curiam et locum mutasse et versus Ferrariam secessisse oportuisset. 
90 De quibus satis attoniti anima nostra turbata est valde, si saltem 
relatibus rei veritas, quod absit, responderet, eosdem oratores nostros 
et nuncios domini comitis Sabaudie periculis viarum exponere dubi- 
tantes, interim, donec certitudo elucescat superinde, duximus 





a) So abgekürzte Schreibweise. b) Banonia B. 

95 !) Da sich auch Florenz an den Verhandlungen betheiligte, wird es sich um die 
durch das Vordringen des Künigs Ladislaus und dw durch das Bündniss desselben 
mit Florenz geschaffene Lage grhandelt haben. 

?) Zabarella war am 27. Mürz zu Sigismund gesandt worden. Vgl. Nr. 51. 
?) Branda war in Ungarn als Legat seit 1410, dann spáter mit Sigismund in 

30 Oberitalien. n 
*) Dietrich von Niem erzáhlt darüber in der Vita Johanns: Congregavit igitur 
dietus Ladislaus rex cirea principum mensis Junii eiusdem anni valde magnum exer- 
citum equitum et peditum, cum quo, ut dicebat, vellet dictum Balthasarem in eadem 
Bononia obsidere ... Unde cardinales (doch wol curiales?), qui eum ipso Balthasare 

35 tunc erant, valde timebant, ignorantes, quid facerent, ut se resque suas conservare 
tute possent . . . Multi eorundem curialium compositis eorum sarcinulis pretiosiores 
illas versus Ferrariam et nonnulli Venetias transmiserunt. Et aliqui etiam recesserunt 
tam curiales quam studentes Bononie tuns scholares. Johann XXIII. sammelte Truppen, 
um sich und die Kurie zu schützen. So standen die Sachen lüngere Zeit (multis 


E. AQ diebus), da kam die Nachricht von der schweren Erkrankung des Künigs und seinem 


Tode (6. August). v. d. Hardt 1I, 385. 





256 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


retinendos. Dignetur igitur sanctitas eadem pro singulari consolacione 
de felici statu ac successibus utinam semper prosperis sanctitatis 
eiusdem desiderium anime nostre recreare et de contingentibus nos 1 
havisare, ut sciamus ad ea, que beneplacitis vestris grata fuerint, 

cum omni filiali devocione et promptitudine indefessa nos conformare; 5 
quoniam mandata et beneplacita vestra tamquam  benignissimi et 
benevoli patris nostri parati sumus uti filius devotus et ferventissimus 
zelator honoris sanctitatis eiusdem studiose offerre, exequi et totis 
viribus procurare. De statu autem nostro et suecessibus innotescat 
sanctitati eidem, quod illustris comes Sabaudie predictus, marchio 10 
Montisferrati etc. iam de facto fecerunt mandamenta sua pro succursu 
gencium ad vota nostra et de unanimi voluntate ipsorum ivit pre- 

fatus princeps Achaye!) ad practicandum de concordia cum Philippo 

Maria inienda,?) et speramus negocia pariter dirigi et disponi, ut 

ipsis votive expeditis possimus ad vestre sanctitatis succursum cum 15 
dietis principibus nostris intendere posse et vacare. 


DD. Instruktion. der Republik Florenz. für dhre Gesandten Nicolo. di 
Giovanni da  Uzauo und  Hernardo di Vieri Guadagni an Papst 
Johann XXIII.: Aujorderung mit. Konig Ladislaus Frieden. und. mit 
ihm und der. Republik eine Liga zu schliessen; dringende Ditte Bologna 90 
auf alle Fálle zu halten und nóthigenfalls für einen tauglichen und mit 
Vollmachten. versehenen. Legaten zu sorgen. 1414. Juli 7. 


Aus Florenz, Archiv di Stato, Registro d' Instruzioni ad ambasciadori della. Re- 
pubblica 1411 al 1422 jol. 37. j 


. . . Cognoscendo i fructi et utilita della pace et desiderando, 95 
che ciascuno quelli gusti et goda, per molti rispecti et ragioni, che 
per la prudentia vostra saprete dimonstrare, et per fuggire et levare 
i pericoli et danni, che seguitano dalle guerre, supplicherete alla | 
clementia della sanctita sua, che si degni inclinare et venire alla | 
pace con lo re Ladislao et con lui et con noi entrare nella lega. 30 
Replicando alle sue risposte, che intorno a questo vi facesse negative 
o suspensive con tutte le ragioni et persuasioni, che cognoscerete 









'?) Der comes Sabaudie ist also nicht Amadeus sondern Ludwig von Savoyen- 
Piemont. 
*?) Ueber diese Verhandlungen verlautet nichts. Sie führten zu keinem 85 


Ziele, da Sigismund noch im Juli in. Deutschland einen. neuen Zug gegen ihn 
vorbereitete. 






A. Johann XXIII. und die Vorbereitungen zum Konzil. Nr. 55, 56... 257 


essere utili a questo effecto, et niente lascerete adietro, che veggiate 
essere fructifere per riducerlo a questa nostra intentione. 
Consentendo il sancto padre alla pace et lega predetta o no 
con ogni instantia conforterete et pregherete la sanctita sua, che si 
5degni et voglia provedere alla sicurta et salveza di Bologna, siche 
in ogni avenimento quella Citta si conservi in pace sotto la devo- 
E tione, signoria et obedientia della beatitudine sua et della chiesa 
: di Dio. Et a questo il confortate et supplicate con ogni efficacia 
: | et industria, dimostrando i pericoli evidenti et irreparabili, ne quali 
- .  101o stato della sua sanctita, della chiesa di Dio et di tutti i suoi 
3 fedeli et divoti verrebbono, in caso che alcuno sinistro intervenisse 
E di quella citta. Et che per ogni modo a questo con ogni potentia 
1 et industria voglia provedere et la spesa, che e necessaria per 
questo, non schifare. Et oltre a cio al governo di quella tale huomo 
E 15et di tanta prudentia et con tale autorita lasciare, che a tutti i 
r casi, che potessono occorrere, possa et sappia provedere et riparare. 
3 Et per questo rapporto vede quello noi abbiamo facto nella pace, 
che per salvare Bologna abbiamo consentite dell altre cose a noi 
non grate. Siche pregatene la sua sanctita con ogni affectione et 
20 efficacia, che si degni et voglia provedere per forma, che con iusto 
titolo scandalo non abbia a seghuire ne alcuna novita contro a 
Bologna et che esso et chi sara in Bologna non faccia atto, perche 
il're o altro potesse contro a quella fare. Et noi abbiamo fatti dare 
a Messer Bartolomeo da Monte Sansavino la copia de capitoli della 
25 pace et voi ne sete informati, chiarificando la sua sanctita con 
grande largheza et efficacia, che per questo effecto noi siamo disposti 
fare ogni cosa et con ogni nostra potentia et nulla omectere, che 
utile sia et a noi possibile. Et di questa parte con la sua sanctita 
con tutti i cardinali et cortigiani et con Bolognesi largamente ne 
30 parlate, come et dove piacera alla beatitudine di nostro signore, 
siche rimangano bene confortati et con buona et ferma speranza. !) 


.D6. Berengar de Muntmany an Kónig Ferdinand theilt ihm die Neuig- 
keiten aus Italien mit: Johanns XXIII. demnáchstige Abreise aus Dologna 
über Avignon; fallengelassener Plan Sigismunds in Konstanz die Recht- 
35 mássigkeit der drei Pápste prüfen zu lassen; Steuererhebung Johanns in 





1) Es folgt dann die Aufforderung, der Papst müge den Bandenführer Braccio 
| wnd die Herren von Ferrara und Urbino wegen ihrer Geldansprüche zufrieden 
stellen. 
Finke, Acta concilii Constanciensis. I. 1i 





Á 2 OPE E TIED TUAE SES T ONEIRICSER SIT EIER S TT 





258 IIL. Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


Bologna, um Geld für Bestechungen zu haben; Konig Ladislaus, sein 
Bündniss mit. Florenz; Gregor XII. und seine Kurie; Venedig und die 
italienischen. Pápste; Nachrichten aus dem Osten. — Barcelona. (1414) 
August. 30. 

Orig. mit aufgedrücktem Siegel im. Archiv der Krone von Aragon zu Barcelona. 5 
Auf der Rückseite: Al molt alt e molt poderos princep e exellent senyor, lo 
senyor rey d' Arago. 

Molt alt princep e molt poderos senyor meu. 

A la vostra gran magnificencia notifich, com un doctor appellat 
micer Guillerm de Alpicat es vengut de Bulunya a XXIV de Agost. 10 
Lo qual parti de la dita ciutat a XXVII de Juliol. Lo qual doctor 
por mi es stat interrogat e recompte, com en lo dit temps, que parti 
de Bulunya, lo antipapa Johan era en Bulunya ab XIII cardinals e 
davi*) fort prest partir por anar al consili de Costanca, ramanents dos 
cardinals por costudia de Bulunya, la un appellat de sant Stassi e laltre 15 
dominus Branqua[ce]nsis!) e un capita ab ells appeleat B[ra]sso,2) lo 
qual lo dit dotor encontra en lo cami ab D") lances a quatre miles de 
Bolunya. Item diu lo dit doctor, que lo dit antipapa havia haut 
saleonduyt de tots los senyors o potestats hon daria pessar, por anar 
al dit consili et. que daria primerement venir por terra an Pissa. 20 
Hon feya armar una galea e una goliata por un seu familiar 
appellat Anthoni de Montecatino e dues galeas de altre part en la 
ciutat de Genoua por un seu comensal appellat lo monago,?) ab les 
quals fustes deu venir en ]la ciutat de Vinyo*) e daqui avant se 





a) Kleines Loch im Papier. Ebriso bei den eingeklammerten Stellen. b) So deute ich das 95 
Zahlzeichen. 

!) Das mag früher im Plane gewesen sein, in. Wirklichkeit ging aber Rainald 
Brancaccio mit dem Papste nach. Konstanz. — Vgl. das Tagebuch Cerretans. Jakob 
Isolani, Kardinal vom Titel des hl. Eustachius, wurde am 9. September 1414 zum 
legatus de latere in alma urbe eiusque comitatu, territorio et districtu ac provinciis 9() 
Campanie, Maritime, Sabine, Patrimonii beati Petri in Tuscia ernannt. (,Dum onus,*) AA 
Regbd. 346 fol. 214. Rom wurde allerdings erst spüter von der Künigin Johanna 
zurückgegeben. Gouverneur von Bologna und in der Romagna wurde am 1. October 
Bischof Antonius von Siena, püpstlicher Thesaurar. (,Cum te.*) Regbd. 346 fol, 258. 

?) Am. 9. Juni. gibt Johann seinem. Vertrauten Bindacius de Ricasolis Vollmacht 85 
mit Braccio wegen Eintrittes in püpstliche Dienste zu verhandeln. 

?) Wohl Mattháus de Viterbio, der bei den Freilassungsverhandlungen im Jahre 
1418 eine Rolle spielt und auch im. Testament Johanns XXIII. genannt wird. 

*) Dass Johann den Plan gehabt hat über Avignon zu reisen, geht auch aus 
der Korrespondenz Karls VI. mit Sigismund hervor. Vgl. unten Nr. 106, wo schon M) 
seine Ankunft in. Avignon erwühnt wird. 












A. Johann XXIII und die Vorbereitungen zum Konzil. Nr. 56. 259 


diu, que ira por terra al dit consili. En lo qual consili diu, senyor, 
lo dit doctor, que tan solament se tractara la forma e manera de 
1 reduir al dit antipapa Johan lo sant pare nostre Benet e lo antipapa 
D Gregori e obediencia sua e tots los crehents e aderents ab ells, los 
5quals lo dit antipapa Johan appella menbres budrits.!) Item diu lo 
dit doctor, que lo emperador de Alamanya a principi havia entencio 


de investigar, quals dels desus nomenats era vertader vicari de 
: Jhesu Christ vel nullus ipsorum, ?) mas despuys que lo dit antipapa 
E Johan hague parlament ab lo dit emperador en la ciutat de Lodi, 
E 10fo determenar, que nos parlas en lo dit consili del dit article, donant 


contenent lo dit emperador*) al dit antipapa Johan, que la eleccio feta 

en Pissa de Alexandre") era canonica e daltre part lo dit antipapa Johan 

dona al dit emperador L florins de Florenca e tot aco diu lo dit doctor, 

1 que es veritat e fama publica per tota Italia. *) Item diu lo dit doctor, 
| 15 que lo dit antipapa Johan havia imposade en Bolunya una colta,*) id est 
] talla de LXXX" ducats, perco com treballave de portar ab si CC ducats 
por les despeses del cami e por destribuir aquells en lo dit consili a 
diverses personas,?) deles quals*) ... ques haver consell, favor e ajuda. 
Item diu lo dit doctor, que lo rey Lansalau$) es senyor de Homa e 
: 20 del castell de sant Angell, exeptades les ciutats de Todi e de Bolunya 
ab son comitat. Item lo dit rey te apresonat Paulo Orci ab XIV. 
personas de son . . .?) natge o de son nom e ha li occupat tot son 
patrimoni e ab dita pressa es vuy en Napols. Item lo dit rey ha 
molt grerejat ab los de la Colona, mas ells ni lus bens nols ha presos, 
95 mas tracten entre ells algunes confederacions, qui encara no han 
haguda perfeccio. Item diu lo dit doctor, que entre lo dit rey 
Lansalau e Florenca ha pau final e liga a VI anys vinents,?) en la 
qual pau no ha volgut fermar lo dit antipapa Johan, obstant un 
capitol fet en lo consili de Pissa, dient, que aquell, qui seria en 
30 papa elet, no pogues fermar pau ab aquells, qui tendrien occupar lo 





MUPRENIEETS 





a) Das Or. hat lodit antipapa Johan al dit emp. b) Alaxandre Or. c) Lücke im Papier. 
!) Membra putrida i» den püpstlichen DBullen. 
?) Auch daran ist nicht zu zweifeln, dass Sigismund diesen Gedanken gedüussert 
hat. Er begegnet uns wiederholt. 
35 3) Vgl. hier über das oben Seite 177 Gesagte. 
*) Das berichtet auch. Dietrich von Niem wiederholt. 
5) So ist es thatsüchlich spüter in Konstanz geschehen. 
€) Der um diese. Zeit schon einige Wochen gestorben war! 
*) Ueber das Bündniss vom 22. Juni und seine Bedeutung auch für Johann vgl. 


oben S. 181, 
40 17* 





260 III. Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


patrimoni de la esgleya. Item diu, que lo dit rey Lansalau en res 
no obeyes al dit antipapa en lo temporal, sino en lo spiritual e 
daco a son bon arbitre. Item diu lo dit doctor, que lo antipapa 
Gregori sta en la ciutat appellada en Lati Ariminum situade en una 
provincia appellada Romandiola sots la potestat de Carles de Mala- 5 
testa, ab los seus fautos. La qual ciutat e patria es molt fort e 
luny de Bolunya LX miles. Lo dit antipapa ab XII!) cardinals, que 
te ab si viu ab gran paupertat, exceptat un cardinal, qui es archa- 
bisba de la dita ciutat.?) Car no ha que despendre sino tant, com lo 
dit Carles li vol donar. Item diu lo dit doctor, que los Venecians son 10 
de obediencia del dit antipapa Johan, mas no son amichs intem sechs,?) 
perco com han en lus coratges affeecio ab antipapa Gregori, la qual 
obediencia li dona le duch de Vanecia prope mort appella dominus 
Miquel Estreno *). Aquest, qui vuy es le duch de Vanecia, clamen 
dominus Thomas de Mosenhigo, lo qual no es amich del dit antipapa 15 
Johan, mas es compara e gran amich del dit emperador.9?) Item diu lo 
dit doctor, ques comptave expressament en Bolunya, que un duch ap- 
pellat Carvoya9) senyor del dueat de Asparatro del regne de Bocina 
ab XX" rocins de Turch[s] ha feta una gran coreguda e era entrat 
fins Assenya, qui es gran ciutat e aquella han los habitans desen- 20 
parade e fins a CC miles de Vanecia e fins aprope de una patria 
appellada Istria e han. correguda Esclauonia, Dalmacia e Caruoya e 
partida de Bocina. Ques seguira por avant, Deus lo sap ... Scrita 
en Barchinona a XXX de Agost. ?) 

Lo vostre humil vassal e servidor Berengar de Muntmany, quis 25 
recomande a la vostra reyal magestat gracia e merce. 


!) Gregor. NI. hatte aber. nur. 4. Kardinále um. sich. Der. Erzbischof von 
Rimini war nicht. Kardiuel. 

?) Kardinal Bandellus war | Erzbischof. von. Rimini, aber nicht reich. Vgl. 
Richental S. 56: An dem hailgen tag ze wihenüchten noch im anno domini MCCCCX V, 30 
do starb der howirdig cardinal Bandellus de Balbine von baupst Gregorien obedientz 

. und starb in Peter Rikenbachs hus .. . und trug man inn zu den Augustinern 
und vergrub man inn nit mit gtosser kost . . . und hett man im kein opfer, denn 
er was nit vast rich. 

?) Aus unsern Aktenstücken ergibt sich aber eine sehr freundschaftliche Stellung 35 
der Republik zu Johann und sehr wenig Zuneigung zu Gregor. 

*) Michael Steno. . 

5) Darüber habe ich sonst nichts gefunden. Ob verschrieben für papa? 

?) Gemeint ist Herzog Hervoja von Spalatro. 

?) In einem. Brief aus Pisa vom 29, Juni heisst es, Johann habe in die Hünde A() 
der Gesandten Sigismunds in. Gegenwart der Kardinüle geschworen zum Konzd zu 



















A. Johann XXIII. und die Vorbereitungen zum Konzil. Nr. 57, 58... 961 


| 57. Der Rath von Venedig beschliesst auf den Vorschlag Johanns X XIII., 

3 dass jetzt nach, dem Tode des Kónigs Ladislaus die richtige Zeit sei zum 

Vorgehen gegen die nach Italien strebenden Ultramontanen, angesichts 
der Pláne des Kónigs Sigismund sich zustimmend. zu dussern. 


1414 August ó1. 


Aus Staatsarchiv Venedig, Deliberazioni del Senato Vol. 6 fol. 7 v. 


CCDEANPT 
eo 


Capta. 

Cum his diebus preteritis relatum fuerit in secreto nostro 
dominio pro parte summi pontificis, quod modo, quod sere- 
1Onissimus rex Ladizlaus decesserat, esset tempus faciendi unionem 
et ligam cum sua sanctitate et cum Florentinis ad providendum et 
obviandum, quod ultramontani non possent descendere in Italiam 
et assecurandum status partium a quibuscunque, qui contra eos 
attentare presumere[n]t et . . . noviter fuerit ad conspectum 
l5serenissimi domini ducis Johannes de Tegliaciis civis et mercator 
Senensis ostendens sibi quandam literam receptam a ... ambassiatore 
communitatis Florentie in Bononia super simili materia . . . habito 
respectu ad ea, que quotidie dicuntur et videntur de appetitu regis 
Hungarie et de his, que quotidie querit et tractat cum ultramon- 
90tanis, . . . res ista non sit postergenda, . . . vadit pars, quod . . . 
dux . . . dieat a se ipso, quod . . . multum cogitavit super ista 
materia et quantum plus cogitat, tanto videtur sibi magis conformis 

et bona pro universali bono Italie. 


58. Der Rath von Venedig beauftragt Gesandte, Johann XXIII. auf 
95 dessen Konzilsreise durch. Venezianer Gebiet. zu begleiten; sie sollen sich 
gegen einen Besuch des Papstes in Venedig usw. wehren und falls er 
über Florenz und Pisa den Seeweg einscMágt, sollen sie sich verabschieden. 


1414 September 6. 
Aus Staatsarchiv Venedig, Deliberazioni del Senato Bd. 6 fol. 8 v. 


30 Nos Thomas Mocenigo Dei gratia dux Venetiarum etc. Commit- 
timus vobis nobilibus viris ... dilectis et honorabibus civibus nostris, !) 
quod ire debeatis Bononiam ad conspectum summi pontificis, cui 
presentatis nostris literis credentialibus, quas vobis dari fecimus, 
factisque recommendationibus et oblationibus necessariis debeatis 





95 kommen. Dann spreche man davon, dass Benedikt XIII. kommen werde; Que el senyor 
rey de Aragon le envia multo honorablement. Archiv: der Krone von Aragon. 
1) Nicht genannt, Gewühlt 2 oratores mit 1 Notar und 3 domicelli. 





e 







EbIQ ML LEMU Co Lap nu Due eu our 
E AIVLTT ECT MU 


* 


269 . III. Abschnitt, WVorgeschicbte des Konstanzer Konzils. 


exponere, quod nuper per reverendum dominum archiepiscopum 
Colocensem!) pro parte sue beatitudinis fuimus requisiti, quod, cum 
sua sanctitas sit disposita ad concilium generale Constanciense 
proficisci et facere transitum per terras et loca nostra, placeret 
nobis mittere duos nostros nobiles ad pedes sue beatitudinis, qui 5 
associarent eam per terras et loca nostra, donec transierit districtus 
et confinia nostra; et licet non esset multo necessarium, quia 
rectores et officiales terrarum et locorum nostrorum habent in 
mandatis a nobis videndi et honorandi personam sue beatitudinis 
tanquam personam nostram propriam, tamen cupientes prefate sue 10 
beatitudini complacere et eius personam possibiliter honorare, misi- 
mus vos ad pedes sue sanctitatis ista de causa, et quod propterea 
offeritis vos paratos ad omne beneplacitum suum associare suam 
beatitudinem, sicut requisivit, per omnes terras et loca nostra . . . 
declarando vobis, quod, si forte venire vel transire velle diceret per 15 
Venetias vel Clugiam vel Torcellum aut Muranum, quod tamen non 
credimus, istud nullo modo assentire debeatis, quia nolumus, quod 
declinet ad aliquam ipsarum terrarum. 

Advisamus vos, quod scripsimus rectoribus nostris Verone, quod, 
in casu eos requiritis de equis vobis mittendis ad locum Hostilie 20 
vel ad alium locum supra Padum, ubi prefatus summus poutifex et 
vos secum essetis descensuri, quia sumus informati, quod vult venire 
cum navigiis usque Padum et deinde transire per terram, ipsi 
rectores vobis debeant immediate mittere dictos equos et associato 
ipso summo pontifice usque extra nostra confinia Venetias redeatis 25 
cum licentia et benedictione sua. 

Sed si forte, dum eritis apud ipsum, summus pontifex ipse 
deliberaret, tenere viam Florentie et Pisarum vel aliam viam quam 
per terras et loca nostra, dicatis sibi, quod eratis parati ire et 
associare suam beatitudinem, ut prefertur. Set postquam deliberat 30 
tenere aliam viam, vos comprehenditis, quod presentia vestra non 
esset sibi utilis nec necessaria, et propterea cum licentia et benedic- 
lione sue sanctitatis vos repatriabitis et sic facere debeatis.?) 





') Andreas von Calocza, der damals die Unterhandlungen mit. Gregor XII. 
geführt hatte. 35 

*?) Ueber weitere Ehrungen des Papstes unterrichten noch folgende Beschlüsse : 
Dd. 6 fol. 149: Capta. 1414 die primo Septembris (statt Octobris). Quia sentimus 
per litteras magnifiei Ugutionis de Contrariis, quod ss. d, papa hodie, primo. mensis, 
debet.esse in cenis in Ferraria et cras in cenis ad Abbatiam et die mercurii in 
Leuiaco, vadit pars, quod pro honerando personam ipsius d. pape in hoe transitu 4() 












Lii i a de 


b. cde ieh igd PEERS L1 





A. Johann XXIII. und die Vorbereitungen zum Konzil. Nr. 59. 263 


59. Der Rath von Venedig beschliesst auf BDitten des Papstes Jo- 

hann XXIII. den beim Konzil thátigen Doktor Raphael Fulgosii noch 

lánger in Konstanz zu belassen und sendet dem Papst einen Brief dieses 
Inhaltes. 1414 December 4. 


B Aus Staatsarchiv Venedig Deliberazioni del Senato Bd. 5 fol. 180. 


Cum. dominus papa requisiverat nos instanter per suas literas, 
ut in contemplacionem suam et pro bono agendorum concilii veli- 
mus prorogare licentiam egregio iuris doctori Raphaeli Fulgossio !) 
standi ad prelibatum concilium usque ad complementum, et sit bonum 

10 eidem domino summo pontifici complacere de tali requisitione per 
suam beatitudinem nobis facta, vadit pars, quod predicto domino 
pape scribatur in forma infrascripta et similiter predicto domino 
Raphaeli, videlicet: 

Summo pontifici. 

15 Brevia vestre beatitudinis data Constantie sub anulo piscatoris 
die XI. Novembris proximo elapsi ego meaque communitas, eiusdem 
beatitudinis filii devotissimi cum qua decet reverentia et devotione 





suo, pro honore etiam nostri dominii committatur potestati Leuiaci, quod in honorando 
et presentando ipsi domino pape debeat expendere usque ad summam librarum centum 
90 de illa moneta in illis rebus, que sibi videbuntur. 
De parte omnes alii 
de non 4 
non sinceri 3. 
Bd. 6 fol. 163 zum 928. September 1411. Die Rektoren von Verona hatten um 
95 Aufirag gebeten, wie sie sich beim Durchzug des Papstes zu verhalten hátten, beson- 
ders wenn die Zahl der Reiter mehr als 200—300 sei: Declaramus, . . . quatenus 
debeant sequi mandatum nostrum, quod alias sibi fecimus de acceptatione domini 
pape honorando sanctitatem suam et eundo sibi obviam unus ipsorum rectorum eum 
aliis nobilibus et civibus Verone ac possendo expendere usque ad summam, de qua 
30 habuerunt mandatum a dominio nostro, videlicet ducatorum CXXX. De gentibus 
et equitibus vero, qui et que forent transiture in Societate et pro societate sua, debeant 
dare receptum et transitum usque equites CCO vel CCCC faciendo, quod se colocent 
equites predicti in locis habilibus, Personam autem domini pape, dominorum cardinalium 
ae suos prelatos et curiales debeant allozari facere in illo habiliori loco, qui sit cum 
35 comodo et dextro personarum ipsius domini pape ac cardinalium et aliorum prelatorum 
et curialium ae cum honore suo et honore nostri domini. 

1?) Raphael de Fulgossio (Fulgosiis) gehórt zu den vier Konzilsadvokaten in 
Konstanz, die am 12. November 1414 verlangt wurden. Sie betrieben neben den 
Konzils- auch Privatgeschüfte. Raphael gibt mit dem berühmteren Juristen Petrus 

AO de Anchorano am 15. Februar 1415 die Erklürung ab, dass Johann XXIII. ohne 
Zweifel in die Cession willigen werde. Sonst ist er nicht in den Akten genannt. 
Vielleicht ist er nach Johanns Fall nach Padua auf seinen Lehrstuhl zurückgekehrt. 


DV» A22 
1 anis 


tiam cum sacro reverendissimorum dominorum cardinalium cetu et 










264 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


suscepimus. Et eorum decursa serie cognoscentes vestram clemen- 


universa curia sua ad civitatem Constantie locum sacro instanti 
concilio deputatum Dei ductu sospitem attigisse cordialem inde 
leticiam et consolationem tamquam sanctitatis vestre ac sacrosancte 5 
eclesie filii sumpsimus, beatitudini vestre de participatione talis 
leticie gratiarum actiones devotas, quantas possumus, exolventes. 
Quod autem vestra sanctitas prelibata nos requirat in iisdem brevibus, 

ut egregio doctori domino Raphaeli Fulgossio salariato ad lecturam 
nostri studii Paduani terminum remanendi apud prenotatam beati- 10 
tudinem prorogemus, quamvis absencia ipsius domini Raphaelis 
eidem studio nostro sit incomoda plurimum et nociva, tamen devo- 
tione sincera volentes comoditatem  sepedicte vestre beatitudines 
utilitati nostre preponere sanctitatis vestre requisitionibus circa proro- 
gationem dicti termini eidem domino HRaphaeli reverenter annuimus. 15 
Verum eidem sanctitati apostolice devotissime supplicamus, ut pro 
comoditate predieti studii dignetur, quanto celerius esse poterit, 
expeditis negociis, pro quibus speratur ibi proficuus, eum gratiose 
licentiare, ut ad lecturam suam prenotatam redire valeat. !) 


B. Gregors XII Stelung zum Konzil bis zur Eróffnung. 920 . 
a. Gregors Briefwechsel mit dem Pfalzzrafen Ludwig. 
60. (Pfalzgraf Ludwig und Erzbischof Werner. von Trier an Gre- 
gor X1L)?): Zeigen Ankunft und Mittheilung seiner. Boten Johannes von 
Preussen. und. Dusso. von. Berlin. an, übersenden ihm. das. Schreiben, 
das sie in der Konzilssache an Konig Sigismund geschickt haben. und 95 
bitten. ihn. um. Fórderung. des. Unionswerkes. | (1414. September.) 


AP LNU MAÁANUO UN CMS ILE REAPER m wn à 


Aus Cod. 5096 fol. 144 v. der. Hof- und Staatsbibliothek in. Wien. 


Beatissime pater et domine excellentissime, obediencie debito in 
humilitate spiritus ad devotissima pedum oscula beatorum. Exposita 





|?) An. Raphael de Fulgosiis schreibt der Rath ebenfalls, ertheilt iim Erlaubniss 30 
in Konstanz zu bleiben und erwartet, dass er mittheilenswerthe Nachrichten vom ! 
Konzil dem Rathe übersende. n Cod. Palatinus 607 fol. 182 der Vatik. Bibliothek Tui 
Jindet sich folgendes Epitaph des.Raphael Fulgosii in. Versen: Emerite predigna gerens i 
cognomina laudis Fulgosiis Raphael conditur hoe tumulo. Consuluit nemo sacius fulsit- ! 
que docendo cesareao leges iuraque pontificum. Claruit eloquio, quem blanda Placencia 35 
forma, et genere insignem mentem piumque tulit, 

? Dass Ludwig und Werner die Absender sind, erhellt aus. der. Nr. 63, wo 


TUR LEER E Cu Yr iS Wr PED weg e o Mna 9. ALD T ASPEN VS RET TERME CMM 
vx Vigo. '" M . T ". :i ES  - TES L PM 








B. Gregors XII. Stellung zum Konzil bis zur Eróffnung. Nr. 60, 61. — 265 





— A euilibet nostrum pariter et in scriptis tradita pro parte vestre sancti- 
E tatis per egregios oratores eiusdem, videlicet fratrem Johannem de 
Pruszia et Bussonem de Berlin, sano, quantum nobis ab alto conces- 
sum est, collegimus intellectu.) Ex quibus commendabilem et, ut 
5speramus, Deo gratam intencionem vestre sanctitatis, quam ad in- 
tegracionem sancte matris ecelesie sponse vestre eandem vestram 
sanctitam semper credimus habuisse, adhuc in appostolicis vestris 
precordiis fervere cernimus et proinde non modicum in altissimo 
exeultamus, ipsum devocius exorantes, tam pium et sanctum opus 
1O0salubriter et celeriter effectui mancipari. Verum quia invictissimo 
prineipi domino Sigismundo Romanorum et Ungarie etc. regi, domino 
nostro graciosissimo, placuit eciam circa hoc nostrum per suos 
oratores consilium postulare,?) eidem desuper, prout in copia presen- 
tibus inclusa?) continetur, duximus respondendum, tenore cuius 
15 vestra sanctitas animadvertere poterit, quid nobis in hae materia 
prima facie videatur. Unde si pro parte dicti domini nostri regis 
Romanorum aut aliunde contingat vias huiusmodi vel alias ad 
pacem tendentes ad vestre sanctitatis audienciam deduci seu tractatus 
aliquis desuper inchoari, vestre sanctitatis cireumspeccio circa 
20 particularia et specialia tam sibi et sacro dominorum nostrorum cardi- 
nalium collegio quam nobis et aliis subditis vestris valebit, prout 
oportunum noverit, providere. Nichilominus eandem vestram sancti- 
tatem humiliter supplicamus ipsamque sinceris et piis affectibus in 
virtutum domino exhortantes, quatinus, prout hactenus per vos non 
95stetisse tenemus, sie eciam ulterius, uti plene confidimus, nullatenus 
stare permittatis, quominus pax et tranquillitas reddantur populo 
christiano.) Ad quam consequendam vestre sanctitatis personam. 
eximiam tueatur et dirigat omnipotens pacis auctor. 


TIBI CS HOCTISNSAN BEQERTTPEP NU QUR TNT TRIN WIRE 


MES 


61. Papst Gregor XII. an Pfalzgraf Ludwig sendet seinen. Boten zurück; 
30 Verlangen nach baldiger Antwort auf die übersandten. Modi. — Rimini 
1414 October 22. 


Or. dem Codex 1lL, 79 der Universitütsbibliothek in. Graz angebunden. Gedruckt 
daraus von Loserth iàm Neuen Archiv XX, 235. Kanzleivermerk G. de Imola. 





Ludwig Gregor schreibt: uti cum predicto domino Treuerensi ... scripsisse me recolo 
35 "nd dann den vorletzten Satz dieses Stückes fast würtlich wiederholt. 
3) Die beiden Boten überbrachten Nr. TÀ 
3) Ein Sehreiben Sigismunds ist nicht erhalten. 
3) Oben Nr. 45. - 
*) Vgl. den fast gleichlautenden Satz in Nr. 63, 





"A" WETXANTSTCCLTT 
ii E EE 






266  . I. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


Gregorius episcopus servus servorum Dei dilecto filio nobili 
viro Lodovico comiti Palatino Reni salutem et apostolicam bene- 
dictionem. — Dilectus filius magister Henricus!) decretorum doctor, 
qui ad presentiam nostram venit cum litteris nobilitatis tue, ad eam — 
revertitur secundum tua vota expeditus et de occurentibus infor-5 
matus. Itaque ad alia nos non extendimus in presenti, nisi quod, ut 
per alias tibi scripsimus, dilectos filios magistros Johannem de Pruscia 
cappellanum et Bussonem?) de Berlin bachalarium in decretis, nuntios 
nostros,?) quos iste refert iam ad tuam, cum discessit, presentiam 
attigi-se, cum responsis avide expectamus, ut possimus eligere et 10 
salubrius providere. Dat. Arimini IV. idus Octobris, pontificatus 
nostri anni septimo. 


pux—-—————Ao— MÓN 


62. Papst Gregor XII. an Ifalzgraf Ludwig: Rückkunft und. Bericht 
des Busso; Wichtigkeit seiner. Mittheilungen über die Pláne der Gegner; 
Ermahnung auf der Hut zu sein; Ditte für. Verwirklichung der Modi 2u15 
sorgen. Rimini 1414. November. 22. 
B aus Cod. 5070 fol. 191v. der Hof- und Staatsbibliothek in Wien mit der Ueber- 
schrift: Bulla Gregorii directa comiti Palatino Rheni, 
C aus. Cod. 3096 fol. 142. derselben Bibliothek mit der. Ueberschrift: Bulla Gre- 
gorii ad Ludowicum comitem Palatinum Reni, 20 
Druck bei v. d. Hardt, II, 466 aus. D, 


Gregorius etc. dilecto filio nobili viro Ludouico comiti Palatino 
Hheni salutem et apostolicam benedictionem. — Recepimus litteras 
tuas per dilectum filium magistrum Bussonem?) baccalaureum in 
decretis, nuncium nostrum, inde reversum. Et audivimus, que nobis 25 | 
retulit pro parte tue nobilitatis, quam non dubitamus ad' omnia 
cireumspectam et ad illa presertim, que tanti sunt ponderis, et 
medullam respiciunt nostre catholice veritatis, contra") quam non P 
desistunt adversantes maligne instruere solitas?) artes suas, Deum, 
proh dolor, non verentes nec canonum sanctiones, dummodo preesse 30 
possint.) Eandem nobilitatem tuam totis affectibus in domino exhor- 
tamur, ut ad ipsa velit*) cum aliis catholicis et fidelibus advertere 
diligenter et salubriter obviare, nune precipue, quo per eos ferrum 









a) Bussonum Druck. b) et B und Druck. c) suas artes B und Druck. d) nec sanctiones 
sacrorum canonum sectantes B wnd Druck. e) cum aliis Christi fidelibus velit B und Druck. 35 


y) Wahrscheinlich Heinrich. Gulpen im Druck v. d. ant II, 469 H. Culpi. 
?) Die Ueberbringer der Nr. 17. 
9) Er ist also allein ohne Johannes Malkow an die Kurie- zurückgekehrt, 







B. Gregors XII. Stellung zum Konzil bis zur Eróffnung. Nr. 62, 638. | 267 


cuditur, ut sentire poteris, ad perversa. Et ad effectum studeas et 
intendas scripturarum tibi per dictum Bussonem et socium?) dela- 
tarum,?) que tantam in se habent clementiam et eum omni man- 
suetudine respiciunt equitatem, ut vera pax et integra unio debite 
5reponantur in populo christiano. Et que superinde feceris atque 
senseris, non graveris cum solicitudine, prout res exigit, intimare. 
Dat. Arimini X. kalendas Decembris, pontificatus nostri anni septimo. 


RN T e e IE E T M 


63. (Pfalzgraf Ludwig am Papst Gregor XIL) theilt. Empfang | seines 
Schreibens vom. 22. November mit; Sigismund habe ihm erst. eine kleine 
10 Notiz über die Konzilsberufung zugehen lassen, officielle Benachrichtigung 
fehles wahrscheinlich missfalle manchen Anhángern Johanns. das Projekt; 
Dite für die Union zu wirken. (1413 Ende oder 1414 Anfang.) 
B aus Cod. 5070 fol. 192 der Hof- und Staatsbibliothek in. Wien mit der Ueber- 
schrift: Responsum de comite Palatino Rheni ad Gregorium XII. 


15 . C aus Cod. 3096 fol. 142 derselben Bibliothek mit der. Ueberschrift: Wesponsio 
ducis Ludwici ad bullam precedentem, 


Druck bei v. d. Hardt, Il, 466 aus B. 


Beatissime pater. Litteras vestre sanctitatis Arimini X. kalendas 

Decembris datas?) me noveritis recepisse. Quarum tenore perlecto 
20reduxi ad memoriam ea, que eidem sanctitati vestre reverendus in 
Christo dominus pater Wernerus archiepiscopus Treuirensis et ego 

secum per magistrum Bussonem in eisdem litteris nominatum scripse- 

ramus?) et commiseramus pariter referenda. Consideravi quoque facta, 
j que nunc a quibusdam super his agitantur, fama publica promulgante.*) 
| 25 Unde per ferrum, quod, ut scribitur, cuditur ad perversa, vestram 
P sanctitatem denotare existimo convocationem, que sub nomine 
generalis concilii fienda dicitur ad diem primam mensis Nouembris 
proxime venturi in civitate Constantiensi, provincie Maguntinensis. 
De qua convocatione licet serenissimus princeps dominus meus 
30 Romanorum et Ungarie rex michi sub paucis verbis scripsit quod- 





a) dictum nostrum nuncium B und Druck. 

1!) Das sind die Modi Gregors Nr. 9. In Nr. 17 (oben S. 87) charakterisiert 
sie Gregor so: Mos cogitavit modos, quibus, quantum spiritus altissimi inspirare 
dignatus est, nullos efficaciores, cerciores et qui conferant magis adversariis suis, 

35 novit reperire. 

?) Vgl. vorige Nr. 
3) Vgl. Nr. 60. 
5) Wahrscheinlich Hinweis auf die Verhandlungen von Lodi. 


"en 

















268 IIL Absehnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


dam breve,!) tamen adhuc non vidi patentes desuper litteras aut 
 pretensas solemnitates in huiusmodi solitas exhiberi.?) Reor insuper, 4 
quod aliquibus magnatibus?) etiam alterius obedientie non omnino M : 
placeant eiusdem convocationis substantie atque modi. Itaque con- 
fido in domino Jesu Christo, quod ferrum, de quo scribitur, non 5 
adeo acuetur, quod secare valeat aut scindere vestre sanctitatis 
iustitiam, quam teneo fideliter et sincere, dummodo, uti cum predicto 
domino 'Treuerensi etiam vestre sanctitati scripsisse me recolo, *) 
nullatenus per vos stare permittatis, sicut nec hactenus stetisse credo, 
quominus pax et tranquillitas reddantur populo christiano. Ad hoc 10 
autem studere pro viribus intendo et superinde vota digna, que 
fecero atque sensero, intimare, prout iniungitis, non omittam. Omni- 
potens vestre sanctitatis personam dignissimam ad redintegrationem 
ecclesie sue sancte sponse vestre dirigat et perducat. Amen. 


64. Papst Gregor XII. an Pfalzgraf Ludwig schreibt über die Fiktionen 15 
seiner. Gegner; Missfallen. über die Haltung. Sigismunds; Anfrage, ob 
die Modi in dessen lünde gekommen seien; Vorzüge derselben. | Rimini 
1414 Februar 27. 
Or. dem. Codex. HT, 79 der Universitütsbibliothek in Graz angebunden. | Gedruckt 
daraus von. Loserth. im. Neuen. Archiv XX, 235 f. Kauzleivermerk G., de Imola, 9() 





Gregorius episcopus servus servorum Dei dilecto filio nobili 
viro Lodovico comiti Palatino Heni salutem et apostolicam benedic- 
lionem.  Fictiones?) ille, quas tua nobilitas scribit ab adversariis 
in ills partibus emanasse, nobis displicent, cum a fonte maligno 
derivent et similes sint illis, que facte fuerunt in conciliabulo 25 
Pisano, unde tot sunt secuta mala. Utinam non eveniant graviora 
de hoe seeundo per eos Constantie ordinato! Sed nec minus dis- 
plicent cepta, principia et modi hucusque retenti per principem 





!) Das Stück ist nicht erhalten. 

?) Die Konvokationsbulle vom 9. December war also noch nicht bekannt. 30 

?) Damit. künnte. Johann von Mainz gemeint sein, der ja fast allen. Unter- 
nehmungen Sigismunds feindlich gegenüber stand. Ueber andere deutsche Gegner A 
des Konzils aus der Obedienz Johanns ist nichts bekannt. Oder sollte Ludwig auf 
die schwankende Haltung in Frankreich hinweisen wollen? 

*) Vgl. Nr. 60. 85 . 

?) Von solchen Fictiones hat Ludwig im voraufgehenden Briefe nicht gesprochen. — — 
Daraus muss man schliessen, dass noch ein anderes Schreiben Ludwigs der vorigen 
Nr. gefolgt ist, worauf Gregor jetzt antwortet, 







B. Gregors XII. Stellung zum Konzil bis zur Eróffnung. Nr. 64, 65. — 269 


. istum Hungarie, !') super quibus a iam diu decrevimus ad te et alios. 

remittere,?) quoniam gravia sunt et non ad pacem tendentia, sicut 

credimus etiam te sentire. Et quamvis sit retardatum de mittendo, 

E nichilominus omnino decrevimus mittere. Sed quia nondum habui- 

5mus, quod modi transmissi tibi venerint ad notitiam ipsius regis,?) 

per quos poterat satis comprehendere de intentione nostra, delibe- 

rationes nostre retardate. sunt. Ab ipso quidem initio et continue 

optimum putavimus ipsos modos copiose communicari, quod et desi- 

 deravimus, et presertim voluissemus pervenisse ad noticiam ipsius 

10 regis, de quo aliter sperabamus, quam nunc percipiamus. Deus tamen, 

in quo spem nostram posuimus, omnia reparare potest et evacuare 

omnes iniustos conatus, contra quos decet tuam nobilitatem et alios 

catholicos et fideles se in virtute altissimi opponere et, cum res et 

tempus postulent, occurentia queque super hiis, quam frequencius 

15 potes, mittere vel scribere secundum exigenciam non retardes. Dat. 
Arimini III. kalendas Martii, pontificatus nostri anno octavo. 


65. Papst Gregor XII an (den PDfalzgrafen. Ludwig) klagt über das 
coneiliabulum Constantiense «nd fordeit ihn auf dahin zu wirken, 
dass seine Anhánger das Konzil micht beschicken, und dass 4n Kóln 
90ein Anhünger seiner Obedienz zum Erzbischof gewáhlt werde, (1414 
nach April 6.) 
B aus Cod. Palatinus 701 der. Vatik. Bibliothek fol. 398 v. 


Gregorius episcopus servus servorum etc. Uti per alias tibi 
scripsimus, 4) ex scriptione dilecti filii magistri Bussonis ete. bacha- 
35larii in decretis, nuncii nostri, lete percipimus solitam et assiduam 
tue nobilitatis constantiam atque providentiam cireumspectam ad 
tuendam causam nostram, que est ecclesie sancte Dei.) De qua 
tue fidei sinceritatem ab intimis commendantes eandem hortamur 
attente, quatenus eisdem studio et diligentia perspicacibus diligenter 
30intendas ad ea, que sint Deo grata et dicte veritati catholice ac 
unioni sacratissime profutura et impeditiva perfidie malignantium, 





1) Ueber die Bedeutung dieser Benennung vgl. oben S. 189. 
3) Das heisst: Gesandte zu schicken oder zurückzuschicken an Ludwig und die 
übrigen Anhünger Gregors in. Deutschland. À 
35 3) Naeh Nr. 17 sollte Ludwig die Modi Sigismund übersenden. Vgl. hierzu 
oben S. 187 die Stelle, wonach die Modi in Sigismunds Hünde gekommen sind. 
5) Die Form per alias mit weggelassenem litteras findet sich fter. 
5) Ein solches Schreiben Gregors ist nicht erhalten. 





270 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 






quorum perversitas suis astutiis et fietionibus!) non oblita, videns 
se divino iudicio ruere, fingit velle illud sacrilegum conciliabulum 
Constancie properare,*) quod a pluribus tamen non creditur, licet sic 
fatur, credens ibidem mundum iterato seducere prout Pisis. Que 
quidem ") res, quantum haberet, si procederet, paci et unioni christiane 5 
obesse et scandala*) adaugere, cuiusvis sane mentis discretio potest 1 
et debet satis prospicere. Velit igitur tua nobilitas verbo et facto 1 
lalitero obviare, quod catholici?) a dicta detestanda congregatione, si | 
fieret, sibi caveant ut a peste et alii recognoscant etiam se ab- 
stinere, prout debent, et ad viam salutiferam convertantur; inten- 10 
daturque et debite fiat, quod expediat atque deceat pro vera et | 
pacifica unione totius gregis christiani, ad quam omnis nostra fuit et 
versatur intentio et affectus. Et si Colonienses reduci possent, post- 

quam dampnatus ille, qui sibi presul consueverat esse, obiit,?) cuius 

anime compatimur, qui se et alios in tante miserie laqueum con- 15 
clusit, omnem tuam adhibeas diligentiam, tum propter animarum 
salutem, que obmitti non debet, tum quia Dei ecclesie et sacro 
imperio haberet, ut nosse debes, prodesse non parum, rescribens 

nobis queque occurrentia tam circa predicta quam alia, que videris 
annotanda. Datum etc. 90 


b. Anhang: Die Bestütigung des rómisehen Künigs Sigismund durch Gregor XII. 


66. Papst Gregor XII. ernennt. Kónig Sigismund zu seinem Stellvertreter 
mit der Vollmacht für ihn auf das Papstthum zu verzichten, wenn 


Johann XXIII. und Benedikt. X11I.. dasselbe thun. (1415. Márz 15.) 


B aus Cod. 3096 fol. 143v der. Hof- und Staatsbibliothek in. Wien mit der Ueber- 95 
schrift: Bulla Gregorii resignacionis sub condicione per Sigismundum regem 
Romanorum. 


Gregorius episcopus servus servorum Dei karissimo in Christo 
filio Sigismundo Homanorum regi semper augusto et Ungarie regi | 
illustri salutem etc.  Gerentes in desideriis cordis nostri, prout 30 | 
semper eciam habuimus, diebus nostris semper introducere pacem 





a) Ob statt preparare? b) quidam B. c) scandula B. 

!) Vgl. hierzu den Anfang:der vorherigen Nr. 

Y) D. h. die Anháünger Gregors. 

?) Erzbischof Friedrich von Saarwerden war am 8. April 1414 gestorben. Um 35 
das Erzbisthum bewarben sich Dietrich von. Móürs bei Johann XXIII. und Elckt 
Wilhelm von Paderborn bei Gregor. Ersterer wurde Erzbischof. 











B. Gregors XII. Stellung zum Konzil bis zur Eróffnung. Nr. 66. 271 


et unionem in ecclesia sancta Dei, semper et horrenda scismata in. 
ea, proch dolor, nunc vigencia extinguere per omnem viam raciona- 
bilem, qua possumus, usque ad renuncciacionem canonici papatus 
nostri inclusive et per effectum operis hoc ostendere cupientes, isto 
- .. 9presertim tempore, quo Deus omnipotens videtur velle per tue sereni- 
tatis medium suo populo misereri et hiis cruciatibus finem dare et 
opem tibi committere in: nobis sic ad hoc benigne et efficaciter im- 
pendamus?) et habentes fideli relatu de tue ad predicta serenitatis 
effectu, spe et fide") maiestati tue proprio motu disponimus com- 
1O0mittere vices nostras ad tue honorem persone, quamvis dilectus 
filius noster nobilis vir Carolus!) de Malatestis domicellus Ariminensis*), 
nostre Romandiole pro nobis et Romana ecclesia rector, ad tuam 
presenciam se conferendo [de]*) presenti super hoc et aliis mandatum*) 
a nobis sufficiens [et]') irrevocabile habeat?) et plenissimam securitatem. 
15 Et propterea et de plenitudine potestatis apostolice tenore presenci- 
um te fecimus!) procuratorem irrevocabilem et specialem ad renunc- 
ciandum realiter et cum effectu iuri, tytulo et possessioni veri et 
iusti nostri papatus, quos, quem et quam habemus in eo, si et 
dummodo maiestas tua simile mandatum habeat per omnia de 
20 Petro de Luna Benedicto XIII. et Balthasar) de Cossa Johanne XXIII. 
in suis obedienciis nuncupatis renuncciandi et renunccient*) pro eis et 
procuratorio nomine eorum realiter et cum effectu iuri, tytulo, 
et possessioni papatus, quos, quas et quem ac quam ipsi et quilibet 
ipsorum predentunt habere in eo ac renuncciacionem huiusmodi pro 
| 250mnibus tribus faciat eisdem tempore et*) loco in forma decenti, 
ita quod prioritas et posterioritas non inducat errorem. Dantes et 
concedentes tibi procuratori nostro ad predicta fideliter exequenda 
plenum, liberum, irrevocabile et speciale mandatum, omnimodam 
facultatem de plenitudine potestatis eiusdem et promittens firmam, 
| 30 ratam et gratam") renuncciacionem perpetuo et") inviolabiliter obser- 
[ vare. Forma autem, que salvo semper meliori videtur nobis securior 
et clarior ita est etc. 


3 





3; a) Hier fehlt etwas. Die Stelle gibt so keinen Sinn. b) effectum, spem et fldem B. 
Dann tuam honoris personam. c) de Ariminen B. d) Fehlt B. e) mandatis B. f) So B. 
35 g) Folgt pro. h) Hier folgt ac, so unverstündlich. Wahrscheinlich fehlt etwas. ij et perpetuo B. 
1!) B hat Nicolaus, Es kann sich natürlich nur um den eifrigen Anhünger 
Gregors Karl Malatesta handeln. 

: " , 
?) Dieses Prokuratorium findet sich v. d. Hardt, Concilium Constantiense IV, 

3735.  Dasselbe ist unumschrünkt, ohne irgend ein Vorbehalt, 









979 II. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils, 


e. Unionsvorsehlag des Kardinals Dominiei und Glossen dazu. (Frühjahr 114) 


G7. Schreiben des Kardinals Johannes Dominici an. Kónig Sigismund: 
Lob seiner Persónlichkeit besonders wegen .der Anhánglichkeit an den 
rechtmássigen Papst; Konklusionen über den Papst und das Papstthum 
Gregors im. besonderen;  Anerbietungen Gregors die vie subtractionis,5 - 
cognitionis, cessionis und iusticie zu betretem, wenn die beiden andern 

es auch thun und. Sigismund der. Richter ist. (1414. Frühjahr.) 


B aus Cod. I, 176a saec. XV. der küniglichen Bibliothek in Hannover. | Verbunden 
mit den. Glossen. Cramauds. | Ueberschrift: Articuli pro parte Angeli Corario, 
qui se Gregorium papam XII nominat, serenissimo domino Sygismundo Roma- 10 
norum regi transmissi, | 

C aus. Cod. 15183. fol. 128 v. ss, saec. XV der. Hof- und Staatsbiblioth. in München. 
Die einzelnen Punkte des Schreibens finden sich zerstreut zwischen den Glossen. 

D aus. Cod. 5100 fol. 50 ss. saec. XV der. Wiener Hof- und Staatsbibliothek, ver- 
bunden mit. einem. Stück der. Glossen. Cramauds. 15 

E aus. Cod. Vaticanus. 9608. fol. 2425 v. saec, XV. der Vatik. Bibliothek mit den 
Glossen des Jakob de. Camplo und. der Ueberschrift: Epistola transmissa cum 
conclusionibus infrascriptis per fratrem Johannem Dominici serenissimo et 
vietoriosissimo  prineipi domino Sigismundo ") Romanorum et Ungarie regi 
gloriosissimo. Nicht zur Vergleichung herangezogen. 20 

Druck bei v. d. Hardt, Concilium Constautiense 1, 163 ss. nach dem vierten Bande 
der. Koelhoffschen. Ausgabe. der. Werke Gersons von. 1458. Vgl. Forschungen 
und Quellen. S. 41. Der. Druck. ist. nur. an. einigen. sachlich. abweichenden 
Stellen herangezogen. — Die. fettgedruckten Buchstaben. und. Ziffern. beziehen 
sich auf die Glossen in. Nr. 69) und. 70. 25 


Serenissime imperator.)  Viscerosissimus pater vester, dominus 
noster *) papa Gregorius XII, maiestatem vestram requirit?) ceu") " 
principem fidelissimum et^) christianissimum, cuius indefessum exer- : 
cicium est semper "Turcis et infidelibus non solum resistere sed 
acerrimum bellum inferre, unionis?) zelatorem, utique virum?) pru- 30 | 
dentissimum et constantissimum, sicut multiplex experiencia docet et | 
docuit. Equidem cum secundum iudicium humanum, nam nolo*) 
ponere os in celum, vos et domus vestra receperitis') multiplicem 
et multiplieiter iniuriam,?) nunquam tamen a vera obedientia reces- 3j 
sistis, ?) ut verus filius tanti felicissime memorie patris incliti Karoli?) 35 











a) Ismundo E. b) Fehlt D. c) fid. et fehlt D. d) virum utique D. e) non volo D, 
f) receperit D. AY e: 
!) Nach italienischer Ausdrucksweise. à 
*) Von den Püpsten, den Vorgüngern Gregors. 7 
?) Das Beispiel Karls IV. wird Sigismund auch in der Bestütigungsbulle vorge- AQ). 
halten. Vgl. Reichstagsakten VII Nr. 13 S. 28. Ueber die Stellung Karls zum E 
Schisma vgl. man | Valois in. Róm. Quartalschr. (1893) VII, 108 ff. 


ip 


B. Gregors XII. Stellung zum Konzil bis zur Eróffnung. Nr. 67. 273 





regis Romanorum, qui tanta cura tantaque solempnitate diligenti *) 
examinacione premissa cum consilio principum") determinavit obedien- 
ciam dare*) pape Urbano sexto et successoribus suis, et felicibus 
natis suis mandavit sub pena maledictionis paterne?), ut a tali fidei 
9sinceritate*) nunquam recederent. Cuius inclitissimi patris gesta 
E nedum per generosos filios fuere*) irritanda, sed neque per Turcos 
: et infideles. Et quia ex maiestatis officio advocatus estis ecclesie, 
7 : per aspersionem sanguinis Jesu Christi,jf) quatenus flebilibus casibus 
b eeclesie, quibus premitur, succurrere*) debeatis. Ipse. vero dominus 
5 lOnoster") papa Gregorius se offert ad quodlibet possibile non solum 
E: de iure communi sed de!) plenitudine postestatis usque ad tocius 
sanguinis effusionem, nil sibi reservans preter conscientie puritatem 2), 
E contra quam nullatenus intendit venire, sed pocius ymmo) omnia 
mala pati quam mala perpetrare. Et pro declaratione tante materie 
: 15aliquas conclusiones annecto, quarum prima est hec.*) 

[1] Potestas $) Romani pontificis non est ab homine neque a 
tota universitate christianorum sed a solo Deo domino nostro") Jesu 
Christo dicente: J£go!) tibi dabo claves regni celorum.!) Hane con- 
clusionem doctores solempnes theologie diffuse probant, ut dominus 

20 Petrus de Palude?) ordinis Predicatorum et N.?) ordinis Minorum 
in tractatu, quem fecit copiose et eleganter de ista materia." 
[2] Secunda ^) est'5, papa non potest deponi, nisi propter per- 


ewm 


A apciép A MER 


[3] Tercia, 5) ipse dominus?) papa Gregorius scit ex certa scien- 

E tia, quod contra Deum et articulos fidei nil sentit, sed eos tenet 
etl veneratur secundum communem sceolam et doctores approbatos 
per sacrosanctam ecclesiam. 

30 [4] Quarta, 9) idem dominus papa Gregorius scit a certo, quod 
in pretenso processu Pisano nonnulla mendaciter?) finguntur per 


tinacem heresim, que est directe contra Deum et articulos fidei. 
b. QUEM . . . D . 
;: Hoc est domini Johannis Andree in novella?) in c. ad hominem et ali- 
! 25orum doctorum sane in fide senciencium. 





a) tam solemnitate digesta C, D. b) cum consilio principum fehlt C, D. c) dare 
pro domino papa B, C, D. d) eterne B, C. e) sunt D. f) Hier fehlt bei allen das Verbum 
(rogo?) g) Hier folgt im D dignemini. ^h) Fehlt D. i)a DB, C. k) quarum bis hec fehlt D. 

85 UD ecce D. ego dabo tibi C. m) Vón ut dominus bis hier fehlt im Druck. n) C: Secunda, quod; 
D: Sequitur conclusio secunda, secunda conclusio est. JD hat conclusio dann noch bis sexta. 
0) in novella fehlt B. C: in novella in ca. ad hominem et aliorum doctorum sive in fide sen- 
eiencium. 2D: in novella, dann Lücke für in c. ad hominem, spáter fehlt in fide. p) Fehlt C. 

1) Aus. Matth. 16, 19. 

AO 3) Vgl. über ihn Qétif-Echard, Ss. ord. Praedicatorum 1 p. 603 ff. Der 
Traktat 607. 
3) Ob dieses N. für einen Namen steht? 


Finke, Acta concilii Constanciensis. I. 18 








974 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


eum facta vel dicta. Aliqua vero dicta vel facta recitantur infideliter 
et diminute, nonnullis vero dictis vel factis adduntur, que corrum- 
punt sententie substanciam,*) in quibus fundaretur intencio emulorum 
ad procedendum, si procedere possent.") 

[5] Quinta, dominus papa Gregorius scit a certo*), quod nanquasid 
collusit cum emulo cirea viam cessionis aut quodvis aliud, sed fidelis"), 
quantum in se fuit, illam *) prosecutus est.) 

[6] Sexta, dominus papa Gregorius scit se non esse periurum, 
sed semper fuisse paratum et esse ad viam cessionis condicionibus 
expressis) in forma iuramenti servatis et") adimpletis.!) Istam con- 10 
clusionem probant eciam emuli, quia in pretenso processu Pisano 
probant, dominum Petrum de Luna nunquam voluisse cedere.?) 

[7] Septima, per cessionem pape*) nulli acquiritur ius papatus. 
Patet, quia datur mere*) per electionem. 

Ex hiis infero, quod stante protervia emulorum et dampnabili 15 
pertinacia 9) dominus papa Gregorius sine peccato mortali!) deserere 
non potest") papatum et non defendere," quia tune daret cornu 
peccatori. 9) 

Sed utique cederet, si servaretur post cessionem suam electio 
canonica. Ad quam vult dare omnem operam efficacem ipso eciam 20 
permanente in quolibet*) infimo statu. 

Item ex dietis infero, dominum nostrum^) papam Gregorium non 
posse ignorare, se esse verum Homanum pontificem, 19) presupposito, 
quod aliquando fuerit,") sicuti fere?) totus mundus testatus est. Patet 
ex dictis, quia ex falsis attestationibus depositus est. 25 

Item?) dominus papa unionis zelator non solum in genere se 
offert ad omnia possibilia, sed eciam ad particularia descendit, non 
excludens aliqua racionabilia hic non expressa. 

Primo si videretur, quod unio possit dari") per viam subtrac- 
lionis obedientie et omnis subsidii, ad quamlibet partem paratus 90 
est, quantum potest cum Deo*) subtractionis licenciam fidelibus dare. 
Si via!) cognitionis videretur apcior, ad eam descendit, dummodo 
iudiees eligantur non suspecti, circa quos eligendos de serenitate 
vestra confidit. Ac si per viam concilii generalis incedendum vide- 












a) substantia C. b) procedi posset D. c) actu Druck. d) fidelius B, C, D. e) Fehlt D. 85 .8 3 
f) fuit B, D. g) expressi €. h) servatis et fehlt DB, C. i) datur D. k) iure B und Druck. "i 
] mortali peccato C. m) posset C. m) et non def. fehlt Druck. 0) fuit B, €. p) vere C. 
Fehlt im Druck. q) Igitur D und Druck. r) Primo si unio vidéfetur posse dari D. 9 cum 
Deo fehlt D. 


!) Bei seiner. Wahl zum Papste. 















HEEEPURRRONUNT PITE RNERHERRCPEEURINESWIITSRLUNIPI SQ PROPRIA S TAE 





B. Gregors XIT. Stellung zum Konzil bis zur Eróffuung, Nr, 68, 275 


retur, serenitati vestre committere vult facultatem ipsum convocandi 
quoad locum et tempus, sie tamen, quod numerus parcium sit. 
equalis et quod vestra maiestas habeat solvere?) dubia, que in ipso 
oriri possent. ") 

5 Verum!2) sj diu postulata via cessionis magis placet, dominus 
noster?) papa Gregorius celsitudinem vestram constituit in*) procura- 
torem irrevocabilem ad cedendum, dummodo alii, qui sibi sedem 
Romanam usurpant, hoc idem faciant et cedere pro uno sit et *) 

. cedere pro quolibet?) nam aliter non sequeretur unio, ut patet 

10 ex dictis. !) 

Non tetigi!3) viam iustitie, que exosa est malis et electis 
preciosa, qua spoliatus primo*) debet restitui, quam contra ipsum 
aliquid proponatur, et per quam ipso iure omnis electio secunda est 
penitus nulla, nisi prius prima per sententiam 5) cassetur, que utique 

15 esset^) via regia, et dominus noster*^) papa Gregorius esset dispositus, 
mox restitutus, cedere simpliciter et absolute. 

Nunc videat vestra cireumspecta maiestas, quid amplius per 
sanctum et iustum virum possit fieri et, ut sie loquar, ipse maior 
promptus est bene consulenti obedire filio, vobis, singularissimo 

20 domino meo. 


68. Jakob de Camplo, Auditor s. Palacit, fordert Sigismund im. Namen 

ltaliens auf, Rom wnd den italienischen. Stáaten. nach. Beendigung. des 

Konzils die Freiheit. zu verschaffen und. übersendet ihm. Glossen zu dem 
Schreiben Dominicis. (1414. Sommer.) 


95 . B aus Cod. Vaticanus 5608 fol. 235 v. der Vatik. Bibliothek. 


Serenissime principum et augustissime Cesar, quem anxie Roma?) 

"vocat totiusque Italie urbes et opida ut earum libertatis defensorem 
promptissimum expectant veluti celitus eis missum. Rome enim, in- 
clitissime domine, quamvis ubique menbra tam") regnum et imperium 
30habes, ibi!) tue caput invenies monarchie. Ad quam peracto 





a) solvere habeat D. b) possunt D. c) Fehlt D. d) alio €. e) Dem Sinne nach müsste 
prius stehen. f) per sent. prima D. g) est D. h) tam it Strich über m ob tantum? i) Folgt 
que überflüssig. 

1) Dieser Abschnitt. gibt. inhaltlich die  Vollmachtsbulle für 'Sigismund vom 

35 Márz 1415 (Nr. 66) wieder. 

?) Wenn Rom den Cüsar üngstlich ruft als seinen Befreier, so kann das doch 
aur in einer Zeit vorkommen, in der es nicht in den Hünden des Papstes ist. Also 
hier von 1413 Juni 8 bis Ende 1414. à 
E 18 






. o5 , i 1 SS TLDODCW REDDUNT 


276 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


feliciter sacro concilio domini nostri pape Johannis XXIII. et tui 
nomine convocato,!) festinus, queso, accelerares iter tuum, hostes 
ecclesie et imperii concultaturus, cunctos populos Italie a servitutis 
laqueo et miserie liberaturus ae eos liberrimos*) et felicissimos relic- | 
turus. Tu quidem solus potens es ista peragere, tu solus exinde es 5 
coronam glorie perhenniter percepturus, quam omnipotens tibi soli, 

non ambigo, reservavit. Tuum igitur sanctum propositum et inceptum 
negotium prosequaris,?) dum tibi integerrima etas adest, que non 

semper est stabilis, set cotidie volat et rapitur atque in senium dies 

tradit. Nullus unquam externi principis adventum lecius expectavit 10 
Italia, tanquam desperata iacens neque aliunde sperans quam a tua 
maiestate posse suis vulneribus salubre remedium provenire, quod 
humillime") postulatum non deneges, decus orbis, quoniam Alamani, 

licet ut suum te vendicent, nos tamen origine?) te esse Italicum 
arbitramur. Ideo non minus in sinu tue gracie nos esse credimus 15 

quam sint illi.5) Et si quis sim, qui hie papirum occupo, nescias, 

tamen celsitudinis vestre devotissimum servitorem tranquillique status 

sancte matris ecclesie et imperii perpetuum zelatorem me esse teneas 

et agnoscas, vocatum Jacobum de Camplo, sacri palacii apostolicique 
causarum minimum  auditorem.?) Et quia modestiam tuam scio 20 
aborrere figmenta et veritatis esse cultorem ut l. i. c. de lati. libertate 

tolle.,9) idcirco quanta sit fides adhibenda serenitati tue hanc epistolam 
rescribenti quantaque illa, que scribit, sint veritate subnixa per alle- 

gatliones iuris et facti inferius, quam brevius potero, demonstrabo, *) 

monitus ab Oratio dicente:  Qwicquid precipies, esto brevis, ut cito25 

dicta. percipiant. animi. dociles teneantque fideles.7) — Sibi tamen in aliquo 

non detraham, quia nec, ut moris est mei, libenter audio detrahentes. 





a) liberimos B. b) humilime B. c) demostrabo B. 

?) Das Konstanzer Konzil ist bereits berufen. | 

?) Sigismund hatte. die Ordnung der italienischen Verhültnisse im Jahre 1413 30 
begonnen und setzte sie noch 1414 bis in den Sommer fort. Aus diesem Satze wie 
aus dem Anfange sollte man schliessen, dass. Sigismund bereits nach Deutschland 
zurückgekehrt ist. : 

?) Sigismund war in Deutschland von einer deutschen Mutter. geboren. Worauf 
bezieht sich diese Behauptung? 35 

^) Eigenthümlich nimmt sich diesen Schmeicheleien gegenüber aus, wie ver- 
üchtlich. Sigismund in. Konstanz über das italienische Volk sich geüussert hat. 

?) Jakob de Camplo, einer der hervorragendsten Kurialen, spielt in. Konstanz 
eine grosse Rolle. Er wurde dort electus Pennensis. 

9) Cod. iur. civ. Cod. VII, 6. 40 

?)) Aus Horaz, Ars poetica 335. 









B. Gregors XII. Stellung zum Konzil bis zur Eróffnung. Nr. 69, 70. 2717 


— 


69. Bruchstück der Glossen des Jakob de Camplo zu dem an Sigismund 
gesandten. Schreiben Dominicis (Nr. 67). (1414 Frühjahr.) 
B aus Cod. Vaticanus 5608 fol. 238 v. der Vatik. Bibliothek. 


! 
P a) Tuus est et quorundam aliorum paucorum errantium se- 
5quentium eum. 

b) Requirit. Quis es tu, qui requiris et bullam seu mandatum 
aliquod non ostendis? Nescis tu, quod sine mandato, nec in iudicio 
nec extra, est quis idoneus procurator, ut in c. im nostra de pro- 
cura. et c. qué generaliter et c. qui ad agendum de procurato. li VI. 

10 Gesta tamen et oblata per te bene posset olim Gregorius ratificare 
ut no. Inno. in ec parte decani de rescript. 

c) Recessistis. Et bene, quia a vero Romano pontifice licitus 
sibi non fuisset recessus sine mortali peccato. Pro hoc sufficiat 
allegari Innoc. in c. per tuas litt.*) de symonia. !) 


15 0. Glossen des Kardinals Simon Cramaud zu dem Schreiben des Kar- 
dinals Dominici (Nr. 67), worin er begründet, dass Sigismund sich um 
sie nicht zu kümmern brauche, zugleich aber den Wunsch ausspricht, dass 
Gregor XII. am. Konstanzer Konzil theilnehmen móge.. (1414. Frühjahr.) 

B aus Cod. I, 176 a. der Kgl. Bibliothek in Hanover. 
9( C aus Cod. 15183 fol. 127—144 der Hof- und Staatsbibliothek in München. 


C aus Cod. 5100 fol. 50 ss. der Hoj- und Staatsbibliothek in. Wien. Sie reicht 
nur bis Punkt 5 S. 282 Z. 18.?) 


Inclite regum et princeps christianissime. Quia nuper ego devo- 

tus orator vestre regie maiestatis Symon cardinalis Remensis?) vidi 
25 articulos per modum textus subscriptos, qui vobis, ut asseritur, missi 
fuerant") per illum, seu eius nomine*) qui se Gregorium facit nun- 
cupari,?) ut eandem maiestatem regiam nemo decipiat aut seducat 
in subtilitate sermonis*) . . . predictis articulis tam iuris quam facti 
videre meo addidi veritatem, quia officii mei consideracione non est 





30 a) So korrigiert. b) fuerunt D. c) seu eius nomine fehlt C, D. d) qui se fecit Greg. 
nuneupari D. 
!) Die Stellen aus dem Corp. iur. can. entstammen c. 4 de procurat. X. I. 38; 
c. 45 de procurat. an VI; c. 33 de rescript. X. I. 3; c. 32 de simonia X. V. 3. 
?) Nühere Angaben über die Quellen vgl. Nr. 67. ; 
35 3) Ueber Simon Cramaud, früher Patriarch von Alezandrien, jetzt Kardinal 
von Reims seit 1413. April vgl. man Forschungen und Quellen S. 15. 
*) Der überaus reiche kanonistische Apparat ist in. diesem Stücke fast ganz bei 
Seite gelassen worden, da er für die sachliche Darstellung von gar keinem Werthe ist. 


DEPT MEI C000 






278 III. Abschnitt. Worgeschiehte des Konstanzer Konzils. 


opus dissimulare nec tacendi libertas, cui tante christiane religionis 
zelus incumbit. . .. Et sieut verbum incautum in errorem trahit, 
ita indiseretum silencium eos, qui erudiri poterant, sepe in errore 
derelinquit. Et supplico humiliter vestre ^ imperiali maiestati, 
quatenus verba mea gratanter recipere dignetur et ipsa, sicut placuit"), 5 
corrigere et supplere. Nam Deus non*) ea, que offeruntur, set 
voluntates respicit offerencium . .. Ad vestram enim imperialem 
maiestatem precipue et aliorum regum hodie in hoc gravi discrimine 
debemus nos prelati habere refugium. Nam sieut ad stabilitatem firma- 
menti ordinavit Deus solem et lunam, ita ad stabilitatem ecclesie 10 
militantis ordinavit sacerdotalem dignitatem et regalem potestatem, 
.. ut, quod non possunt sacerdotes reparare per doctrine sermones, 
reges hoc?) imparent per discipline terrorem . .. Ad reges enim 
spectat ecclesiam matrem suam, de qua spiritualiter regenerati sunt, 
pacificare et si non commoverentur contra dissipatores ecclesie, 15 
qualem possent reddere Deo racionem de imperio suo. ... Protestor 
tamen, quod, si ex inadvertencia vel alias aliquid sceripsero, quod 
a conclusione et determinatione sacri concilii generalis Pisani discre- 
paret directe vel indirecte, tacite vel expresse, hoc volo haberi pro 
non dicto vel seripto ... Nec volo solem facibus iuvare*) nec docere 20 
Minervam. Fateor) tamen, quod regule sanctorum patrum pro tempore, 
pro loco, pro persona et negocio instante necessitate considerande sunt 
... Nimius enim rigor non illuminat cecum nec sanat egrotum, non 
curat infirmum set magis occidit atque in desperationem pericli- 
tantem mittit . . . Nam non solum ille proditor est^) veritatis, qui 25 
transgrediens veritatem pro veritate palam mendacium loquitur, sed 
et ille, qui non libere veritatem defendit, quam libere defendere 
convenit et sicut sacerdos debitor est, ut veritatem, quam audivit 
a Deo, libere predicet, ita princeps laicus debitor est, ut veritatem, 
quam audit, a sacerdotibus probatam quidem") in scripturis fiducia- 30 
liter) defendat; quod si non fecerit, prodit veritatem . . . Et scit 
Deus, quod illa, que scribo, non dico in odium cuiuscunque viventis, 
nam odio debent haberi peccata non homines... 

[(1] Fidei sinceritate nunquam recederent. Litigiosi vel | 
adulacionibus animos principum sibi conciliant vel fratribus suis ?9 
detrahendo infamie notam ingerunt, vel inter. fratres discordiam | 
seminando sedicionem nunquam facere cessant . . . Set per pro- ED 





a) Fehlt D. V) placuerit C. c) Fehlt C. d) Fehlt D. e) adiurare €. f) fateo D, 
.g) Fehlt D. h) quidam D. i) def. fiducialiter D. 








B. Gregors XII. Stellung zum Konzil bis zur Eróffaung. Nr. 70. 279 


phetam dicitur: Ve 4s, qui pulvillos sub cubito: et cervicalia. sub 
capite ponunt*') . .. Scit Deus, quod genitor vestre maiestatis, 
princeps christianissimus et") ex debito officii advocatus et defensor 
ecclesie . . . prudentissimus, nunquam obedivisset isti hominum 
5 dampnato de heresi et cismate per sentenciam universalis ecclesie *), 
neque per contagionem istius labe scismatice pravitatis suam impe- 
riaem maiestatem ^ maculasset . . . Qui talium errorem defendit, 
| multo est dampnabilior illis, qui errant, quia non solum ille errat 
| set eciam aliis?) offendicula erroris preparat et confirmat . . . Et 
10 per consequens vestram maiestatem regiam*) non modicum offendit 
| dicendo, quod ab eius obediencia non recessistis et veritatem celat 
et per consequens!) iram Dei super se provocat ... Est enim verum, 
quod genitor inclitus vestre maiestatis obedivit illi, quem iste 
3 Urbanum vocat, qui fuerat primo electus. Set reges Francie, Castelle, 
15 Aragonie, Nauarre, Scocie, Provincia, Sabaudia, Burgundia?) et 
multi alii principes obediverunt illi; qui in sua obediencia voca- 
batur Clemens . .. ?) Et sunt ista") verba verba formalia, que 
continentur in instrumento super hoc confecto et in ista sanctissima) 
disposicione voti et iuramenti*) non fit mentio, quod ipse deberet 
20convenire cum Petro de Luna sed solum domini cardinales. Item 
| apparet evidenter per!) textum instrumenti super isto voto et iura- 
E mento confecti, quod domini cardinales elegerunt istum ad hoc, ut 
renunciaret . . . Et per consequens verum est dicere, quod, quia 
iste indebite refutavit renunciare, quod nunquam habuit ius in 
95papatu, quia nunquam habuit consensum cardinalium, nisi ut 
renunciaret. Item luce clarius est, quod iste votum et iuramentum 
dampnabiliter?) violavit, pro quo") sciendum est, quod iste tunc 
Gregorius nominatus post creationem suam scripsit per bullam Petro 
de Luna, quod ipse erat?) paratus renunciare papatui, sicut ipse 
30 voverat et iuraverat") et domini cardinales sui eciam scripserunt 
cardinalibus Petri de Luna, quod ipsi erant?) parati convenire cum 


pM 


PUETNTOGCTRPTY, NENNT S 


"T". 





a) Dies wird ausgeführt. b) Fehlt D. c) ecclesie universalis D. — d) In C hinter 
preparat gesetzt. e) regiam maiest. D. f) et quod per consequens non usw. €. g) Auch bei 
den letztern Genitiv C. h) ista sunt C. i) cismatis D. k) iur.et voti D. 1) quod C. m) dampna- 
bilissime B. n) Fehlt C. o) esset B, erit D. p) ipse fehlt C. B: sicud voverant et iuraverant. 


35 q) essent B. 

1) Ezechiel 13, 18. 

3) Nun folgt eine kurze Uebersicht über die Geschichte des Schismas, die 
nur allbekanntes enthült und deshalb hier übergangen werden kann. Besonders wird 
der Eid der Kardinüle i Konklave 1406, aus dem Gregor XII. hervorging, erwühnt. 

A0 Dann heisst es weiter wie oben, 





280 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils, 


ipsis et renunciacione facta procedere ad electionem unius veri et 
 indubitati pape. Item viceversa Petrus de Luna per bullas suas 
respondit illi tunc Gregorio et ipse erat*) paratus renunciare et 
cardinales sui eodem modo scripserunt cardinalibus istius partis, 
quod ipsi erant") parati convenire cum ipsis et procedere canonice 5 
ad electionem pape et fuit . . . concordata convencio ipsorum con- 
tendeneium et cardinalium suorum in loco Saone et promiserunt 
solempniter ibidem tertia die convenire*^) quilibet cum cardinalibus 
suis. Et licet iste publice diceret?), quod, si non posset habere 
galeas vel societatem, ipse solus incederet cum baculo, tamen, 10 
quamvis secure potuisset, convenire noluit. Et ut veritatem loquar, 
nepos suus Antonius, qui tunc erat episcopus et nunc capellum 
rubeum portat, multum affectuose me tunc patriarcham  Alexan- 
drinum et nuncium regis Francorum et ecclesie Gallicane et colle- 
gas meos requisivit, quod, ut secure posset venire Saonam, vellemus 15 
sibi parare exspensas duas vel tres galeas et ipse promittebat, quod 
ipse*) Gregorius suus intraret galeas nostras et veniret sub confidencia 
regis Francie Januam vel Saonam. Et nos providimus sibi de 
tribus bonis galeis bene armatis, quas duximus Romam, credentes 
verbis suis et duximus nobiscum aliquos cives Januenses de maioribus, 20 
qui sibi offerebant securitates') et nos nomine regis Francie, que 
debuissent sufficere soldano Babilonie, principi infideli, et tamen 
noluit intelligere, ut bene ageret, quamvis cardinales sui essent parati 
in galeis nostris vel per terram venire Saonam, sicut fuerat concor- 
datum. Item fuit sollempniter requisitus per Petrum de Luna?25 
pluries, quod ipse vellet venire ibi, quia predictus Petrus*) erat") 
paratus renunciare, sed semper obturravit aures suas ad modum as- 
pidis surde. Item sui cardinales sepe requisiverunt eum dicendo: 
De convencione vestra personali non fit mencio in voto et 
iuramento vestris sed de nostris; nos sumus parati convenire 30 
cum cardinalibus aliis. —Faciatis nos de consensu vestro ipsos 
cardinales et unum procuratorem vel plures ad renunciandum, 
Petro de Luna renunciante, et tunc statim dabimus pacem in 
ecclesia, quia, si Petrus de Luna, postquam vos et nos sumus!) 
sic parati, non renunciet, nos videmus*) dispositionem certam, quod 35 
vos remanebitis unicus et indubitatus papa. Sed cor suum sicut cor!) 
Pharaonis fuit taliter") induratum, quod nullo modo voluit facere, 





a) esset B. b) essent B. c) circa diem convencionis D. d) Fehlt O. e) Fehlt D. 


f) securitatem D. g) Fehlt C. h) esset B, i) erimus parati sic C. k) vidimus B. 1) Fehlt D. 
m) totaliter C, 













TUTTI ISTE SN 


SPI RECHNER D CRUS 


OPORTERE Y 








VETT ENG N, CREAN RTI RNRIEY 1 ROREIETETE 
zi 


B. Gregors XII. Stellung zum Konzil bis zur Eróffnung. Nr. 70. 281 


quod^) voverat et iuraverat. Et teste Deo, ego,") qui loquor, videbar 
regna Francie et Castella disposita ad dandum sibi in casu predicto 
obedienciam papalem, et merito, quia sequendo exemplum Salomonis 
ille, cuius sie") viscera commota erant,*) iuste et clare ut verus papa 
5 debebat ab omnibus iudicari . . . 

[2] Puritatem. Decet et?) expedit, ut consciencie puritati 
non desit iudicium racionis, ne, unde spiritualis profectus queritur, 
salutis dispendium subsequatur... Quomodo potest esse consciencia 
istius ita pura, quia vel certum est, quod ipse fregit iuramentum 

IOet votum, quia non renunciavit debite requisitus et tunc consciencia 
non potest esse pura, ymo gravissime surdidata, vel est dubium, 
utrum ipse fregit votum et iuramentum et tunc verum est dicere, 
quod, nisi faciat, quod iuravit, ipse est periurus et fractor voti ... 

[2] Potestas. 1ta potestas proprie a Deo data est ad edifi- 

15cacionem ecclesie non destruccionem ... Et inde scribitur in canone, 
quod Petrus cum sedis privilegio non accepit?) licenciam peccandi 
sed necessitatem benefaciendi ... Quando enim papa destruit ea), 
que sui predecessores construxerunt, non debet vocari constructor 
sed eversor . . . Ymmo non licet sibi presidere in cathedra Petri, 

90 nisi omnes conatus suos ille cause, per quam salus ecclesie infestatur, 
impendat) . . . Et inde dicunt Innocencius, Ostiensis et Johannes 
Andree, quod, si precipiat vel faciat aliquid, de quo ecclesia scan- 
dalizetur, non est sibi obediendum, quin ymmo illi, qui sibi in tali 
causa obediunt, mortaliter Deum offendunt . . . Et inde dicunt 

25 doctores, quod, licet in condempnacione prelatorum certus magnus 
numerus sit testium") necessarius, in condempnacione pape sufficiunt 
duo vel tres, quia, sicud legimus de Lucifero, qui presidebat collegio 
angelorum, ita papa, qui presidet universali ecclesie, est sine remedio 
condempnandus sicud diabolus ... Et ista indubitanter habent locum 

30in papa, qui scisma faciendo vel nutriendo') incidit in heresim ... 

[Ah] Secunda. Sancti doctores dicunt, quod, quando papa 
incidit in heresim iam dampnatam, non est necessaria alia condemp- 
nacio, quia eo ipso est minor quocunque catholico . . . Nune enim 
verum*) est dicere, quod papa, qui facit!) et nutrit scisma contra 

35 votum et iuramentum, incidit in heresim iam dampnatam, quia 
scisma solum differt") ab heresi in principio. Nam heresis") in sui 





a) quid C. b) Fehlt D. c) essent B. d) Fehlt D. e) acceperit C. 1) Feh D g) impen- 
deat C. h) Fehlt B. i) vel nutriendo fehlt B. k) enim fehlt B, C; est verum B, C. 1) fecit D. 
m) differt solum DD. n) Fehlt C. 





289 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


principio habet perversum?) dogma, quod non habet scisma, sed si 
. perduret, cadit in heresim, quia fingit se ab ecclesia recte recessisse 
et ideo censetur hereticus ... Et illi, qui faciunt scisma vel nutriunt, 
faciunt et peccant contra articulum fidei scilicet: et in unam sanctam 
ecclesiam catholicam et hoc plane probatur . . . Nam Octavianus 5 
et Guido, qui contenderunt de papatu cum Alexandro indampnati^), 
in Concilio Lateranensi condempnali fuerunt, non simpliciter*) velud 
heretici; sed tamquam heresiarche id est summi hereticorum, et 
tamen non invenitur, quod alias in fide errassent et merito, nam 
heresis dicitur ab ...*") quod idem est, quod dividere et ideo 10 
ille, qui pertinaciter dividit?) se ab unitate ecclesie, dicitur here- 
ticus. Et quanto magis ille, qui non solum [se] dividit*) ab unitate. 
sed facit scissuras in ecclesia Dei multos se*) sequaces ab unitate 
dividendo. Et ideo tales merito") heresiarche vocantur, ut est dictum, 
et beatus Thomas in summa ar. 11^) dicit, quod scismatici*) con- 15 
sideratis cireumstanciis, gravius peccant, quam simplex hereticus 
et hoc vel propter maiorem contemptum vel propter maius peri- 
ulus... 4 

[5] Tercia. Ymmo offendit articulum: et 2n wunam sanctam 
ecclesiam | catholicam. et licet eundem, quem) nos, Deum patrem, 20 
eundem filium, eundem spiritum sanctum credat, per hoc a scismate 
et heresi excusari non") potest, ut expresse dicit Cyprianus, in 
canone: didieimus XXIIII q. 1. et in c. advocavit XXIII q. 1.")!) dicit, 
quod, licet quidam Lucifer episcopus pro fide fuisset missus in exi- 
lium et multos ad fidem christianam convertisset et fidem erga 25 
Deum teneret, quia tamen fidem erga Dei ecclesiam non tenebat, 
sed paciebatur ipsam velud quosdam artus dividi membraque lacerari, 
sicud hereticus fuit condempnatus. Unde, quisquis ille fuerit, licet 
de se multum iactans et^) plurimum sibi vendieans, postquam con- 
iunctionem pacis et unitatem spiritus non servavit, sed se") ab30 
ecclesie vinculo et fratrum collegio separavit, pape nec potestatem 
potest habere nec honorem ... Et ille duo Octavianus et Guido... 
non fuerunt reprehensi de alio errore in fide*), nisi papatum tenere | 
dampnabiliter conabantur. 1 

[6] Quarta. Ad quartum, quintum, sextum et septimum 35 | 









a) malum D. b) indampnabiliter et D. c) singulariter D. d) Die Wiedergabe des 
Stammwortes bei allen 3 Handschriften fehlerhaft. e) diviserit C. f) se fehlt D, dedit C. 
h) Fehit C. g) sibi C. i) Diese Angabe fehlt C. Kk) D hat Singular. 1) quam €. m) ut C* 
n) Undeutlich. o) multum folgt überflüssig C. p) se sed C. q) Folgt quia überftüssig C. 


!) e. 31 und 23 C. 24 q. 1. A 


BEXDMECCEEANURT Us cen LMERT ctm SI RE Re ctu rU A T or! wo T NEERIETET REL NE 
$n . 3 n - 2 A. 






B. Gregors XII. Stellung zum Konzil bis zur Eróffnung. Nr. 70. 283 


^ artieulos respondetur, quod in concilio Pisano, ad quod fuerat 
solempniter et debite vocatus, debuisset talia allegare. Sed in*) con- 
cilio predicto eias abscenciam Dei presencia supplebat") . . . Et ad 
verum firmiter credendum est, quod Deus ipse, qui duobus vel tribus 

D convenientibus in nomine suo dixit se adesse in eorum medio, . . . 
in illo sancto concilio, in quo fuerunt*) tot sancti patres, presens 
fuit ... Multos enim legimus contendentes de papatu in conciliis 
generalibus?) fuisse condempnatos sicud de*) Laurencio cum Sym- 
macho contendenti de papatu'), sicud de Cadulo eciam cum Alexan- 
10dro de papatu contendenti, sicud de Petro Leonis eciam contra 
Innocencium, sicud de Octaviano et Guidone contra Alexandrum: 
qui sic condempnati, si contra determinacionem ecclesie fuissent 
auditi ad excusandas excusaciones in peccatis, verisimiliter inulta 
dixissent. Sed non legitur, quod contendentes de papatu per iudi- 
15cium ecclesie universalis?) condempnati unquam audienciam habue- 
rint. Et est verum, quod concilium Pisanum fuit") verum concilium 
ecclesie universalis; licet multi non venerint ad predictum conci- 
lium, fuerant debite vocati . . . Nichilominus facta per illos, qui 
fuerunt presentes, sunt vere facta per concilium ecclesie universalis, 


GTP ER MTS T NR er M T PERI CRI 





1 90 sicud dicitur de electione facta, absentibus illis, qui vocati fuerunt... 
1 Nec valet, si dicatur, quod cardinales non potuerunt!) convocare 
E concilium . .. et*) per evidentissimas rationes probatum fuit^), 
: quas hic inserere causa brevitatis omitto. Verum tamen fuit, quod 
| in predicto concilio Pisano?) fuerunt presentes quingenti patres et 
: 95 ultra, non computatis") universitatibus, capitulis ecclesiarum, et 


nunciis regum, nisi solum vocibus procuratorum ipsorum. 
[7] Super verbis ultimis sexte conclusionis videlicet: Nunquam | 
voluisse cedere. In hoc est advertenda forma iuramenti istius, 
. quia talis est*): iuravit") et vovit, quod ipse renunciaret effectualiter 
30iuri suo et papatui pure, libere et simpliciter, si et quando anti- 
papa, qui est et pro tempore fuerit, consimiliter aliquando renun- 
ejaret?) et cederet pretenso iuri suo et papatui sive decederet, 
dummodo anticardinales effectualiter") velint cum ipsis dominis de 
sacro collegio sic convenire et concordare, quod ex hoc sacro collegio 
35 et ipsis sequatur iuste canonica electio unici et indubitati pontificis. 
Petrus de Luna voluit venire?) Saonam et ibidem offerebat se 


1 








a) Fehlt C. b) C passivisch. c) ubi fuerunt C, fuerant B. d) generaliter C. e) ps 

f) de papatu fehlt B; sicud eciam hat C. g) Fehlt B. h) fuerit C. i) poterunt e: D qui d 

B hinzu. 1) fuerit C. m) computandis B. n) iuraverit C. 0) renunciavit B. p) efficialiter C, 
A40 9 voluit venire fehlt C. 





284 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 





renunciare et domini cardinales erant parati ibidem convenire. 'Tu 
vero, licet hoc*) promisisses, facere noluisti"), sed difficultates varias 
in locis, in quibus dicebas te velle convenire cum Petro de Luna, 
ad exeusandas excusaciones in peccatis adinvenisti. Et tamen in 
iuramento de tua personali*) convencione nulla fit mencio. Poteras5 
enim sine personali convencione adimplere iuramentum. Et si per- 
sonaliter convenire volebas, poteras bene et secure, in Janua, in 
Saona et in Portu Veneris, quia offerebantur tibi securitates, que 
debuissent sufficere soldano Babilonie, Saracenorum principi. Et 
licet eciam iste Petrus de Luna consimiliter fecisse debuisset, ut 10 
apparet eciam per formam sui*j iuramenti, sua tamen malicia te a 
periurio*) non excusat. Ambo enim eratis per iuramentum astricti 
ad renunciandum et de convencione vestra in iuramentis nulla fiebat 
mencio. Ft domini cardinales utriusque partis fuerunt semper parati 
convenire pro electione pape, ut apparet*) per effectum. Restat 15 
ergo, quod ambo estis periuri pessimi, et tu ulterius nephandissimus 
fractor voti. Sed dicunt quidam, quod, quando est contencio de 
papatu inter duos, quorum quilibet credit ecclesiam esse penes se, 
quod tunc scisma est sine heresi!) et allegant Jo. glo. decret. XXIIII 
q. l. in summa, ubi hoc idem glo. dicit sub dubio forte!) Sed20 
predictus Jo. glo. nunquam intellexit de duobus contendentibus, 
quorum quilibet iuravit et unus eciam vovit renunciare papatui, ut 
pax detur ecclesie, et qui ad hoc fuerunt electi, alias non eligendi. 
Tune enim quilibet istorum"), nisi faciat, quod vovit et iuravit, 
non debet eredere ecclesiam esse?) penes se, ut supra probatum 
est*). Et supposito, quod duobus contendentibus de papatu, quo- 
rum quilibet credit habere ecclesiam penes se, scisma sit sine 
heresif), tamen scisma est, et per?) consequens tales, qui huius 
occasione faciunt scisma, gravius offendunt, quam heretici . . . 25 


[5] Ex hiis infero, quod stante protervia emulorum E 
et dampnabili") pertinacia. Si iste consideraret!) se ipsum, 
deberet pocius eruere trabem pestiferam de oculis propriis quam 
festucam de oculo aliorum . . . Iste enim*) quociens summatus, 
quociens*) requisitus per reges et principes sue obediencie et alios, 30 
sicud per regem Francie et prelatos fere!) tocius christianitatis et 
fratres suos cardinales noluit intelligere, ut bene ageret. Ymmo 


— €— oec PS 





a) Fehlt C. V) noluisti facere C. c) Fehlt B. d) apperiurio C. e) apparuit C. 
f) heresis C. £g) ipsorum B. kh) ae B. i) sed iste consideret C kk) vero €. 1) vere C. 


1) Wohl Johannes Teutonicus. 








B. Gregors XII. Stellung zum Konzil bis zur Eróffnung. Nr. 70. 285 


adhuc cottidie, ut apparet per verba sua, fit*) durior. Et ideo fere") 
tota pars christianitatis, que sibi obedivit, videlicet Ytalia, Alamania, 
Hungaria, Bohemia, Prucia, Anglia, Portugalia recesserunt ab *) 
obedientia sua tanquam ab eunucho et publicano de*) heresi?) et 
Dscismate per iudicium universalis ecclesie condempnato. Ubi est 
ergo papatus, quem iste^*) non posset dimittere sine mortali peccato, 
non video, nisi Karolum de Malatestis, quem forte propter sua 
peccata Deus excecavit, et paucos alios istius hominis!) sequaces. 
Quare vocat suos emulos regem Romanorum, qui tune erat princeps, 
10et prelatos tocius Alamanie, Prucie, Polonie*), Dacie, Anglie, Ybernie, 
Francie, Ytalie, Portugalie, Provincie, Sabaudie, qui omnes per se 
vel procuratores suos fuerunt in concilio Pisano presentes? Et 
teste") Deo non erant sui!) emuli, nec querebant, que sua sunt, 
: sed que Jhesu Christi. Et illa civitas insignis Venetiarum"), cuius 
15filius nativus esse dinoscitur, quare esset sibi emula? Nonne fuisset 
sibi magna gloria habere de gremio suo unum bonum papam. Non 
est dubium, quod sie, si se") in talibus inanibus articulis") non 
involveret et per medium domini?) regis Romanorum vel alias debite 
suam reconciliacdionem in concilio generali impetraret. Et postea") 
20 omnes ad debitam reformacionem ecclesie in capite et in membris 
unanimiter laboraremus. Melius faceret?) quia forsan una dierum 
poterit?) sibi contingere, sicud tempore Calixti pape legitur de Bur- 
dino accidisse, vel peius. Et hic evidenter demonstratur illud, quod 
predixerunt sancti doctores, videlicet, quod ille,. qui in scismate 
; 25 perseverat, semper adinvenit posicionem?) hereticam, propter quam 
: asserit se iuste in scismate permanere"). .. Iste enim, qui ita 
solempniter vovit et iuravit renunciare, dicit et pertinaciter asserit, 
E se hoc facere non posse sine offensa peccati mortalis*), quod indu- 
: bitanter est hereticum et?) contra declaracionem*) ecclesie et doc- 
30trinam sanctorum doctorum, ut supra clare probatum est . .. 
Nam ecclesia determinavit, quod*) pro sedacione gravis scandali 
tenetur prelatus renunciare . . . 
[)]] Peccatori De quo ,peccatori* iste intelligit, nescio; 
nam dominus Alexander, qui fuit auctoritate universalis ecclesie per 
35 dominos cardinales in concilio generali electus in papam, et dominus 
Johannes successor suus in papatu fuerunt tamquam boni et ydonei 





a) Fehlt C. b) vere C. c) ad C. d) heresim C. e) ipse B. f) homines Cg) Fehlt » 

h)iste C. i) ibi C. k) Ventorum C. l) sed se C. m) argumentis involvet Q. n) postmodum C. 

0) facere €. p) potuerit C. q) Undeutlich C. r) pertinere B. s) mortalis peccati C. t) deter- 
A() minationem C. 








286 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


per illos, ad quos spectat, papam eligere*), electi... Sed a peccato 
nolo illos penitus excusare, quia septies in die cadit iustus, et in 
nullo peccare, ut in lege scribitur, pocius est divinitatis quam huma- 
nitatis". Sed nullus istorum per Dei graciam negavit Christum, 
sicud Petrus fecit, qui tamen fuit electus in papam, et quia pecca-5 
verat, fuit fidelior factus. Ad cuius exemplum dicit glo. decreti, 
quod de peccatore bene converso est papa faciendus. Sed aliqui 
impugnant^) domino nostro Johanni XXHI., quod, quando rexit 
Bononiam, de malefactoribus iusticiam fieri fecit, sed videre meo non 
debuit de hoe inerepari sed pocius laudari. Et ad propositum de 10 
quodam papa!) legimus, quod, quando") cardinales nollent ipsum | 
sepelire in ecclesia sancti Petri post mortem, pro eo, quia pro*) | 
tempore suo multos malos homines per diversorum tormentorum 
genera mori fecerat, ipse hoc ante mortem senciens, rogavit eos, 
quod, postquam esset mortuus, facerent fores ecclesie fortiter claudi 15. 
et, sicud est de more, cadaver suum ante fores ecclesie portari. Et 

si Deus vellet, quod sepeliretur infra ecclesiam, sine dubio porte 
aperirentur, et si non vellet'), quod*) cadaver suum iactaretur in 
fossato cum canibus et brutis et animalibus mortuis. Sed cadavere 
ante fores ecclesie portato, venit ventus validus et fracte sunt porte 20 
ecclesie miraculose et cadaver sepultum infra ecclesiam. Et istam 
veram historiam recitant omnes historiographi, qui de summis ponti- | 
ficibus scripserunt, et dicunt, quod ex tunc iste fuit reputatus sanctus. 
Nonne Moyses summus sacerdos legitur malefactorem") occidisse, et 
quando populus Israheliticus adoravit  ydolum, Deo omnipotenti 28 | 
dixisse?):; Aut dimitte eis hanc noxam!) aut tu dele me de libro 
tuo, quem scripsisti, et post zelo rectitudinis succensus inquit: 
Ponat vir gladium suum*) super femur suum et occidat*) unusquis- 
que fratrem suum), amicum et proximum suum. Ceciderunt in die 
illa quasi XXIIII milia hominum . .. Et ista non scribo credens, 30 
quod iste duo Alexander et Johannes aliquando ipsis presidentibus!) 
in papatu mandaverunt occidi, quia ego nec vidi nec scivi. Ymmo 
pocius credidi et credo contrarium. Sed utinam istos duos videlicet) 
Petrum de Luna et Angelum Corario") in forma iuris correxissent 
et alios inimicos Dei et ecclesie debite punivissent. Quia, qui malos 35 









a) eligere papam C. b) divinum und humanum €. c) dicunt de C. d) cum €. e) Fehlt B. 


f) voluit B.  g) Fehlt C.  h) factorem C. i) obnoxiam B.  k) oecidit C. 1) existentibus C. 
m) Corarium C. 


!) Gregor VI. 


€) Exodus c. 32, aber in ganz anderer Form, 







B. Gregors XII. Stellung zum Konzil bis zur Eróffnung. Nr. 70. 287 


percutit in eo, quod mali sunt et habet vasa interfectionis"), ut occi- 
dat pessimos, minister est domini; ut dicit Jeronymus super Ezechie- 
lem et scribitur in canone: qué malos percutit XXIII q. Di. c Sed 
ubi est") similis isti sic^) pertinaci heretico et scismatico de heresi 
Set scismate per iudicium universalis ecclesie condempnato voti et 
iuramenti^) ita solempniter prestiti tam nephandissimo fractori? Et 
inde Tulius de offi. li. 1: — Tocius iniusticie mulla. capitalior, quam 
eorum, qmi, cum maxime fallant, id agunt, ut boni wiri videantur. 
Petrus negavit Christum, sed satis cito*) penituit' et flevit amare ... 
10Jeronymus dicit, quod magis Deum») offendit scismaticus quam 
ydolatra vel infidelis, et probat, quia ydolatriaf) gladio punita est, 
scisma vero hiatu terre sepultis actoribus vivit et ceteris celesti igne 
consumptis et sequitur: quis iam dubitet, hoc esse sceleracius com- 
missum, quod est gravius viudicatum? . .. 


15 [10] Pontificem. Ista sunt verba mirabilia! Nonne iam a 
prineipio scismatis citra steterunt fixa*) regna Francie, Yspanie, 
Aragonie, Navarre, Scocie, Provincie, Sabaudie, Burgundie") et multe 
alie provincie in opinione, quod predecessores istius et iste fuerunt?) 
dampnabiliter intrusi in sede Petri? Et terre*) superius designate!) 

20 cum prelatis, universitatibus, principibus, ut videtur multis*), faciunt") 
multo saniorem partem ecclesie, vel saltim in ipsis consistit tanta 
et ita notabilis pars, quod iste, si esset ita devotus, sicud coram 
hominibus se^) ostendere consueverat, non deberet reddere se de iure 
suo ita certum, ymmo in tali et tanto dubio non deberet se scienter 

25 exponere districtum, propter quod videtur, quod sie se exponendo est in 
mortali peccato continue. Ipse enim theologus, quid super hoc theologi 
doctores dicunt, ignorare non debet; et propter hoe durante scismate 
fuerunt?) multi valentes et probi viri?), qui nunquam voluerunt reci- 
pere beneficia vel prelaturas a neutro contendencium. Et est eciam 

30 verum, quod multi valentes doctores et magistri tenuerunt in morte 
et in vita, quod neuter contendencium de papatu habuit ius in 
papatu, quia, quandocunque duo eliguntur ad papatum, de quorum 
electione est grave scandalum in ecclesia Dei, neuter ipsorum) 
potest habere ius in papatu... Quomodo ergo est iste homo?) ita 

-  85certus de iure, quod dicit se habere in papatu, non video. Sed 


Peor mS 


mworoeenPestyem n 





a) interfectores C. b) Fehlt B. c) Fehlt C. d) iuramentum C. e) scito C. f) ydolatra C. 
g)fixe C. h) Fehlt C; vgl. S. 279, 15. i) fuerant C.  k) ceteri B. ) designati B. m) Folgt de B 
k- n) iste homo est C. 


1) e. 29. C. 23 q. 5 mit Ánderungen. 





288 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 





statim dicetur, quod?) de electione domini Alexandri facta") in con- 
cilio generali auctoritate tocius ecclesie est grave ortum scandalum, 
et per consequens fas*): si duo*) forte contra!) habet locum, sed 
non obstat persuasio, quia, postquam concilium?) ipsum elegit et 
duos contendentes condempnavit iuste, sancte et canonice, scanda-5 
lum illorum, qui adhuc istos condempnatos sequuntur*), est scan- 
dalum phariseorum . . . Igitur si ad omnia iusta et racionabilia se 
veraciter offerret, de facili, respectu ipsius, possemus habere pacem, 
ut supra cautum*) est de reconciliacione impetranda in concilio gene- 
rali. Alie autem oblationes non videntur racionabiles, primo quia*) 10 
subtrahatur obediencia ili, qui per sententiam concilii generalis est 
factus papa et fere habet obedienciam tocius christianitatis; et quod 
ambulat pari passu cum illis, qui in concilio generali ecclesie fue- 
runt de scismate et heresi sententialiter condempnati. Sequeretur 
enim contra totam ecclesiam una labes dampnabilis varietatis et 15 
illusionis, que in viris ecclesiasticis est summe vitanda et quanto 
magis in ecclesia tota . . . Et iste, qui, ut superius patet"), ponit 
novas opiniones, recte!) per Augustinum hereticus vocatur*), dicen- 
tem:  Hereticus est, qui alicuius. temporalis commodi et mazime vane 
glorie principatusque*) sui gracia falsas ac novas opiniones vel gignit vel 90 
sequitur. — Illi autem, qui huiusmodi hominibus. credunt. ymaginacione 
quadam veritatis sunt illusi. . . .?) 

[11] Si via. Ista via, quam vocat cognicionis, si intelligat, quod 
de iure parcium congnosceretur, videlicet ipsius et Petri de Luna, tam- 
quam imposibilis fuit supra reprobatra, quia illi, per quos poterat 25 
sciri*) veritas, mortui sunt, et ita supposito, quod non deficeret ius, 
deficeret tamen probatio iuris; et per alias multas evidentissimas 
raciones. Quantum vero ad concilium generale congregandum: ad 
hoc laborat papa et nos omnes; quia sine congregatione ecclesie 
universalis inconveniencia, que sunt hodie in ecclesia Dei, non pos- 30 
sunt bene reparari. Verba autem, que iste dicit, quod in concilio 
generali numerus parcium sit equalis, ego non intelligo, quia, si ipse 
intelligat, quod illi, qui sibi obediunt, cum ipsis, qui pape?) obediunt 
et ipsis, qui Petro de Luna obediunt, congregentur in numero equali, 
tunc non esset concilium generale ecclesie; et quod eciam tota 35 








a) Fehlt C. b) facte C. c) Fehlt B. d) ecclesia B. e) insequuntur C. f) factum B. 
&) quod C. h) ut und patet fehlt C. i) vere B. k) quia C. 1) fleri B. 


13). 0 Dut. 79. 
?) c. hereticus C. 24 q. 3. 
?) Er meint Johann. XXIII. 40 





"Xp p.-- ow 2 


3 
4 
E 
E 
! 
L 
! 





B. Gregors XII. Stellung zum Konzil bis zur Éróffaung, Nr. 70. 289 


regeretur per illos, qui duobus condempnatis per ecclesiam de heresi 
et scismate obediverunt et obediunt, non esset bene iustum. Sed 
congregabitur per Dei graciam concilium generale ecclesie et spiritus 
sanctus erit in medio nostrum et tunc spiritu sancto suggerente 

Dordinabitur de omnibus, sicut secundum Deum et iusticiam erit 
faciendum. 

[12] Verum. De facili potest iste renunciare, qui non habet 
nec habere potest ius in papatu, sed ad satisfaciendum illis ^) qui 
suum errorem sequuntur, credo, quod dominus") rex Romanorum non 

10 debet refutare potestatem in isto articulo sibi oblatam.*) Et si recte 
velit ambulare, veniat vel) mittat ad concilium generale, et illi, 
qui sequuntur eum, et tune Deus, cuius causa agitur, erit in medio 
nostrum et dabit pacem 2n terra hominibus bone voluntatis.) | Non 
tamen eredat, quod per suam renunciacionem, que nullius vel modici 

15 potest esse effectus, verus papa pari passu ambulando cum eo debeat 
iuri suo per universalem ecclesiam sic*) solempniter determinato, 5) 
renunciare, quia non esset iustum. 

[13] Non tetigi. De via restitutionis non oportet loqui, quia, 
postquam est per sententiam concilii generalis ecclesie condepmnatus 

20de heresi et scismate, restitucio locum non habet, sed a talibus 
frivolis allegationibus deberent*) ipsum cohibere verba prophete 
dicentis: Ve, qui dicitis bonum malum et malum bonum, ponentes lucem 
in tenebris") et tenebras ín luce,') nam propter tales dilatat. infernus 0s 
suum, ut ipsos degluciat et in eternam predam pirata crudeliter") abducat.') 

25 In isto finali articulo ego sum") aliquaüiter pacificatus, quia 
dicit, quod filio bene consulenti est paratus cedere. Quis est enim 
ille") tanto fastigio tumidus, qui sensum regalem spernat^) et si verbis 
facta") compenset, indubitanter teneo, quod vestra imperialis maies- 
tas salubre consilium sibi dabit.  Veniat ergo, sicud iam supra?) 

30 dictum est, ad concilium generale ecclesie spiritu sancto suggerente 
in brevi per papam et vestram maiestatem imperialem Deo duce 
congregandum. Et") tune sequendo consilium vestre maiestatis 
eruetur ecclesia de lacu miserie et de luto fecis,!) quod nobis concedat 
ille, qui sine fine vivit et regnat, amen.") 





35 a) illi C. b) dietus C. c) oblatum C. d) et B. e) sibi C. f) terminato C. g) deberet [05 
h) tenebras C. i) lucem C. k) crudelis C. 1) ducat C. m) Fehlt C. nm) Fehlt B. 0) spernit B. 
p) facto C. q) supra iam C. r) Fehlt C. 


!) Lucas 2, 14; Isaias 5, 20 ss.; Psalm 39, 3. 


Finke, Acta concilii Constanciensis, I, 19 


990 III Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 





d. Sigismunds Verhandlungen mit Gregor XII. im Sommer 1414. 


7i. Künig Sigismund an Graf Amadeus von Savoyen: Verlangen die 
Kirche durch ein Konzil zu einigen und zu reformiren; hat zum Kon- 
stanzer Konzil fast alle geistlichen und weltlichen Fürsten und. Prálaten 
durch. Schreiben und. Gesandtschaften | eingeladen; beauftragt. ihn. mit 5 
Gregor XII. und seinen Anhángern zu verhandeln und alle nóthigen 
Zusagen zu geben, so dass sie frei dem Konzil anwohnen kónnen, zu- 
gleich. dem Papste freies Geleite und alle mógliche Unterstützung auf der 
Reise durch. Savoyen zu. gewáhren. — 'ontestura. 1414. Juni 6. 
B aus Cod. Palatinus 701 fol. 282 s. der. Vatik.. Bibliothek. . 10 
C. Bruchstück in. Cod. 915. aus. der. ersten. Héálfte/ des. 15. Jahrhunderts. (nicht 
foliirt) der. Stadthibliothek in. Trier. 


Sigismundus ete. illustri principi Amadeo comiti Sabaudie, con- 
sanguineo carissimo, nostroque et sacri imperii fideli, dilecto gratiam 
regiam elc. Illius celestis regis, qui ad custodiam paradisi, et. ut 15 
operaretur ibidem, hominem, quem ad ymaginem et similitudinem 
suam formaverat, legitur posuisse, ut commissa sue custodie salva 
forent, et operosus agricola tempore suo veniens exultationis mani- 
pulos reportaret, instructi exemplo nonnumquam illustres et indu- 
strios viros, cum nequeamus locis singulis corporali presentia 20 
inminere, in partem sollicitudinis evocamus pro negotiorum urgentium 
qualitate, qui prava, indirecta et aspera convertentes in plana, rectas 
faciant semitas Dei nostri. Sane anxie petitionis inslantia nostri 
debitum implorans officii status miserabilis ecclesie militantis ipsius- 
que miserendi conditio inminencium sibi periculorum congeriem 25 
nostris frequenter representans obtuitibus et affligens proinde graviter 
mentem nostram iugem nobis lugubrem sui memoriam dereliquit 
instantissime interpellans, ut ad succurendum eidem et ingruentibus 
sibi discriminibus occurendum necessarium accelerando remedium 
promptitudine, qua possumus, exurgamus. Verum quia, quod a30 
volente requiritur, quatenus facultas indulget, facile impetratur, nos, 
qui ad universalem ecclesiam affectu multe pietatis afficimur et pia 
nimirum compassione movemur, inter cetera profecto desiderabilia 
cordis nostri animarum salutem, libertatis ecclesiastice reformationem 
et pacem cunctis christicolis potissime cupientes, sedula vigilamus 40 
solereia et, quod possumus, diligentie studium adhibemus varia 
excogitando remedia, ut submotis impedimentis quibuslibet iuxta 
nostri desiderii plenitudinem,*) pensantes revera, quam utilia quam- 





a) Hier fehlt das Verbum, 











B. Gregors XII. Stellung zum Konzil bis zur Eróffnung. Nr. 71. 291 


que necessaria fuerint ecclesie Dei et toti populo christiano concilia 
generalia sanctorum patrum, que non humane adinventionis studio, 
sel divine dispensationis auctoritate pro varietate temporum,?*) ad 
eorroborationem fidei et prosperum statum universalis ecclesie, ad 
5extirpanda vitia et plantandas virtutes, ad reprimendam calumpniam 
et erigendam iustitiam pro varietate temporum irreprehensibiliter 
promulgantur. Reverenter debent ab omnibus observari et imitari sed 

et reges terre et principes tauto delectabilius et venerabilius suscipere 

ac perfectius custodire tenentur, quanto eorum observantia sibi et 
lOsuis subditis fructuosior et negligentia periculosior esse posset, quia, 
cum inferiora secundum superiora moveri habeant, in eis tam maioris 
quam minoris dinoscitur esse disciplina ex spiritus paracliti inspira- 
lione previa procedens, sicut eloquia scripturarum sacrarum prote- 
slantur. Et idcirco providimus generale concilium in civitate Con- 
15stantie, provincie Maguntine,!) in proximo fore convocandum, quem 
locum nos?) elegimus tamquam ydoneum, multitudinis capacem, 
accomodum, tutum et communem et quasi centralem omnibus natio- 
nibus ad concilium venturis, et in quo Deo favente curabimus per- 
sonaliter interesse et secundum nostrum imperiale officium tueri 
200mnes cuiuscumque status, dignitatis, preeminencie et ordinis ad 
concilium seu*^) locum concilii venturos in plena libertate, ita quod, 
omni timore deposito, poterunt ad concilium venire, ibi stare, loqui, 
tractare, allegare, defendere,*) opponere, replicare et expedire omnia, 
que sibi videbuntur oportuna, et recedere pro sua voluntate salvis*) 
25 eorum personis atque rebus. Et insuper ad iniciandum prefatum 
concilium assignavimus kalendas seu primum diem mensis Novembris 
proxime affuturi. Porro huiusmodi concilii celebrationem dudum. 
fere omnibus regibus et principibus catholicis ecclesiasticis et secu- 
laribus nee non prelatis per scripta nostra?) et ambassiatam duximus 
30 insinuandum ipsos ad interessendum huic sacro concilio per imperiale 
offieium suavibus et blandis affatibus et studiosis exhortationibus 
invitantes. Ut igitur domestici fidei eo magis in Dei et ecclesie 
devotione proficiant, quo se specialius nostre regie Romane auctori- 
tatis suffragio senserint confoveri et premuniri, ecce tibi, princeps 
35 et consanguinee!) dilecte, de cuius providentia, legalitate, fide et 





a) Hier folgt überflüssig promulgantur, das unten noch einmal steht. b) Fehlt C. c) Von 
hier bis venire feht C. d) deferre C. e) salvus C. f) consiliarie C. 


1) Hier setzt C ein. 


?) Von diesen Schreiben sind nur wenige erhalten. 


Satu 


999 IIT. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


industria et aliis virtutum donis, quibus personam tuam gratiarum 
dator altissimus affluenter insignivit, plenam fiduciam obtinentes ex 
certa nostra scientia damus et concedimus facultatem, potestatem 
omnimodam et bayliam*) per presentes cum reverendissimo domino 
Angelo Corario, qui a nonnullis christianitatis gentibus Gregorius 5 
duodecimus nuncupatur"), suisque oratoribus ad hoc fundatis nec non 
omnibus et singulis principibus ecclesiasticis et secularibus de ipsius 
obediencia et adhesione existentibus*) nostro et sacri imperii nomine 
atque vice) tractandi, ipsumque et ipsos*) pro veniendo ad dictum 
concilium inducendi, assecurandi et securitates quaslibet") dandi et 10 
omnia alia et singula faciendi, promittendi, exercendi et agendi, quod 
ipse cum omnibus et singulis, cuiuscunque preheminencie, gradus, 
ordinis, condicionis atque status existat, in sua comitiva procedentibus 
salvis?) ipsorum personis atque rebus et bonis universis") in dicto 
concilio personaliter interesse possit.  Ymo quia ipsius et sue 15 
comitive ad dictum concilium accedendi per comitatum Sabaudie 
terrasque villas et castra atque territoria tua in accessu et reditu 
iter peragendum dinoscitur per directum, quare fidelitatem tuam 
requirimus et hortamur attente mandantes, quatenus prefatum domi- 
num Angelum Corario cum principibus ecclesiasticis et secularibus, 20 
prelatis, clericis, curtesanis et aliis clientibus ac alterius cuiusvis 
status, gradus. conditionis et preeminentie existentibus in comitiva 
eiusdem procedentibus per castra, villas, civitates, territoria et loca 
queque tua ubilibet sita, ad que declinare voluerit, honeste recipias, 
benivole receptari facias et gratanter pertractes, et ipsum, ut supra, 25 
cum omnibus et singulis in sua comitiva proficiscentibus libere, pacifice 
et absque omni impedimento venire, transire, stare, morari, conver- 
sari et redire semel et pluries iuxta sue libitum voluntatis permittas, 
personis, rebus et bonis eorum omnibus semper salvis, ipsumque cum 
suis securum teneas protegas et defendas, sibique de salvo et securo 30 
conducto provideas et de aliis necessariis et quomodolibet oportunis 
facias liberaliter provideri, agendo quod in dicto concilio personaliter 
interesse possit et?) iter salvum viamque securam habeat eundi, 
standi et redeundi pro qualibet hora diei atque noctis et, prout sibi 
placuerit et videbitur expedire, ratum, firmum, gratum et acceptum 35 





a) et bayliam fehlt B. b) nuncupatur Gregorius duodecimus C. c) Von nec non bis 
hier fehlt B. d) atque vice fehlt B. e) et ipsos fehlt B. 1) Fehlt B. g) salvus €. h) Von cum 
omnibus bis hier fehlt B. 

) Von hier an bis gegen Schluss et iter salvum fehlt C. 

?) Hier setzt C wieder ein, 
















B. Gregors XII. Stellung zum Konzil bis zur Eróffnung. Nr. 71, 72. 293 


habentes; quiequid in premissis per te factum, promissum et assecu- 
ratum fuerit, id totum inviolabiliter observabimus et faciemus altissimo 
concedente inconcusse teneri per alios quospiam et servari. Sicque 
iuxta datam tibi a domino gratiam studeas laudabiliter te in premissis 

Dexercere, quod. exinde apud Deum meritum et apud homines compares 
nomen bonum nosque tue sollicitudinis studium in hac parte et mini- 
sterium?) dignis laudibus merito commendare valeamus, presentium") 
sub nostre maiestatis sigilli testimonio: litterarum. Datum in Ponte- 
sturie^) anno domini millesimo quadringentesimo quarto decimo, sexto 

10 die Junii, regnorum nostrorum anno Hungarie etc. vigesimo octavo, 
Romanorum vero quarto.) 


49. Antwort des. Rathes von. Venedig auf zwei Ansinnen. Sigismunds: 
1. Beschluss über die Absendung einer. Gesandtschaft nach. Konstanz 2 
fassen, sei zu früh; 2. Gregor XII. und Malatesta zum  Konzilsbesuch 
15 einzuladen und ihnen durch ihr Gebiet. Geleit. zu geben, lehnen sie ab. 
4219" Jur 19. 
Aus Staatsarchiv. Venedig, Deliberazioni del Senato VI fol. 3v. unter obigem 
Datum. 


Quod reverendissimo patri domino Andree archiepiscopo Colo- 
90ciensi^, ambassiatori serenissimi domini regis Romanorum et Hun- 
garie, respondeatur: 

[1] Auf die Forderung Sigismunds, zum 1. November eine Vene- 
eianische Gesandtschaft nach. Konstanz zu. schicken: Sicut sua paternitas 
scit, restat magnum tempus, antequam congregetur dictum concilium, 

95infra quod tempus videbimus, qualiter alii principes et alii domini 
mundi se ad hoc disponent, et secundum occurrentiam. semper 
inveniemur prompti ex parte nostra ad faciendum ea, que sint 
secundum Deum et honorem nostri dominii. 

[2] Ad aliam autem partem, per quam requisivit ex parte dicti 

30domini regis, quod pro executione tanti boni, quantum est unire 
ecclesiam sanctam Dei, quod nostro dominio placeat inducere, 
hortari et procurare, quod dominus Angelus Corrario nuncupatus 





a) B hat parte ministerium. b) B hat nur noch etc, Das übrige fehlt. c) So Cod. 
1?) Darunter in. C. der. Kanzleivermerk:. Ad mandatum domini regis Johannes 
Pontestura liegt in. Piemont in der Nühe 


35 prepositus sancti Stephani vicecancellarius. 
Vgl. Reichstagsakten VII 


von Casale am Po. Sigismund war dort lüngerer Zeit. 


— Nr. 132 S, 192 und Nr. 135 S. 194. 


EVO ONE No Ue auES.is (0 ENTRIES IRPERECRUMLTPOEPREE 
i ^] 


. T MA TIG TR TG OEC 


994 III. Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


Gregorius XII et sui anticardinales et magnificus dominus Karolus ae 
alii obedientie dicti domini Gregorii vadant ad dictum concilium et 
quod velimus eos assecurare per mare, quia per terram dominus 
rex predictus dictum dominum Angelum Corrario nuncupatum Gre- 
gorium XIL, suos anticardinales, dominum Karolum et alios sue 5 
obedientie assecurabit, ita quod ire, stare et redire poterunt sine 
aliquo impedimento, lesione vel molestia etc., respondeatur . . . nos 
non damus obedientiam dicto domino Gregorio et, postquam sub- 
traximus ei obedientiam, dictus dominus Gregorius nec oretenus nec 
literis aliquid nostro dominio significavit et illud iddem observavimus 10 
nos, quia eidem domino Gregorio nunquam aliquid dici nee scribi 
fecimus a dicto tempore citra. Et quia non sumus sub obedientia 
sua, non videtur nobis honestum aliquid secum dicere nec praticare. 
Et ideo rogamus dictum dominum regem et suam paternitatem, quod, 

si dicte sue requisitioni non condescendimus, placeat suprascripta 15 
causa habere nostrum dominium excusatum. 


De parte 78, de non 9, non sinceri 10. 


49. Protokoll über die von Ende Juli bis in den August 1414. dauernden 

Konzilsverhandlungen zwischen Gregor. XII. (oder seinen Stellvertretern) 

und dem Gesandten. Sigismunds, Erzbischof Andreas von Calocza; Rede 90 

bez. Instruktion des Gesandten; Bedenken der pápstlichen Stellvertreter; 

Antwort. des. Erzbischofs; Rede des Papstes; Protest des Gesandten. 
(mini 1414. Angust. 13?) 


DB aus Cod. 5097 fol. 161—164 der Hof- und Staatsbibliothek in. Wien. Von der 
Hand Job Veners stammt die eberschrift: Requisicio ambasiatoris regis Ro- 95 
manorum facta Gregorio XII, ut veniat ad consilium Constanciense et respon- 
siones Gregorii ad eandem, | Ueber den Charakter dieser Aufzeichnung habe 
ich oben S. 197 f. gehandelt. Dort auch. 198. Amn. 1 über das Sehlussdatum 
des 29. August. 


4 


C aus Cod. (unnumerirt) der Bibliothek zu Cues, aus dem Nachlass des 3() 
Kardinals Nikolaus von Cusa, | C rührt von verschiedenen, ziemlich gleich- 
zeitigen IHünden her und enthált Bruchstücke der officiellen Akten des Kon- 
stanzer. Konzils, Schreiben dazu und zum Pisanum. Die Handschrift ist nicht 
foliürt. Ueber die Anordnung der einzelnen Stücke der obigen Verhandlungen 
vgl. S. 198f. Die Ueberschrift wst verstümmelt: Mem[oriale?] . . . cum mag- 35 
nifico domino Karolo de Ma[latestis] und nicht leicht zu ergünzen. Die Er- 
günzung Mem[oriale agendorum eum domino Gregorio et] cum magnifico usw. 
würde dem Charakter der Stücke nicht ganz entsprechen, da Malatesta doch 
hüchstens als. Bevollmüchtigter Gregors theilnahm, 













à - eh B. Gregors XII, Stellung zum Konzil bis zur Eróffnung. Nr. 73. 295 


heverendissime pater et metuendissime domine. Ex parte 

| serenissimi et illustris principis et domini, domini mei Sigismundi 

1 . Romanorum et Hungarie regis ego licet indignus missus sum ad 

E. vos, ut ex littera dicti domini mei regis audivistis!), ad insinuandum 

5 dispositionem et execucionem concilii generalis.?) 

[1] Primo?) ammoneo, exhortor atque requiro vos, reveren- 
dissime domine Angele Corario, Gregorius XII. nuncupatus, ex parte 
domini mei regis Romanorum predicti, quatenus personaliter veniatis 
cum vestro collegio ad generale concilium convocatum ad civitatem 

10 Constanciensem Maguntine provincie cum omnibus racionibus, que in 
premisso ponuntur.*) Et «quod ad predictum concilium generale 
possitis conducere vobiscum omnes principes et dominos et alios 
quoscunque tam ecclesiasticos quam seculares vestre obediencie 
cuiuscunque status, condicionis et preeminencie existant. 

15 [2] Secundo offero ex parte regie maiestatis vobis, reveren- 
dissime domine, et cuilibet vestrum in solidum liberaliter salvum 
conductum et omnem securitatem, quam^) scitis eligere, tam pro 
persona vestra quam aliorum et pro rebus in eundo et stando et rede- 
undo ac eciam conductores et protectionem ae defensionem ab omnibus 

20 iniuriis, dampnis et violenciis plenissimam securitatem ut in forma etc. *) 

[3] "Tercio offero et promitto ex parte prefate regie maiestatis, 
quod in eodem concilio vos, reverendissime domine Angele Corario, 
Gregorius XII. nuncupatus, cum vestra obediencia habebitis debitam 
audienciam et quod libere sine aliquo metu, terrore et periculo 





95 a) quem Z. 
1) Ueber die Deutung dieser Stelle vgl. oben S. 200. 
?) Dieser Absatz fehlt C ganz. 
3) Punkt 1—3 hat C nur in Form der Instruktion. Inhaltlich. stimmen beide 
Fassungen vollstándig, auch dem Wortlaut nach fast ganz überein. Die Anfánge lauten: 

301. In primis, quod requiratur et inducatur ae ammoneatur debitis persuasionibus et 
inductionibus, quod personaliter veniat usw. 2. Secundo quod orator nostre maiestatis 
offerat eisdem et cuilibet ipsorum in solidum salvum conductum usw. 3. Tercio 
quod dictus orator offerat et promittat nomine nostre maiestatis, quod in eodem 
concilio us;. Ob hier und im Folgenden statt noster zu lesen ist vester? 

35 53) Die raciones sind aber noch gar nicht angeführt. Oder sind sie in dem 
Schreiben Sigismunds enthalten? | Die entsprechende Stelle in C lautet: que in pre- 
missis assignare posset, Dort kóünnte es sich auf das vorhergehende debitis persua- 
sionibus et inductionibus 5eziehen. 

5) B hat hier einen lüngern Absatz aus Versehen weggelassen, der in der 

AQ Fassung von C heisst: et quod noster orator exhibeat manifeste suam auctoritatem et 

; . potestatem, quam habeat ad dandum unicuique de eius obediencia salvum conductum 
.. et plenissimam securitatem veniendi ad dictum concilium, ut in forma. 


a: 





296 IIL Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils, 





poterunt!) proponere ipsorum universas accusaciones, proposiciones * 
et defensiones ac iniurias, spoliaciones et dampna. Et in quibus de 
iure debent exaudiri, erunt exauditi. 

[4] Quarto?) quod prefatus orator promittat et offerat nomine 
nostre maiestatis eidem domino Angelo Corario*), Gregorio XII. nun- 5 
cupato, et eius collegio et aliis quibuscunque sue") obediencie, 
quod, si in eodem concilio condempnati erunt tamquam heretici vel 
scismatici vel de maioribus vel de*) minoribus criminibus, quod 
durante dicto salvo conducto de iure et de facto erunt protecti a 
nostra maiestate et erunt repositi in eodem loco, unde erant elevati 10 
vel in alio loco eis tuto. Quodque?) eciam ex quibuscunque condemp- 
nacionibus preteritis nulla fiet execucio realis vel personalis, duran- 
tibus predictis concilio et salvo conductu. 

[5] Quinto in casu, quo in eodem concilio prefatus dominus 
Angelus Corario,* Gregorius XII. nuncupatus, esset declaratus con- 15 
dempnatus vel ad superhabundantem cautelam de novo depositus, 
quod prefata nostra maiestas efficaces suas partes interponat pro 
reformacione status sui") et suorum, non quo ad papatum sed quo 
ad alia.?) 

Quibus*) lectis prefatus sanctissimus dominus noster quesivit a 20 
dicto oratore, utrum ista essent illa duo capitula?), id est quartum 
et quintum, que dedisset commissariis?) suis. Qui respondit, quod 
sic. Et quesitus ab ipso domino, si ea habuerat in commissione sua, 
respondit, quod sic. Et interrogatus ab eo, quare non dedit ista duo, 
quando dedit illa tria prima, respondit, quod obmiserat propter 25 
maiorem honestatem. Post que prefatus dominus noster iussit legi 
interrogationes factas per commissarios suos, que sunt iste, videlicet: 
In Dei nomine amen.^) Quia vos, reverende pater, domine?) Andrea 
archiepiscope, orator etc. dixistis in exposicione ambasiate vestre, 





a) Corrario B. b) ipsius C. c) que B. d) Fehlt B. 30 

!) Man erwartet poteritis. Dieses und das Folgende wórtlich übernommen aus 
der Instruktion, so dass wahrschéinlich ein Versehen vorliegt. 

?) Dieser und der folgende Abschnitt sind. überreicht nach dem 4. August. 
Vgl. oben S. 200. 

?) In. C folgt jetzt: Petrus de Nema. Die mercurii prima mensis Augusti in 35 
publica audiencia ete. anno domini M9CCCC?XIIII, 

*) Dieser. Abschnitt bis videlicet feAlt C. 

?) Ueber die Bedeutung dieser Stelle vgl. man S. 198. 


*?) Einer der commissarii ist Magister Mathaeus de Strata. Ob. Karl Malatesta 
auch dazu gehóürte? 










B. Gregors XII. Stellung zum Konzil bis zur Eróffnung. Nr. 73. 297 


quod, si qua dubia occurrerent,*) declararetis ea, *) querimus declarari 
super primo capitulo, propter quod sanctissimus dominus noster 
petitur, quod vadat ad illam congregationem Constancie elc.) Si 
dicitis ad reformandam ecclesiam, querimus declarari, per quam viam 
5ete.") Si per viam renunciacionis, querimus, si dominus vester est 
certificatus de intencione aliorum, et utrum alii duo velint*) similiter 
renunciare. Si per viam iuris, querimus, qui erunt iudices. Si 
iudices secundum determinationem concilii, querimus, quis presidebit 
concilio, et utrum omnes tres an nullus ipsorum. Deinde cuius vel 

10 quorum auctoritate concilium procedet.*) 

Item super secundo capitulo querimus declarari, per qam viam 
dominus vester vellet sanctissimum dominum nostrum ire et utrum 
dominus vester habeat potenciam et potestatem*) securandi prefatum 
sanctissimum dominum nostrum per terras, que iumediate non sub- 

l5sunt imperio, et utrum habeat similiter potestatem et. potenciam 
securandi') per terras, que sine medio subsunt imperio, et eciam si 
dietus?) sanctissimus dominus noster vellet prius declinare ad terras 
sue obediencie in Alamania,") utrum dominus vester vellet. et posset 
eum?) securare ut supra.*) 

20 Item utrum dominus vester velit!) et possit securare. dictum 
sanctissimum dominum nostrum, eciam in casu, quo per illum, quem 
appellat papam, vel per congregationem suam preciperetur sibi vel 
fieri vellet vel) attemptari aliqua") contra eum quovis quesito colore; 
et quod dicitur de sanctissimo domino nostro, dicitur de omnibus suis. 

25Super tercio capitulo querimus declarari, quomodo  sauctissimus 
dominus noster debeat recipi in itinere ct ibi Constancie") et alibi 
eciam in terris, que non sunt obediencie dicti domini nostri; et 
quia in fine dieti tercii capituli dicitur, quod sanctissimus dominus 
noster et sui habebunt debitam audienciam etc., querimus declarari, 

30 utrum dominus vester sit certificatus a debentibus interesse predicte") 
congregacioni, presertim principalibus et a quibus posse exequi, que 
continentur in eo.?) 





a) oecurrerint B. b) etc. fehlt B. c) vellent B. d) procedat B. e) potestatem et pot. B. 
f) potestatem assecurandi €. g) dictus fehlt C. h) Almania C, Alammania £.. i) securare eum 0: 
35 k) Fehlt C. 1) vellet B. m) aut B. n)aliquis B. 0) in Constancia C. Vgl. S. 299 Z. 24. p) prefate C. 


1) Oben S. 200 ist bemerkt, dass hierüber in diesem Protokoll nichts enthalten ist. 

3) In. C folgt nun (die Ergünzungen der Lücken von mir): Exhibita et presentata 

fuerunt supradieta capitula in specie per magistrum Matheum de Strata secretarium 
[domini Angeli Corario] Gregorii XII nuncupati ex parte ipsius commissar die 
AO sabbati de mane quarta nensis Augusti eidem [domino archiepiscopo in suo] hospicio 





298 IIl, Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


Quibus interrogationibus lectis et cum suo originali -ascultatis 
interrogatus, si eas habuerat a dictis commissariis, dixit, quod sic. 
Et ex post subsequenter ipse sanctissimus dominus noster mandavit 
legi responsiones dicti oratoris, que fuerunt iste, videlicet : 

In Christi?) nomine amen. 5 

Reverendissimi ac magnifice et illustris?) domini. Ut seriose 
procedatur in hac materia et ne inutiliter in premissis tempus per- 
datur, certifico vos, quod in premissis exhibui domino vestro et 
vobis per litteras regales") patenter corfectas meam facultatem 
et potestatem,*) quam habeo in premissis. Sed pro maiori domini 10 | 
vestri et?) vestra declaracione, non excedendo fines mandati regalis,*) 
quantum melius scio, ad interrogata respondeo. 

Ad primum respondeo quod dominus vester petitur venire Con- 
stanciam pro communi bono eeclesie et' tocius christianitatis et 
reformatione eiusdem ,") sive egeat unione, sive quacunque alia 15 
honesta et bona reformacione. 

Ad secundum respondetur") quod poterit reformari per illam 
viam, que sanctior, honestior et utilior videbitur?) concilio. 

Ad tercium patet*) responsio per responsionem secundi. 

Ad quartum patet eodem modo responsio. 20 

Ad quintum respondetur, quod nullam!) habui commissionem. 
Sed credo, quod dominus meus rex mature, iuste,") racionabiliter et 
conscienciose procedet.") 

Ad primum petitum super secundo capitulo, quod erit in opcione 
domini vestri eligere sibi viam magis gratam et acceptam de infras- 25 
eriptis:?) scilicet per terras et aquas illustris domini Venetorum") 
ad patriarchatum Aquilegense."*) Et si per aliam viam vel loca idem 
dominus vester vellet ire vel aliorum dominorum salvos conductus 
habere, postquam fecerit responsum certum, quod inde") transire 
vellet, petat et procurabitur, quod habebit*) salvos conductus per 30 
dicta loca vel per alia habilia et honesta, de quibus poterit merito 





a) Christo B. b) Fehlt C. c) pot. et fac. C. d) domini vestri ac €. e) Fehlt B. f) eisdem B. 
£) unionem C. h) respondeo C. i) videtur B. k) petit B. 1) nullatenus €. m) Folgt et B. 
n) procedat B. 0) itineribus B. p) Venatorum C. q) Aquelegense B. r) idem B. s) velit C. 
t) habebat B. 
Arimini. JMatthüus de Strata bekleidete eine ganze Reihe Aemter an der Kurie 
Gregors. Er war scriptor, familiaris, secretarius, sacre penitenciarie scriptor, notarius 
camere apostolice, Sein Sohn Johann war Bischof von Forli. Vgl. Vatik. Archiv 
Regbd. 338 fol. 177. Receptus ad officium notariatus in personam filii sui in Kon- 
stanz am 27. November 1415. Divers. Cam. III, 25. 

?)) Der magnificus et illustris kann doch kaum ein anderer als Karl Malatesta sein, 








Y VENPORENEHTNE "mew cT 








B. Gregors XII. Stellung zum Konzil bis zur Eróffnung. Nr. 73. 299 


contentari, si domino vestro et vobis non videbitur, quod salvus 
conductus domini mei regis sit sufficiens. 

Ad seeundum et tercium patet responsio per primum. 

Ad quartum respondetur, dominum vestrum esse per me requi- 

5situm ire?) Constanciam ad concilium etc ") Tamen?) si vellet decli- 
nare ad terras sue obediencie in Alamania,?) dominus meus poterit 
assecurare per loca, ut dicitur in primo capitulo secundi capituli; et 
si alias securitates voluerit, postquam responderit*) clare et affirma- 
tive et per que^) loca specificaverit, procurabitur, ut*) in primo ad 

10 secundum. 

Ad ultimum secundi capituli, quod, quidquid fuerit sibi promis- 
sum et promittetur, totum ad plenum et inconcussum servabitur, 
non obstante cuiuscunque mandato, quod in oppositum fieret et 
nichilominus, si dominus vester vult habere salvum conductum a 

15 domino papa Johanne, idem orator habet in mandatis a domino suo, 
quod procuret ab ipso") et ita offert se procuraturum et obtenturum, 
dummodo dicatur dicto oratori tempore!) congruenti, ut dominus 
Johannes papa*) possit in Italia reperiri, et fiet!) in tali forma, quod 
valebit pro tota sua*) congregatione, ex quo est capud. Et quod 

90dicitur et promittitur domino vestro, sie dieitur et intelligitur pro 
omnibus suis. 

Ad quesita super tercio capitulo primo respondetur") quod 
recipietur?) honorabiliter et honeste ac tute et reverenter secundum 
formam salvorum conductuum et ibi Constancie recipietur^) in parte 

95civitatis, que sibi assignabitur cum omni reverencia, qua voluerit 
recipi a sua obediencia. In terris vero, que non erunt sue obe- 
diencie, recipietur secundum formam salvi conductus domini mei 
regis et aliarum terrarum, secundum quod ab eis habebit salvum 
conductum specialem, si expedierit. 

30 Ad ultimum quesitum: Et quia 6n fine etc., respondetur, quod 
debetis habere pro certo?), prefatum dominum?) meum regem pru- 
denter et cum bona fide offere omnia, que continentur in dicto 
tercio capitulo et posse tamquam dominus dicte terre et defensor 
tocius concilii et sue promissionis ea facere adimpleri; et teneatis a 

35certo, quod omnia promissa sua fideliter adimplebit") et offero me 
facturum salvos conductus in omni bona forma, racionabili et 





a) Folgt überflüssig ad C. Lb) contra B. c) tamquam J. d) Almania C, Alammania B. 

e) respondiderit B. f) loca per que C. g) et C. h) alium C. i).C hat se offert, oratori dicatur 

wnd congruenti tempore. k) Fehlt B. Y) fiat B. m) respondeo B, s0 auch spüter. m) recipe- 
A) retur B. 0) reciperet B. p) pro certo fehlt B. q) meum dom. C. r) adimpleat C. 





300 IIT. Absehnitt, WVorgeschiehte des Konstanzer Konzils. 


lonesta, per quam dominus vester possit") melius certificari et 
assecurari de omnibus contentis in dicto tercio capitulo et aliis tam 
precedentibus quam sequentibus per me vobis exhibitis iuxta commis- 
sionem michi faetam et auctoritatem a regia maiestate michi attri- 
butam") in comnmissis,*) prout patet in litteris regalibus domino vestro 5 
et vobis exhibitis. 

Quibus responsionibus lectis interrogatus, si eas dederat, dixit, 
quod sic. Quibus auditis prefatus sanctissimus dominus noster man- 
davit legi responsionem sibi dandam, que talis fuit: In*) nomine sanc- 
lissime trinitatis. et. gloriosisissime genitricis domini nostri Jhesu 10 
Christi Marie semper virginis et beatorum apostolorum Petri et Pauli 
et tocius curie celestis. Amen. 

Nota responsiones sanctissimi in Christo patris et domini nostri 
Gregorii XII. divina providencia pape oratori serenissimi principis 
et^) domini domini Sigisimundi regis!) ete. 15 

[1] Admiramur utique et. dolemus, carissimum ex affectione 
nobis in Christo filium Sigismundum regem illustrem etce.!) absque 
nostri eulpa. aut aliqua. sibi per nos*) illata iniuria a nobis secessisse 
videri et a linea vera") catholici papatus felicis recordacionis Urbani 
sexli, cuius successor sumus et pro cuius veritate papatus sie inclite 20 
pugilem?) extitisse clare. memorie Carolum quartum Homanorum 
imperatorem. augustum. ipsius genitorem tam littere quam gesta 
commendant. Nec minus approbat fidelis ipsius constansque in 
exitu migracio?). QGuius eciam papatus veritatem et iusticiam pre- 
dietus Sigismundus rex inclita patris?) sui opera nec non adiuracio- 25 
nem ab eo factam tempore instantis recessus a seculo ipsi suisque 
fratribus de predicte veritatis fide servanda coluit et fideliter defen- 
savit in!) predecessoribus nostris et nobis nulla lacessitus iniuria, | 
nulla quassatus molestia. nulloque terrore veritus usque post con- | 
spiracionem factionemque Pisanam per annum.?) 30 

[2] Quia insuper tanti principis mutacio absque plurimorum 
mencium quassacione esse") non potest, dolemus magis propter 
multarum iacturam animarum et publicum ecclesie sancte incom- 


dbiuddübdai iuis 










a) posset C. b) atributam B. c) premissis C. d) Von in nomine bis amen fehlt c. 85 
e) ac C. f) regis fehlt C. g) per nos sibi C. h) veri C. i) pugillem B. k) sui patris C. I) a C. 
m) Von hier bis animarum fehlt B. 


— 


') Die Bezeichnung, die Gregor Sigismund gegenüber stets gebraucht, um ! E 
regem Romanorum zw wngehen. M 
Y) Aehnlich in der. Approbationsbulle für Sigismund. A0 
?) Also bis zum Jahre 1410, wo Sigismund offen iit Johann XXIII. anknüpfte, —— 





B. Gregors XII. Stellung zum Konzil bis zur Eróffnung. Nr. 73. 301 


modum ipsum regem adhesisse Baldassari*) novi et inauditi scis- 
'matis inventori eum inveteracione antiquati atque fautori, non au- 
ditis ante nostris iustis et racionabilibus defensionibus, que nobis 
competebant .et competunt adversus falsas machinaciones et figmenta, 
5que moliti sunt contra nostram innocenciam et iusticiam adversarii, 
atque non audita vera et iusta confutacione et cassacione") iniuste 
iniqueque sentencie, quam in nos vicarium Jhesu Christi contra 
phas et sacras patrum sancciones et omnem consuetudinem  Pisa- 
num prophanavit^) conciliabulum. 
E 10 [3] Nempe in intimo cordis affectu dolere?) cogimur, quod, 
| cum concilii semper nobis via placuerit, non exclusa tamen via 
1 renunciacionis et viis aliis iustis, racionabilibus et equis, cumque 
stante sic procella navicule beati Petri modos!) secundum temporis 
exigenciam cogitaverimus et proposuerimus, quos magis novimus 
150portunos, super quibus sine divina offensa poterat?) dispensari et 
per quos cum caritate et honore eciam adversancium sancte ecclesie 
et nobis poterat certa et pacifica unio fieri et reintegracio mem- 
brorum sub capite ab omnibus recipiendo in unitate sancte ecclesie, 
illi modi non fuerunt aeceptati nec meliores vel eque boni propositi, 
20 sed instigante humani generis hoste suorumque satellitum seductione 
concilium, quod fieri voluit!) sanctum, equum et aeceptabile iuste 
ab omnibus, conflatum sit in parcialem congregacionem vocatam 
tantum ab intruso Baldassare?) in acerbumque sancte matris ecclesie 
detrimentum et fidelium iacturam pariterque in violenciam iusticie 
95 et equitatis, atque nisi aliter domino auxiliante reformatur"), in op- 
probrium?) apostolice sedis et radicem fructumque*) nove et pessime 
heresis adversus unam, sanctam, catholicam et apostolicam ecclesiam. 
[4] Preterea admiramur, quod prefati littera!) regis confecta 
sit die duodecima?) Decembris in civitate Laude, que non distat 
30 per XI dietas parvas a civitate hae nostra et ecclesia, in «qua 
ultra annum") continuam fecimus residenciam, prout constitit. et 
constat, nec ad nos deducta sit") nisi III kalendas Augusti ?); 





a) Baltasarri B. b) et cass. fehlt C. c) prophanaverit B. d) dolore C. e) poterit B. 
f) valuit C. g) Baltasarre B. h) deformetur P. i) obrobrium B. k) fruetuamque C. 1) littere 

9B usw. B. m) animum Z. n) est C. 

1!) Himweis auf seine modi, oben Nr. 9. 
3) C hat XX. Das Einladungsschreiben Sigismunds für Gregor lei v. d. Hardt, 
b Concilium Constantiense V, 6 s. hat datum etc, ut supra. 
3) nisi in kalendis hat B. Ueber die wahrscheinlich richtige Datirung vgl. 
- 


AO oen S. 200. 


2 NOM dd dosi ot 





309 IÍI. Absehnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 

neque in hoc decencie, equitatis vel oportune dilacionis intuemur 

excusacionem. ' 
[5] Rursus stupendum nobis quodammodo videtur, quare in ; 


nostram et catholicorum?) non parvum") vilipendium et derogativam 
tam brevi temporis spacio cohartati sumus et quod longe distanciori 5 
a rege quam nos Petro de Luna prius mens regis fuerit reserata 
quam nobis per menses plures. !) 

[6] Dolemus autem vehementer et admiramur pariter, quod 
ex verbis capituli infrascripti quiuti, videlicet: Quinto 2n casu, quo in 
eodem. concilio prefatus dominus Angelus. Corario, Gregorius XII nun- 10 
cupatus, esset declaratus, condempnatus vel ad superhabundantem caute- 
lam. de novo depositus, quod prefata mostra maiestas efficaces. partes 
suas interponet. pro. reformacione status ipsius et suorum non quo ad pa- 
patum. sed quo ad alia, videtur prefatum regem approbare et appro- 
basse sentenciam nullam et iniquam prophanacionem factas?) Pisis, 15 
et presertim per verba illa, que habentur in dicto capitulo, scilicet: 
vel ad. superhabundantem | cautelam: de. novo. depositus. Constat enim, 
quod preter favorem iniuslicie et iniquitatis, a quo quisque deberet 
cavere, saltem tamquam is, qui dixit se mediatorem esse velle, non 
debuisset in tanto parcialitatis affectu ambulare. Nichilominus peti- 20 
mus a predicto rege de intencione sua clare certificari, utrum velit?) 
in predictis persistere. 

[7] Ceterum obstupescimus, quod nobis offerat suas partes inter- 
ponere*) pro reformacione status nostri et nostrorum non quo ad 
papatum, quasi putet nos tante esse vecordief) aut malicie, quod 25 
caritati, iusticie et veritati tocius orbis lucrum preponeremus.*) 

[S] Admiramur quoque, quod, cum de pluribus?) a nostris com- 
missariss quesitum sit ab oratore ipsius regis declarari, sicut ex 
interrogacionibus apparet, que nos scire expediebat pro clariori et 
celereori execucione optati negocii, tranquillitatis er reintegracionis 30 
sancte ecclesie, tam nudus, sicut ex suis instruccionibus et respon- 
sionibus apparet, accesserit, quod ultra angustiam temporis, qua 
artati") sumus, adhue magis nocua^) brevitas providendi propter hoc 
nobis ingeritur. 

[9] Verumtamen quamvis sie tractati fuerimus, certificamus 35 
eundem regem, quod dispositi sumus tranquillitatem dare ex parte 





a) catholicam B. b) parum B. c) factam C. d) vellet B. e) Fehlt B. f) vehecordie B. 
£) preponemus €. h) ortati B. i) nociva B. 


?) Vgl. hierzu die Verhandlunyen mit Spanien S. 205 und unten. 
?) Daraus geht hervor, dass Gregor mehr wie zwei Commissare beauftragt hat. A) i 






" 


1 puc o Us Ee Gfegors XII. Stellung zum Konzil bis zur Eróffuung. Nr. 73. 203 


modis propositis per nos et omnibus aliis modis et viis, quibus fieri 

poterit melius, comodius et habilius sine divina offensa. Et de hoc 

Deo propiciante tam ipsum quam universitatem christianorum efficaci, 
5 quantum in nobis erit, opere certificabimus.!) 

[10] Quoniam quidem predictus rex nos videtur exhortari, ut 
humilitatis et caritatis domini nostri Jhesu Christi sequamur exem- 
plum, qué pro mobis factus est obediens usque ad mortem, mortem autem 
crucis,?) respondemus, quod fatemur debere et spiritus sancti eius 

1O0inspirante gracia volumus ipsius?) vestigia adorare et in quantum 
possumus imitari." Verum sanctorum patrum eloquiis, sancte matris 
ecclesie orthodoxa approbante*) religione, instruimur, non ideo 
dominum Jhesum semetipsum exinanisse formam suscepisseque servi, 
erucis diram mortem suscepturum, quatenus iniusticie iusticiam veri- 
15 tatemque falso submitteret, sed tantum hee duo dilexit, quod voluit 
iure perditum hominem salvare, neve aliquatenus?) paternam lederet 
iustieiam, divinam non relinquens naturam factus est homo et in 
similitudinem carnis peccati sine peccato Deo patri Ade*) debitum 
solvit et dampnacionis nostre cyrographum pio cruore detersit. 
20 Atque sic iuxta illud propheticum: Misericordia et. veritas obviaverunt 
sibi, iusticia!) et pa« osculate*) sunt; veritas de terra orta est, iusticia!) 
de celo prospecit.?) Insuper Dei immensa") clemencia per semetipsam 
docere dignata est, quid!) intersit inter bonum pastorem et mer- 
cenarium dicens: Bonus pastor dat animam suam pro ovibus suis; 
95 mercenarius autem. et. cuius mon sunt oves proprie, cum. videt. lupum 
venientem, fugit; deinde venit lupus et rapit et dispergit oves. Mercenarius 
autem. fugit, quia mercenarius est et mon spectat ad ewm. de ovibus. *) 
Approbamus*) itaque quoscunque valde ingratitudinis culpa noxios, 
si non humiliaverint se propter divinum honorem et populi sui 
30salutem. Quoniam ipse humiliavit se et factus est homo, ut 
homo fieret Deus et' super omnem sublimaretur creaturam, et 
; bonorum nostrorum") non egens, cum extrinsecam^) non posset 
iusticiam adipisci nec gloriosior fieri, passus est pro salute noslia 





a) eius C. b) immitari B. c) aprobante B. d) aliquatinus B. e)addi B. f) miseri- 
9D cordia €. g) obscultate B. h) immensa Dei C. i) quit B. k) repr. C. ]) Folgt cum B. 
m) nostr. bon. C. n) extrinsicam B. i 
1) Wahrscheinlich meint er damit seine Gesandtschaft nach Konstanz. 
3) Aus Epist. Pauli ad Philipp. 2,8. Das Folgende theilweise 24. 
3) Aus. Psalm 84,11 f. 
A40 *) Aus Johannes 10,12. 





nostra ecclesie sancte et reintegracionis unitatem divino populo. 






304 III. Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


tantum et glorificacione. Approbamus*) preterea ad nos humiliandum 
teneri propter eius honorem. Quia dominus imperat: Qui maior est 
vestrum, fiat sicut") minor, et qui precessor est tamquam qui ministrat.) 
Volumur igitur Dei gracia propter eius honorem humiliari;. sed 
inquit*) psalmista de domino: Z/omor regis iudicium diligit?) et ad5 
ipsum: Tw parasti directiones, iudicium et iusticiam in populo tuo tu 
fecisti; et alibi: JDilecisti iusticiam et odisti iniquitatem;?) et rursus: 
Misericordiam. et iudicium cantabo tibi, domine, psallam et intelligam 4n 
via immaculata, quando venies ad me; perambulabam in innocencia cordis 
mei in medio domus mee; non proponebam ante oculos meos rem iniustam; 10 
facientes prevaricaciones odivi; non adhesit michi cor pravum; declinantem 
ad me malignum non cognoscebam.*) 

[11] Confitemur officium pastoris esse animam suam dare pro 
ovibus suis, ymmo domini. Ipse enim instruit. Et cum beatum 
Petrum pastorem instituit dicens: Petre, si diligis me plus ete.") pasce 15 
oves meas, ile pro se suisque successoribus acceptans respondit: 
Domine, tu scís, quia amo te.?) Cuius quidem vim dilectionis, quod 
magna erat, opere ostendit; quoniam*) non solum pro domino animam 
suam dedit, sed pro amicis domini; nempef) dilectionis argumentum 
in multis ipsius successoribus comprobatum") est. 9) 20 

[12] Verum quia tenetur bonus pastor animam suam dare pro 
salute ovium domini, nos, quos non in sortem mercenarii, sed in 
officium pastoris divina providencia elegit, terribiliter plectendi esse- 
mus, cum videamus lupum ac quoque lupos venientes, si fugeremus. 
Deinde veniret lupus et raperet et dispergeret oves. In hoc vere?25 
ostenderemus mercenarius esse nec ad nos spectaret de ovibus. 
Et advertat, deprecamur, rex ipse, quod ante rapit lupus, quam 
dispergat oves, et quod intrusus quilibet raptor est. Quia qui non 
intrat. per hostium in ovile, sed ascendit aliunde, ille fur est et latro. 
Advertat, quesumus, quod non in vestimentis luporum veniunt ad 30 
oves rapaces intrinsecus lupi, sed in vestimentis ovium.  Advertat, 


a) reprobamus €. b) Fehlt € c) set inquid B. d) Fehlt C. e) quando B. f) nempte B. 
g) probatum B. 


!) Aus Lucas 22,26, stark geündert. 

?) Aus Psalm 98,4. 

9) Aus Psalm 68,4 und 44,8. 

*) Aus Psalm 100,1 f., umgeündert. 

5) Aus Johannes 21,17. 

9) Von hier an fehlen bei B die folgenden Punkte 12 bis 14. 









B. Gregors XIL Stellung zum Konzil bis zur Eróffnung. Nr. 73. 905 


rogamus, advertat, quod, qui non colligit cum domino et eius 
vicario, dispergit. 
E [13] Quoniam autem Deus omnipotens in humilitate preciosis- 
sima sanguinis sui principatum apostolicum super omnes orbis extulit 
5principatus et ipsum beato clavigero suo eiusque successoribus, de 
quorum numero nos licet indignos instituit, nonne malignitatis seu 
ignavie culpa iuste divini in nos furoris vendicaremus ulcionem, si 
I non humani, sed divini principatus apicem, quem Deus immensus 
usque ad celi evexit potestatem, ingerens beato Petro: Quodcunque 
10 ligaveris super terram, erit ligatum et in celis, et quodcunque solveris 
super terram, erit. solutum et in celis, !) hominum subiceremus vestigiis 
! coneuleandum vel assentiremus subici. Dum enim gloriosus pontifex 
| 'Thomas?) pro recuperanda ecclesie Anglicane libertate, quam latitudo 
regalis abusionis excederat, expollaeionem facultatis sui suorumque 
15eonsanguineorum et inopiam atque exilium forti tulerit animo ct 
demum caput sacrum gladiis optulerit impiorum, quid nos facere 
debemus pro tuenda libertate et reverencia sancte sedis Romane, 
que tot martirum sanguine erecta est totque confessorum vigiliis, 
laboribus et doctrinis ornata et quam sacris sanctorum patrum 
90sanxionibus et cesarum recognicione. novimus cunctarum a Deo con- 
slitutam esse ecclesiarum caput, in cuius soliditate capitis omnis 
edifieacio constructa crescit in templum sanctüm in domino, in quo 
omnes christiani reedificantur in habitaeulum Dei in spiritu sancto. 
Hortamur igitur, admonemus, obsecramus convocamusque ante iudicis 
25infallibilis tremendum examen eundem carissimum, ut diximus, nobis 
ex affeccione filium Sigismundum regem illustrem rogantes propter 


Dei et apostolice sedis intuitum, quatenus semota omni humana . 


E gracia, omni parcialitatis affectu, velit ita in hae divina causa partes 
operaque sua effectualiter interponere, quantum potest et quantum 
3O0sibi convenit, quod execucioni mandari valeant sine divina offensa 
et ecclesie sancte oblata per nos et tota mente optata, queve ipse 
affectare debet, in tranquillitatem videlicet el reintegracionem chri- 
stianorum. Ex hoe quippe apud dominum premiorun merebitur 
grandem retribucionem,. sanctaque ecclesia mater sua, talis filii 
35sublevata et pacificata interventu, ipsum merito predicabit glorio- 
siorem aput Deum et homines virtute quam regni fastigio. 
[14] Et quia supra diximus, ut in capitulo precedenti apparet, 


"— NUM. EP CNN 





1) Aus Matthaeus 16, 19. 
3) Erzbischof Thomas von Canterbury. 
Finke, Acta concilii Constanciensis, IL. » 





- p oce» VOUMED CONTE cU EMEND 






306 III, Abschnitt, "Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


quod incipit: Verwmtamen,!) et finit: certificabimus, quamvis a fide 
dignis habuerimus, predictos modos pervenisse ad manus regis 
ipsius,2) nichilominus, ipsos transmittimus cum hac nostra respon- 
sione, et petimus ab eo certificari, utrum velit aliquos predietorum 
inodorum acceptare vel alios non parciales proponere; quoniam parati 5 
sumus, ut supra obtulimus in predicto capitulo.?) 

Hic deficiunt. modi, de quibus supra mencionem feci*) in margine 
folio sexto.^) Et mentis intuitu peto notare, quod5) post universas 
articulaciones, responsiones et modos datas per dominum nostrum 
Gregorium XII. prefatus orator regie maiestatis satis seriose cum 10 
invocacione notariorum et testium protestando sic conclusit ita dicens, 
ut. sequitur ?): 

Ego orator eiusdem domini mei regis Homanorum etc. in persona 
eiusdem regie maiestatis vos dominum Angelum  Corrario, Gre- 
gorium XII nuncupatum, et vestrum collegium et omnes et singulos 15 
de vestra obediencia ete. certifico vigore litterarum credencialium 
regalium vobis exhibitarum,") quod in eodem concilio prefatus 
dominus meus rex nullam parcialitatem ostendet alicui parcium, sed 
sequetur viam iusticie et consciencie et vestigia sanctorum patrum 
et taliter") se. habebit in predicto concilio, quod Deo et mundo 20 
ostendet, quod ipse erit dominus communis et non parcialis in 
dicto concilio. 

Protestor?) vobis, reverendissime domine Angele Corrario, Gre- 
gorius XII nuncupatus, atque vestris communiter et particulariter 
cum debita reverencia et honore, quod, si ad dietum concilium non 25 
venielis, procedetur") ad disposicionem et execucionem dicti concilii 





a) totaliter B. b) procidetur B. 

7) Vgl. oben Punkt 9. 

9) Am 27. Februar wusste. Gregor das noch nicht. Vgl. oben Nr. 64. 

?) Hierauf folgt in C: Modi autem sequuntur. Doch fehlen sie wie in B. 30 
*) Vgl. Punkt 14. | 


?) Das. stimnt zu keiner. Handschrift. 






?) Ueber die Verwerthung dieser Stelle vgl. oben Einleitung. 

?) Diese beiden Punkte. sind in. C schon oben an den fünften Punkt der In- 
struktion angeknüpt. — Der. erste Punkt. beginnt: Sexto item ego usw. Sonst stimmt 95 
er würtlich mit obigem. Ve 

?)) Der. Beglaubigungsbrief. Sigismunds fehlt. 


?) dn C beginnt der Protest: Ultimo idem orator regie maiestatis etc. protestatur 
vobis et vestris communiter usw. 





B. Gregors XII. Stellung zum Konzil bis zur Eróffnung. Nr. 73—75. | 307 


vestra et vestrorum absencia non obstante, Dei omnipotentis et pre- 
sencium in eodem concilio presencia supplebitur. !) 
Sieque prefatus recessit orator de pallacio?) atque de Arimino. 
Datum per copiam die decollacionis sancti Johannis Baptiste 


; 5per vestrum humilem.?) 

E D TA ? LI LI Y . . 

E 14. Doge Thomas Mocenigo gewáhrt dem Angelus Corrario (olim Gre- 
3 gorio XII nuncupatus) ewt seiner ganzen Kurie freies Geleit, zum Konzil 
- * . 

3 "nach Konstanz und zurück zu ziehen zu Land und zur See: civitatibus 
1 nostris Venetiarum, Clugie, Torcelli atque Murani dumtaxat exceptis. 
1 10 Der. Salvuskondukt gilt auf ein. Jahr. | 1414. September 6.4) 

: Aus Staatsarchiv Venedig, Deliberazioni del Senato VI fol. 9 zu obigem Datum. 
3 z 

; 45. Nicht angenommener Vorschlag der Minderheit des Rathes zu 


Venedig, Gregor XII. auf seine Ditten zu gestatten, in Konzilsangelegen- 
heiten zwei Motte in. Verona. zu verweilen; nach Ablauf dieser Frist müsse 
15er zurückkehren oder zum Konzil reisen, wofür ihm ein Salvuskondukt 
durch das Venezianische Gebiet zu gewühren sei. 1414 September. 20. 


Aus Staatsarchiv Venedig, Deliberazioni del Senato VI, 11 zu obigem Datum. 


Ser Jacobus Erizo consiliarius: 
Quod respondeatur reverendissimo patri domino fratri Thome 
20episcopo Liciensi?) et sapienti viro domino Petro de HRambauis, 
ambassiatoribus reverendissimi domini Angeli Corrario Gregorii XII. 
nuncupati: 





!) Hierauf folgt in C: Petrus de Nema. Die XIII mensis Augusti anno 
" M*CCCC?XIIIL. | Ueber die Bedeutung dieser Stelle vgl. oben Einleitung S. 199. 


95 ?) Das heisst von der Kurie Gregors. 
3) Ueber das Datum und die Unterschrift vgl. Einleitung S. 198. 
3) ,Cum pro pace et unitate ecclesie.^ — Datum in nostro ducali palatio die 


sexto septembris, indictione octava M?CO?CCX"IIIL. — Dieses Geleit hatte der Erz- 
bischof von. Spalato im Namen Johanns XXIII. am selben Tage erbeten (fol. 8 v.). 
30 5) Thomas Morganti wurde 1408 von Gregor XII. zum Bischof von Lecce 
ernannt, konnte sich aber gegen den von Johann XXIII. 1412 ernannten  Gurellus 
nicht behaupten. 1417 September 28 schreibt Sigismund an die Kónigin Maria von 
Jerusalem, Gouverneurin von Tarent und Lecce, dass ein neapolitanischer Edelmann 
den Bischof Thomas semes Bisthums beraubt habe, und bittet ihn zu schützen. 
-95 Archiv für. üsterreichische Geschichte 59, 95. — Vgl. daselbst S. 17. 1419 wird 
Thomas nach Nocera versetzt. 


20* 





T PCI NGA tar dde DR S Ru Mm E Me P che OV ASI La cu eU e. TET E RUE QNT SNC WORT 


308 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 





. Et ad partem, per quam requisiverunt, quod placeat nostro 
dominio concedere, quod dictus dominus Angelus Corrario possit d 
venire ad civitatem Verone et ibi morari et quod possit mittere am- | 
bassiatores et nuncios ad consilium pro reformatione concilii - et 
quod habeat salvum conductum pro se et comittiva sua ac rebus5 
suis in forma necessaria, quoniam est dispositus, sicut semper fuit, 
ad reintegrationem ecclesie et ad faciendum ea, que sint unionis et 
pacis christianorum et bono Italie et postponere certas dubietates 
mundi, respondeatur, quod sperantes nos, quod habeat desiderium 
et optimam intentionem ad unitatem ecclesie Dei et ad alia, que 10 
sint quietis et pacis Italie pro remotione guerrarum et scandalorum, 
sumus contenti, . . . quod possit venire ad civitatem nostram Verone 
per mare et passus nostros a Clugia inde et per flumina usque ad 
ipsam civitatem et ibi stare posse mensibus duobus tantum, ut pro- 
ponat, deinde facere ea, que ostendit habere in animo suo circa per- 15 
üinentia ad concilium, possendo ibidem pro se et familia sua existente 
secum aut veniente ad eum stare secure, libere et sine aliqua molestia, 
novitate vel impedimento ac mittere ambassiatores et nuncios hinc 
et inde libere et secure in hoc termino mensium duorum, in fine 
quorum teneatur recedere eundo ad concilium vel alio, ubi sibi placuerit, 20 
dummodo exeat de terris et locis nostris, intelligendo, quod stante 
firmo domino Gregorio in Verona sive super territorio nostro duobus 
mensibus predietis non possit ei elongari terminus ullo modo vel 
forma nisi per tres partes istius consilii. Set si recederet iturus ad 
concilium sive quod iret ad concilium, possit fieri sibi salvus con- 25 
ductus et dari receptus et transitus et reditus per terras nostras pro 
veniendo vel eundo ad alias partes, sicut ad presens concedi potest. 
De parte 30.!) 


106.  Vorschláge der Gesandten Malatestas (bei Kónig Sigismund), um 
Gregor XII. zur Anerkennung und zum Besuch des Konstanzer Konzils 90 
zu bewegen: Vollmacht für .Sigismund zur Konzilsberufung; Geleitsbriefe 





?) Der Vorschlag der Mehrheit unter Anführung des Ser Albanus Caduario ging 
durch: Den Gesandten Gregors XII. solle geantwortet werden, dass der Gesandte 
Johanns XXIII, der Erzbischof von Calocsa, im Anfang des Monats einen Salvus- 
kondukt fün ihn erbeten habe, der ausgestellt sei; wünsche er einen ühnlichen, so 35 
künne er ihn erhalten. Ultra continentiam dieti nostri salvus conductus non videmus 


multis respectibus pro honore nostri dominii facere posse. De parte 51, de non 8, 
non sinceri 16. 












B. Gregors XII. Stellung zum Konzil bis zur Eróffnung. Nr. 76. 309 


für Gregor und die Seinigen von Sigismund und Friedrich von Oester- 
reich; Sicherstellung in. Konstanz; pekuniáre Unterstützung wáhrend des 
Aufenthaltes in. Konstanz. (1414. September, October?) 


B aus Cod. 5097 fol. 164 der Hof- und Staatsbibliothek in. Wien. 


s Notandum, quod honorabiles et religiosi viri magnifici etc. 
; domini Karoli de Malatestis oratores super transitu domini Gregorii 
pape et eius disposicione proponebant, quod, licet a dicto domino 
Gregorio nichil susceperint in mandatis, quemadmodum nec [a]") 
magnifico domino Karolo, credebant tamen et sub forma credulitatis 
1 1Oestimabant, quod, si iuxta tenorem capitulorum subscriptorum dis- 
| poneretur,") dictus dominus Gregorius ad arripiendum iter versus 
Alamanniam super tractanda materia unionis fidelium posset inclinari. 


[1] Primum est, quod dominus Gregorius indilate mittat unam 
bullam, in qua tradat auctoritatem et facultatem serenissimo domino 
15Sygismundo Romanorum etc. regi ad convocandum et indicendum 
nomine sui concilium generale quodque idem dominus rex in ipso 
concilio et toto tempore, quo celebratur vel continuatur, sit communis 
partibus hincinde et nullatenus parcialis favens cuilibet de suo iure. 


[2] Secundum quod dominus Gregorius ad statim?!) expedita 
90bulla premissa arripiat iter cum sua curia scilicet. dominis cardi- 
nalibus et prelatis nee non dominis et aliis tam spiritualibus quam 
secularibus quibuscunque se comitari volentibus appropinquando ad 
partes Alamanie per terras dominii Venetorum *) usque ad civitatem 
Veronam, ulterius per terras ducis Austrie processurus. Verum si 
25 dominus Gregorius quocunque impedimento legitimo et racionabili 
obstante venire non posset, quod absit, mittat suos notabiles oratores 

cum sufficienti et pleno mandato.?) 
[3] Tertium quod regia maiestas disponat cum domino Frydrico 
duce Austrie, ut det transitum et salvum conductum sufficientem et 
30extensum per litteras suas patentes etiam adiuncta brigata seu comi- 
tiva pàrte sui, si petatur per terras sue dicioni subiectas dicto 
| domino Gregorio vel suis oratoribus, si fortassis ipsum dominum 
Gregorium non contingeret venire, et omnibus secure Alamaniam et 





a) Fehlt B. b) disponentur eher B. c) Venetarum B. 
35 1) Aus dem indilate in Punkt 1 und dem ad statim Aier geht klar hervor, dass 


die Erüffnung des Konzils sehr nahe bevorsteht. 
2) Die Absendung des Kardinals Dominici und des Patriarchen von Konstan- 


E. 
F tinopel ist den Gesandten also noch unbekannt. 





310 IIT. Abschnitt. - Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


concilium generale accedentibus veniendi, standi et redeundi, quando 
et quociens fuerit opportunum. 

[4h] Quartum quod etiam prefatus dominus serenissimus rex 
per terras suas patentes litteras domino Gregorio cum tota sua 
curia comitiva omnibus et singulis de obediencia sua, cuiuscunque 5 
status, gradus vel condicionis existant, coniunctim et divisim, nec non 
suis ambasiatoribus seu oratoribus, si ipse dominus Gregorius non 
veniret, tradat suum salvum conductum in sufficienti, plena ac 
meliori forma quodque certos notabiles de suis mittat ad levandum 
dietum dominum Gregorium cum suis in metis dominii ducis Aus- 10 
0trie versus Italiam, qui etiam honeste conducant eundem usque ad 
terras imperii vel saltem obediencie sue, quas duxerit eligendas. 

[5] Quintum quod pendente tractatu de accessu domini Gregorii 
vel suorum oratorum cum pleno et sufficienti mandato mittendorum, 
ut prefertur, per prelatos obediencie contrarie seu quosvis alios 15 
in preiudicium dicti domini Gregorii et obediencie sue nichil penitus 
attemptetur. 

[6] Sextum quia prefati oratores a regia maiestate intellexerunt, 
qualiter ipsa, ne accessus dicti domini Gregorii propter penuriam 
seu defectum expensarum impediretur seu prorogaretur in longum, 20 
quovis modo vellet subvenire ipsi domino Gregorio singulis mensi- 
bus, quam diu durabit concilium, in duobus milibus florenis!), cre- 
dunt ipsi oratores, quod dominus Gregorius in minori posset con- 
tentari. De quo vel quid regia celsitudo facere disposuerit, informari 
petunt ae eisdem declarari.?) 25 


C. Benedikt XIIL, Spanien und das Konstanzer Konzil von 
Herbst 1413 bis Herbst 1414. 


a. Plan einer spanisch -franzüsisch-neapolitanisehen Einigung gegen das Konzil 
, im Herbst 1413. 


71. Kónig Ferdinand von Aragonien an Kónig Ladislaus von Neapel 30 
erklárt sich bereit; das von den Gesandten desselben vorgeschlagene 
Dündniss abzuschliessen, besonders weil es im Interesse der Kircheneinheit 





!) Vgl. hierzu Aschbach, Geschichte Kaiser Sigmunds I, 378. 


*?) Hieraus scheint doch hervorzugehen, dass die Gesandten Malatestas bei 
Sigismund. sind. 









.Q. Benedikt XIIL., Spanien und das Konstanzer Konzil. Nr. 77, 8, 311 
geschehen soll. Er beabsichtigt demnáchst eine Botschaft nach Neapel 
zu senden. Balaguer 1413 October. 18, 


Aus Regbd. 2383 fol. 152v. der aragonesischen Künige im Archiv der Krone 
zu Barcelona. 


5 Littera missa regi Landislao super unione sancte matris ecclesie. 
Excellentissimo principi domino Landislao . . . Ferdinandus... 


Litteris vestris iocunde receptis ambaxiatorumque vestrorum ser- 
* monibus placide intellectis, legacionis eorum verbis comperimus vos 
P appetere nobis indissolubili amicicie federe alligari . . . Ad quod 
- 10amplectendum ... movemur precipue, cum, ut habet series legacio- 


nis, . . . sancte matris ecclesie unionem, ad quam intentio tota 
nostra curis agitatur continuis, colliditur et intrinseco cordis desi- 
derio occupatur, vos christiana punctus religione per inde multa 
prevaricacione concussa mente pura exquiritis et. nobiscum ae aliis 
15 Christi fidelibus insequi concupiscitis modos omnes, quousque sol a 
suo radiet solio et splendeat in tante obfuscacionis nubilo pastor 
unieus et verus vicarius Jhesu Christi. Sed quia materia predictorum 
non patitur sine longa prolixitate?) tenore huiusmodi reserari . . . 
intendimus ambassiatores nostros in brevi super predictis ad vos trans- 
90 mittere . .. Datum in obsidione civitatis Balagarii . . . XVIII. die 
Octobris. M'GCCOCXTITS Hex Ferdinandus. 





v8. Kónig Ferdinand von Aragonien an Papst (Benedikt XIIL) theilt 
ihm amit, dass er aus den Gespráchen eines Sekretürs des franzósischen 


Dauphins. vernommen habe, alle Herzóge, Grafen und. Magnaten. Frank- 
[ 95 reichs wollten Kónig Karl VI. instándigst bitten, dass er sich wieder füv 
3 die Obedienz Benedikts XIII. erkláre. — Balaguer. 1413. Oktober. 21. 

! 


Aus Regbd. 2403 fol. 127 der aragonesischen. Künige. im Archiv der Krone zu 
Barcelona. 


Sanctissime ac beatissime pater. Cogit nos sancla quippe fides 

30 catholica, quia") solo in uno lapide fundamentum constituit ei Deus, 
cogit nos eristiane religionis devocio multe prevaricacionis collisa 
gemitibus, cogit nos gregis dominici oberrantis deplorosa scisura 
neffandissimi peste scismatis radicata, ut ipso scismate inarcescente 
congratulatione letemur inmensa et aplausu iocundo plus solito, que 
35 de eius salute occurrerint, proferamus. Hinc est, clementissime pater, 





a) prolexitate Heg. b) qui Aeg. 











319 III. Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils, 


ut sermonibus cuiusdam secretarii ducis Guiane,?) consanguinei 
nobis karissimi, ad nos transmissi collegimus leto corde, quod 
omnes duces, comites Francie et magnates unanimes conglutinati, 
intelligencie solis fascibus illustrati et. catholica punccione contriti 
ad invicem concluserunt, sanctitati vestre effectualiter obedire et 5 
Francorum regi instantissime supplicare, ut ipsi et cunctus populus . .. 
sub apostolico vestri ductu redueti sanctam ecclesiam catholicam ob 
inde tantis passam naufragiis venerentur, que vestre?) beatitudini toto 
plus ardore alacritatis referimus, quanto fervencius filiali ex debito 
ipsius matris eeclesie seccioni lacrimabiliter condolemus. — Ideo, 10 
beatissime pater, filiali recomendacione premissa iocundius hec eidem 
beatitudini intimamus, sperantes e firmo, quod filius Dei vivi, euius 
res hic agitur, taliter corda predictorum et aliorum eius sanguine 
redemptorum indilate spiritus sancti gracia obumbrabit, quod exiet 
lumen de lumine, nebulosa evulsa caligine, illuminaus totum orbem 15 
et velut luna clarior per secula radiabit verus Petri successor et 
universalis Christi vicarius Benedictus . . . Dat. in obsidione civi- 
tatis Balagarii . . . XXI die Octobris . . . M*'CCCC?XIIT. 
Hex Ferdinandus. 


19.. Instruktion. Benedikts XII für seinen. Gesandten. Didacus Navarro 20 
an (ie. Kónigin Johanna. II. von Neapel, betreffend. die zweimalige Bot- 
schajt ihres Druders Ladislaus an. ihn; Plan eine pápstliche und. arago- 
nesische Gesandtschajt an ihn zu schicken; Nachricht in. Morella. vom 
Tode des Ladislaus; | Anerbieten der. pápstlichen  Bestátigung; Warnung 
vor. Verhandlungen mit. Johann X XIII. und vor einer Heirath mit. einem 25 
Gegner. Benedikts; Entschuldigung wegen der. Heirathsverhandlungen mit 
Aragonien; Verhandlungen mit den Rómern und. Benedikt treu. gebliebenen 


Beamten. sowie mit Gregor. XII. 1414. October. 


Aus Regbd. 352 fol. 36 s. des Vatik. Archivs. 





a) vestri Heg. l 30 

) Der Herzog von Guienne ist der 1415 gestorbene Dauphin Ludwig von 
Frankreich, der damals gerade mehr an der Regierung sich betheiligte. Vgl. S. 204 
Anm. 3. Mit dieser Angelegenheit hüngt wohl zusammen ein Empfehlungsschreiben vom 
selben Tage, das sich im selben Bande fol. 126 v. findet, für nicht genannte Gesandte 
Ferdinands an. Karl VI. von Frankreich, die Herzüge von ,Bar, Borbo, d'Orlenchs, 35 
de Barri, Burgundie, Aquitanie*, worin steht: Super nonnullis, que pre cunctis mundi 


negociis sunt insita cordi nostro, ambaxiatoribus nostris nonnulla comisimus serenitati 
vestre extensius reseranda, 








€. Benedikt XIII, Spanien und das Konstanzer Konzil. Nr. 79. 313 


et archipresbiter Segobricensis ex parte domini nostri pape habet 
^ facere in partibus Italie. 
3 2) Et primo, quia principaliter mittitur ad reginam Neapolitanam 
Sapplicando ad partes, ubi fuerit, quam primo facultas se offeret, 
aecedat ad eam, et presentatis sibi litteris ac salutacione et bene- 
dietione sibi oblatis, explicabit eidem, quod dominus noster affectuose 
desiderat certiorari de statu prospero suo negociorumque suorum. 
Propterea auditis rumoribus eidem domino nostro displicentibus de 
1Oobitu regis Landislai fratris sui illico decrevit mittere dictum Dida- 
cum ad eam ad sciendum eius statum et consolandum ipsam et 
confortandum et offerendum se in omnibus, quibus eam valeat iu- 
vare et consolari tanquam filiam et vassallam specialem ecclesie 
Romane subiungendo, qualiter, ut ipsa scit, dictus rex Landislaus 
15 frater eius, qui tune vivebat, misit suos ambaxiatores eidem domino 
nostro primo Demetrium de Guerau postea dominos Ricardum Dal- 
demarisco et Raymundum "Torrelles milites?) et eidem explicarunt 
bonam affectionem et zelum, quos rex ipse habebat ad unionem sancte 
matris ecclesie et ad personam domini nostri pape ex parte ipsius 
20regis eidem domino nostro plurima offerentes. 

Quibus benigne et ad plenum super hiis, que ex parte ipsius 
regis exponere voluerunt, auditis dominus noster deliberavit ad 
eundem regem quendam doctorem?) et dietum Didacum una cum 
ambaxiatoribus illustris regis Aragonie destinare ad sciendum speci- 

25fice ab eodem rege, que per prefatos ambaxiatores suos generaliter 
fuerunt exposita et super eis cum ipso hege conferendum et con- 
cordandum. 

Cumque idem dominus noster papa misisset suos ambaxiatores 
ad civitatem Barchinonensem, ut expectassent ibidem per aliquot 

30tempus ambaxiatores regis Aragonie, ipse rex deliberavit non mittere 
ambaxiatores suos, donec fuisset locutus cum domino nostro papa, 
eum quo intendebat esse infra breve tempus.*) Et pro tanto idem 
dominus noster per suas litteras mandavit dictis suis ambaxiatoribus, 
ut redirent ad eum ad.hoc, ut interessent in his, que tractarentur 





.85 1) Er erscheint ófter zu. Gesandtschaften verwendet. 
3) Ueber diese Gesandtschaften habe ich nichts auffinden künnen. 
3) Gregorius d'Ornos, archidiaconus Elnensis, Doktor utriusque Juris. 


*) Da Künig Ferdinand doch frühestens im Frühjahr des Jahres 1411 an die 
Zusammenkunft mit Benedikt dachte, so ist die Zeit des Wartens ungewühnlich lang. 


e Sequuntur instructiones eorum, que Didacus Navarro!) canonicus: 


314 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 






seu dicerentur per ipsum dominum nostrum et regem Aragonie, et 
plene informati de eorum intencione possent loqui magis specifice 
cum prefato rege Landislao, et sic dicti ambaxiatores habuerunt 
reverti de Barchinona ad Dertusam, ubi dominus noster cum suo 
curia residebat. 5 

Deinde prefati dominus noster et rex Aragonie convenerunt in 
Morella?) et tractando de factis predictis et unionis sancte matris 
ecclesie venerunt nova,2) quomodo illustris rex Landislaus transi- 
verat de hoc mundo ad Deum. Quibus auditis dictus rex Aragonie 
cum instancia requisitus per Catalanos de tenendo eis curias habuit 10 
festine recedere a domino nostro sine eo, quod aliquid fuerit pub- 
licatum?) de hiis, que contulerant, maxime quod tangeret dictum 
regem Landislaum vel ipsam reginam. 

Sed quia dominus noster summe affectabat bonum in honorem 
dicti regis Landislai fratris. sui nec non honorem et utilitatem 15 
regiue predicte et affectum, quem habebat ad regem, habet nunc 
ad reginam predictam duplicatum, dolens nimium de morte dicti 
regis Landislai statim, ut prefertur, voluit, quod dictus Didacus 
iret ad reginam ipsam et ex parte ipsius domini nostri con- 
fortaret eam, offerendo sibi ex parte ipsius domini nostri pape 20 
confirmationem regni Neapolitani, ubi velit recognoscere regnum 
ipsum tenere pro ecclesia Romana et domino nostro, nec non et 
omnia illa, que dominus noster pro honore suo facere poterit, que 
ipse facere est paratus bono corde. | 

Et si contingat, quod regina non est in concordia cum Johanne 25 
intruso, tamen est in tractatu concordie, instabit dictus Didacus 
apud ipsam et suos consiliarios, quod non concordet cum eo nar- 
rando condicionem et opera mala ipsius Johannis satis toti mundo 
notoria et signantur inimicicie, quas habuit cum fratre suo rege 
Landislao, cum dominus noster, ut supra dictum est, sit paratus 30 
dare sibi omnem favorem, quem poterit. Si vero constet, quod sit 
iu concordia, dicet sibi dictus Didacus, quod papa non credit, quod 
ipsa voluntarie concordavérit eum dicto Johanne suo et suorum ini- 
mico, nec sperat, quod ipse unquam faciat sibi bona opera, ymo 
quod nunc debet magis cavere ab ipso quam antea et consulit sibi,35 — 









) Vgl. darüber oben Einleitung und unten die Aktenstücke Nr. 84 ff. 
?) Nach der Chronik des Künigs Juan Kap. 11 kam die Nachricht in Morella 
wohl zu Anfang September an. 


?) Vgl. zu dieser. Bemerkung die Notiz S. 339 Anm, 9. 





€, Benedikt XIII, Spanien und das Konstanzer Konzil. Nr. 79. 315 


quod ita faciat et addat alia circa istam materiam, secundum quod 
viderit disposicionem in ea. Et si regina dieat: Volo ob reverenciam 
Dei et contemplacionem domini nostri pape in nullo concordare cum 
Johanne, casu ipso domino nostro,*) in quo dabit michi favorem aut 
5me iuvabit. Eo casu sciat ipse Didacus intencionem regine, quid 


OT UT SOT SPP TER E 


habere voluerit a domino nostro et dicat sibi, quod iuxta sibi per 

ipsam reginam apperta, quantum cum Deo poterit in hiis, que 
1 cedant in domini nostri pape et ecclesie Romane servicium et ipsius 
: regine beneplacitum, favorem et honorem, totis viribus laboravit et 
I lOsperat absque dubio, quod dominus noster papa se habebit taliter 
erga. ipsam et ipsius honorem, quod ipsa debebit merito contentari. 
: Simili modo si regina procuret vel alii sibi procurent maritum 


captata opportunitate instabit idem Didacus, quod non contrahat 

matrimonium cum persona, que non sit in obediencia domini nostri 
15 vel de favore suo, sed quod sit talis persona, que verisimiliter pro- 
- ficiet cirea unionem ecclesie sancte Dei. 

Et si dicatur eidem Didaco per reginam, quod Demetrius de 
Guerau primo, postmodum confessor ipsius regine fuerunt missi ad 
dominum nostrum ad supplicandum sue sanctitati, ut procuraret sibi 

20in maritum unum de filis regis Aragonie, isto casu dicetur sibi, 
quod, licet dominus noster pluries super hoc requiri fecerit dominum 
regem!) et ipse distulerit respondere, usque quo essent simul, quia, 
postquam fuerunt simul, intenderunt cirea predicta et alia pertinencia 
ad vias et modos unionis ecclesie prosequendas, supervenerunt nova 

] 25de obitu domini regis Landislai. Dictus rex Aragonie fuit ex hoc 

| dubius, in quo status dicte domine resideret et subito non potuit 
clare dominus noster respondere, quia et ipse rex fuit cohactus ad 
curias Cathalonie recedere et dominus noster noluit expectare, quin 
statim mitteret dictum Didacum ad reginam ipsam, ut interim posset 

| 30 de statu suo et negociorum plenius informari. 

p Advertat tamen dictus Didacus, ut, si quo modo fieri possit, lo- 

! quatur eum priore sancti Maximini?) antequam cum regina, et in 





a) easu ipso d. n. Reg. 
1) Aus dieser Darstellung sollte man | schliessen, dass Künig Ferdinand kein 
. 95 Interesse an der neapolitanischen Heirath gehabt habe. Das ist aber wohl der Full. 
Fromme, Die spanische Nation auf dem Konstanzer Konzil S. 6f. hat seine Be- 
. mühungen nach dem Tode des Ladislaus geschildert. Johanna fiel aber bald darauf 
ab und heirathete den franzüsischen Prinzen Jakob von der Mark (de la Marche). 
?) Doch derselbe Hugo Claperii, den in früheren Jahren Benedikt XIII. zu ver- 
AQ schiedenen  Gesandtschaften verwandte. Vgl. folg. Seite Anm, 1, 





-. Co*£& os7 ow Hp WIL 
e LP» 






316 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


hoc dabit omnem operam pro maiori avisamento eorum, que ipse 
 Didaeus loqui habet cum dicta regina. Ubi autem non potuerit cum 
eo loqui per antea, loquatur secum, postquam fuerit cum dicta regina. 

Et si facultas se offerat, temptabit dictus Didacus intrare Romam 
et loqui eum Romanis. "Temptabit eciam videre prefectum urbis et5- 
etiam castellanum Soriani.!) Dictis autem Romanis explicabit affec- 
tum, quem dominus noster semper habuit ad reducendum curiam in 
Homam et quantum pro hoc laboravit quantasque expensas et mala 
proinde sustinuit etc, inducendo eos, ut viceversa debent affici et 
dare locum et modum, quod dominus noster, sicut afficitur, ut pater 10 
ad filios vadat ad eos etc. Prefecto et castellano predictis, prout ad 
quemlibet pertinet, explicabitur afectio, quam dominus noster ad eos 
habet et confidenciam, quam de ipsis gerit et affectum, quem habet 
ad unionem ecclesie et ponendi curiam in Homa exhortando eos, 
quod ut fideles filii velint ad id dare operam efficacem avisando 15 
dominum nostrum de his, que ad premissa fuerint accommoda et de 
statu ibidem occurrentia. 

Et simili modo si facultas se offerat, adibit terram, ubi antipapa 
Gregorius erit. et. senciet. cum ipso Gregorio et suis anticardinalibus 
et Carolo de Malatestis, quod sentire poterit super factis ecclesie 20 
et tractatibus, qui sunt inter dominum nostrum papam et ipsum 
Gregorium?) 

Informabit se etiam idem Didacus de anticardinali Barensi?) 
qui est cum. Johanne, quid est de ipso. Et de omnibus premissis 
quidquid sentire poterit iuxta instructiones sibi datas idem Didacus, 25 
quam cicius poterit, scribat domino nostro pape. F. Rouira. 

hecessit iste de mense Octobris anni prescripti. 


b. Gesandtschaft Sigismunds, Johanns XXIII. und Karls VI. naeh Spanien im 
Jahre 1414. 


80. Kónig Ferdinand von Aragonien an Papst Benedikt XIII. theilt 30 
mit, dass die Kónigin von Kastilien die Ankunft eines Boten der 
Gesandten. Kónig. Sigismunds, des Küónigs von Frankreich, einiger Uni- 





) In dem von mir in der Rüm. Quartalschr. 1893. verüffentlichten Schreiben 1 
des Priors s. Maximini, Hugo Claperii, wird auch der Prüfekt des Kastells Soriani | 
genannt. 35 

?) Vgl. über diese Verhandlungen mit Gregor XII. unsern ersten Abschnitt. 

?) Ludwig, Sohn des Herzogs Robert von Bar. Er war von Benedikt kreirt 
und hielt sich auch nach seinem. Uebertritt vielfach von der Kurie fern, 





E 
" 






C. Benedikt XIIL, Spanien und das Konstanzer Konzil. Nr. 80. 317 


angezeigt und wm seinen Rath ersucht habe; er sei für Gewáhrung des 


d Salvuskonduktes für sie mit Ausnahme der Boten Johanns, der kürzlich 
P einen seiner Gesandten habe misshandeln lassen; doch werde er sich der 
31 5 Entscheidung des Papstes fügen. Saragossa 1414 Mai 18. 

: Aus Regbd. 2404 f. 53v. der aragonesischen Künige im Archiv der Krone in 
E Barcelona. 


Sanctissime ac beatissime pater. Ex litteris illustris regine 
Castelle sororis nostre precare noviter innotuit quippe nobis, ad 
1Oillustrem regem Castelle nepotem nostrum precarum ex parte am- 
bassiatorum imperatoris Alamannie et regis Francie ac nonnullarum 
universitatum nec non ilius intrusi Johannis super factis unionis 
sancte matris ecclesie certum nuncium de proximo advenisse, salvum 
conductum et guidaticum pro ipsis ambassiatoribus ab eodem rege 
15expressius postulando, super quo eadem illustris regina, an dictum 
salvum conductum dari et concedi eis debeat, sive non, a nobis 
peciit consilium reportari. Super quo, pater beatissime, proposuimus?) 
eidem illustri regine minime respondere, donech sanctitatem vestram 
de et super hiis duxerimus consultandam et ab eadem responsum 
20 habuerimus, quid fiendum, quamquam, pater beatissime, primis aspec- 
tibus, salvo eiusdem sanctitatis saniori consilio, videretur, ipsum 
salvum conductum dictis ambassiatoribus concedi debere, demptis 
illis ex ipsis, qui formaliter ex parte dicti Johannis intrussi adveniunt?), 
eo quia tractatu eiusdem nuncius noster, Martinus Sanccii de Castro 
25 Xerii, quem nuper Romam destinabamus, dum in civitate Avini- 
onensi applicuisset, captus extitit acriter et. multis contumeliis et 
opprobriis maceratus.?) Quocirca, beatissime pater, sanctitati vestre 
filiali recomendacione premissa humiliter supplicamus, quatinus inten- 
tum vestrum super hiis nobis reserare vestre placeat sanctitati, ut 
30 de huiusmodi negocio dicte illustri regine scribere certissime valeamus 
nec non dilecto consiliario nostro Francisco Daranda donato Porteceli 





a) prepos. Aeg. 
1) Universitatum doch im Sinne von Universitüt? Wir wissen aber weder von 
der Universitüt Paris noch von einer andern, dass sie hierbei betheiligt waren. 

Tg 3) Es ist der Patriarch Johann von Konstantinopel, den Johann XXIII. schon 
am 18. Mai 1413 gemüss den auf dem rümischen Konzil gedusserten' Wünschen zum 
Legaten für Spanien bestimmt hatte. Vatik. Archiv Regbd. 345. fol. 194 1,De sum- 
mis celorum*). Vgl. auch Forschungen und Quellen S. 311 Nr. 6. 

3) Hierüber ist sonst nichts bekannt. Dass man so mit spanischen kirchlichen 

AQ Gesandten verfuhr, die als Spione galten, vgl. Rüm. Quartalschr. 1893 S. 167 f. 


| 
| 
| 





versitüten!) und des Intrusus Johann, die wm Geleitsbriefe báten, ihm. 


* NATOS CIEL Ww d ad uil 





318 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


in cunctis, que vobis nostri parte scripserit, fidem credulitatis in- 
dubie adhibere. Almam personam vestram conservare dignetur in- 
columem filius virginis gloriose. Dat. Cesarauguste . . . VIII die 
Madii . . . millesimo CCCC?XIV?. Rex Ferdinandus. 


81. Aónig Ferdinand von Aragonien sendet Benedikt XIII. einen. Brief 5 
der von Frankreich kommenden  Gesandten. und. schlágt vor, auch dem 
Gesandten. Johanns X XIIL, dem er ja nur am Orte der Zusammenkunft 
mit. Benedikt. Audienz geben werde, einen Geleitsbrief zu geben. 
Saragossa 1414 Mai 26. 
Aus Regbd. 2404 fol. 121 der aragonesischen Kónige in. Archiv der Krone zu10 
Barcelona. 


Sanetissime ac beatissime pater. Ab his, quos novi rumores 
nunciant legatos a Francie partibus prosilire, quasdam recepimus 
litteras, quarum sanctitati vestre copiam unacum responsione earundem 
per nos factam transmittimus huiusmodi interelusa.!?) Quia tamen 15 
sermonibus dicte littere portitoris intelleximus, quod ex parte Balta- 
saris de Coxa inter ambassiatores previos stat unus, distulimus illi 
salvum conductum concedere, quousque vestram consultaverimus sanc- 
litatem. Set videtur nobis, quod non obstante, que suo nomine 
ambassiatori nostro fuerint pridie irrogata, contemplacione tante rei 20 
el ex eo, quod audienciam eidem concedimus in loco, ubi vestra 
presens fuerit sanctitas, salvus conductus dicti Baltasaris ambassiatori 
non debeat denegari, adeo ut hinc sacre materie videamur omnem 
directivum modum, quem possumus, tribuere . . . Dat. Cesarauguste 
. . . XXVI die Madii . . . M'CCCC?XIV..— Rex Ferdinandus.) 25 


82. Künig Ferdinand von Aragonien theilt; Benedikt XIII. mit, dass 
die franzósischen Gesandten | gewisse. Vorschláge gemacht hátten, dass | 
&wei derselben nach Kastilien gegangen, zwei zurückgeblieben seien; fragt | 
nochmals an, ob er dem Gesandten Johanns XXIII. einen Geleitsbrief 
geben. solle. Saragossa 1414 Juni 12. 30 





?) Am selben Tage (fol. 121v.) zeigt Ferdinand Johan patriarcha de Conste- [d 
tinople en Johan de Xambuellar, labat de Cormeri, Guillem de Merle, Guillem de "d 
Perriere consellers del illustre . . . rey de Franca Empfang ihrer Briefe an, durch ^ 
welche sie ihr Kommen ankündigen (d. h. nur die Franzosen): Que si vos altres sets d 
itramesos a nos de part del illustre . . . rey de Franca o algun altre rey, universitat3) i. 
». . hOs som molt contents. | 










.C. Benedikt XIIL, Spanien und das Konstanzer Konzil. Nr. 81,82. — 319 


Aus Regbd. 2404 fol. 126 der aragonesischen Künige im Archiv der Krone zu 


Barcelona. 
: Sanclissime ac beatissime pater. Noto iam vestre sanctitati regis 
$ Francie legatorum adventu beatitudo ipsa noverit eosdem in nostra 


E 9 presencia ac nostro solemni consilio*) proposuisse aliqua, de quibus, 
prout per ipsos nobis imposterum licet non sic abunde, ut narraverant, 
in scriptis fuerunt traditi, venerabilis in Christo pater, consiliarii 
nostri dilecti, episcopus Barchinonensis et Franciseus Daranda vestram 
informabunt suis litteris sanctitatem. Super quorum responsionibus 

1lOex eo, quia verbo publice licet non scriptis nonnulla facti minus 
vera vulgarunt, onus speciale commisimus dicto episcopo et religioso 
et dilecto nostro generali ordinis Predicatorum, qui eisdem ad illa 
palam et publice, ut dicta per eos exhigunt, respondebunt. Super 
finali autem eorum legacionis responsione ordinem talem dedimus, 

15 quod duo ex eis versus partes Castelle, qua ituri sunt, se conferant, reli- 
quis remanentibus hie duobus, adeo quod interim comunicato colloquio 
cum eadem vestra sanctitate et deliberato maturius possimus, ut et Dei 
servicio pertinet et tanti negocii qualitati incumbit ac nostro") honori 
expedit, respondere et responsionem illam in Castellam transmittere 

20ipsis illi consimilem tribuendam. ^ Tenemus ceterum, beatissime pater, 
quod ad iniquos, pravos, et venenosos multorum, qui talium ignari et 
inscii^) sinistra plura et erronea!) suspicantur et sermonibus variis 
deducunt in publicum, cogitatus cavendos expedit, non tamen servatis 
sibi in recepcione ceremoniis?) legati apostolici, salvum conductum 

25 ambassiatori intrussi Johannis concedi, ne videamur istius sacre 
materie respuere tractatus et illius salubres non amplectere omnes 
vias, nam in denegata!) per ipsos Pisis ambassiatoribus vestris et 
aliis eciam nonnullis sat vulgata est infamia et concepta sinistra 
oppinio de eisdem. Ideo sanctitati predicte . . . humilius, quo pos- 

30sumus, supplicamus, quatinus dignetur concessionem ipsius salvi 
conductus previis respectibus gratam habere et nobis illud mox suis 
litteris intimare. Et nichilominus, quia, ut quidam medicus noster 
illuch super inde transmissus retulit, in villa sancti Mathei iam tres 
vel quatuor peste obierunt, velit ipsa sanctitas in villam Morelle 

35 accedere, ad quam nos dante domino die crastina nos disponimus 
recessuros, ut ibi de predictis et aliis comode colloquamur*) . . . 


| Dat. Cesarauguste . . . duodecimo die Junii . . . M"CCCC^XIIIT*. 
Rex Ferdinandus. 


MTUSPSPHPap 





L. a) nostra solemni consilii Reg. b) nostri Reg. c) incii Heg. d) irronea Aeg. e) ceri- 


P A()moniis Reg. f) Ob denegato [salvo conductu]? 8) collocamur Aeg. 







is "i-o * » vm 


320 III. Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. ás T Es 


83. Goeleitsbrief des Kónigs Ferdinand von Aragonien für den Patri-. 
archen Johann von Konstantinopel auf zwei Monate; er darf sich kein 


Kreuz vortragen lassen und micht als Legat auftreten. Alcamiz 1414 
Juni 94. 


Aus. Regbd. 2404. fol. 131 der. aragonesischen. Künige im. Archiv der Krone zuB 


Darcelona, 


Nos Ferdinandus etc. "Tenore presentis guidamus et assecuramus 
in nostra regia bona fide vos venerabilem Johannem dictum patri- 
areham | Constantinopolitanum sie, «quod durante nostro guidatico 
huiusmodi, quod durare volumus per duos menses a data huiusmodi 10 
in antea continue sequturos, possitis et valeatis cum vos concomi- 
tantibus . .. ad nos et nostram?) euriam aecedere in eademque stare 
ac per totam nostram?) dicionem incedere, ire et morari, . . . dum 
tamen eum erecta cruce nee aliis ceremoniis") patriarche nee legati 
apostolici aecedatis . . . Dat. in Villa Daleanic XXIV. die Junii . . .15 
M*CCCC?XIV. Hex Ferdinandus. !) 


e. Die Verhandlungen von Morella. Juli bis September 1414. 


84. Gutachten. (erstattet. in. Morella)?) über die questio preiudicialis, 
d. h. ob die Entscheidungen des Pisanums und infolge des Johann XXIII. 
Geltung haben, und. über. die potestas iurisdictionalis der. Richter. sowie 20 
die hierbei in. Betracht. kommenden. dubia. (1414. Juli bis September.) 

A. Koncept. in der Barberinischen Sammlung XVI. Bd. 83 fol. 175 s. mit der Ueber- 
schrift. Jesus, Saneti Spiritus asit nobis gracia. Amen, Je Schreibweise 
hat viele spanische Eigenthümlichkeiten wie possito, dirivari usw. Der koncept- 
artige. Charakter. zeigt. sich in den vielen Korrekturen. 25 


Quia questio Joliannis videtur preiudicialis, primo videtur de ea 
agendum . . . Cirqua hoc primo videndum [est], si per viam iusticie 
debel videri, utrum iudices seu declaratores debeant habere potes- 
latem iuridicionalem vel nocionalem . . . 

Cirqua quod videbatur, quod iuridicionalem iuris?) deberent habere, 30 
nisi pars nostra vellet cóntentari de ope excepcionis nullitatis. Set 





a) nostri Heg. b) cerim. Reg. 
?) Er sendet (fol. 130v) dem  Patriarchen. den. Saleuskondukt mit. folgenden 
Worten: Parati enim sumus, cum veneritis, benigne et placide vos audire, 4m 
22. Juni war die püpstliche Erlaubniss noch nicht eingetroffen (fol. 130). 35 — 
?) Vgl. zum. Datum und über den Verfasser oben S. 213 und die Anm. zu $ 4, 
?) Zu ergünzen ist potestatem, il 










nrw 


PEU OW 7 


4 

1 

; 
»- 
3 
4 
E: 
a. 


" M 
3 
-. 
E 
- 
t 





Qe 
X 


€. Benedikt XIIL, Spanien und das Konstanzer Konzil. Nr. 84. 391 


non videtur, primo quia pars propterea non reduceretur ad unionem, 
secundo quia fuit iudicatum per viam  iuridicionalem et sic per 
similem viam debet dissolvi, non per viam conciliaboli set per viam 
legitime iurisdicionis. 

5 Ex hoc si per iudices electos iurisdicionem habentes debet 
iudieari et declarari, a quibus ista iurisdiccio debeat dirivari, est 
videndum, ex quo insurgunt dubia sequencia: 

[1] Primo utrum a domino nostro et intruso Johanne tantum. 
[2] Item utrum àb istis duobus et concilio domini nostri et 
10 conciliabolo alterius. 
[3] Item utrum a concilio domini nostri et a conciliabolo alterius 
tantum. 
[4] Item?) quia similiter fuit in conciliabolo Pisano lata sen- 
tencia contra dominum nostrum et Gregorium intrusum simul, utrum 
15in istis iudicibus eligendis et iurisdiccionibus dandis idem intrusus 
Gregorius debeat esse adequari domino nostro et intruso Johanni, cum 
aliqua iura, que faciunt pro domino nostro, videntur facere pro Gre- 
gorio contra Johannem. Veruntamen in hoc attendendum, quod*) 
multa iura faciunt pro domino nostro, que non faciunt nec facere possunt 

20 pro Gregorio, sicut possemus dicere, quod Gregorius etiam") secun- 
dum fidem suam forte dedit causam, quod possit fieri congregacio 
contra ipsum, quod non fecit dominus noster, et sic de aliis multis, 
que possent elici ex gestis ipsorum, si cum veritate discuciantur. 

[5] Item?) si dominus noster et contendentes debeant con- 
95gregari prope, dominus noster eum suo concilio, et alii quilibet 
in suo loco cum suo conciliabolo, utrum?) iudicibus potestas debeat 





a) que 4. bj Unsicher ob etc. oder etiam. c) et A. Dem Sinne nach utrum. 
1) Dieser Punkt wird in einem spütern Gutachten erwühnt, aus dem hier 
Folgendes angeführt sein müge: Primo, secundum quod fuit sine aliqua eficacione 
30 conclusum in Morella inter dominui nostrum et Johannem intrusum Pisanum, est 
videndum de iusticia per viam nocionalem et iurisdietionis . . . inter supradictos et 
Gregorium intrusum, quia factum Pisanum est questio preiudieialis, quia, si valuit 
faetum  Pisanum, Johannes remaneret et alii iam iudicati essent, si vero factum 
Pisanum non valuit, restaret solum inter dominum nostrum et Gregorium per viam 
35 renunciacionis et omnes alias vias possibiles, quod nobis daretur unio vera in ecclesia 
sancta Dei. Et ista viderentur vie breviores et faciliores et iuridicentur sine dubi- 
tacione seismatis vel erroris pro vera unione ecclesie consequenda, secundum quod 
ibi in Morella fuit satis partieulariter apuntatum /, c. fo/. 165. Das eficacione 
der ersten Zeile künnte auch esitacione heissen, was das Umgekehrte bedeuten. würde. 
AQ Doch passt dem Sinne nach eficacione besser. 
3) Vgl. zu diesem $ die folgende Nr. 
Finke, Acta concilii Constanciensis. I. 21 






329 ' . [IL Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


dari?) ab ipsis tantum vel a concilio et conciliabolis tantum, vel 
permixtim a domino nostro et suo concilio et a contendentibus et 
suis conciliabolis et si sic^), quomodo debent fieri abilitaciones et si 
vigore vere?) partis factum habebit roboris firmitatem. 

[S 6] Item si pocius videretur, quod concilium generale omnium 5 
obedienciarum deberet simul uniri, et si potest fieri et quomodo et 
cum quibus abilitacionibus possit uniri concilium, ut indubitanter 
valeret, quod factum esset et sequeretur unio indubitanter sine 
aliquo errore. 

[S 7] Item electis iudicibus cum debitis iurisdietionibus, qui 10 
cum iuramentis et aliis opportunis clausulis obligarentur dicere secun- 
dum ius infra certum tempus: posito, quod per negligenciam, maliciam 
vel interrupcionem negocii ipsi nollent aut non possent declarare vel 
facere iusticiam, quis modus sil tenendus, ut abinde non recedatur, 
quousque fuerit per aliquam aliam viam iuridicam et licitam unio 15 
vera et indubitata data ecclesie sancte Dei. 

[$ 8] Et?) ad istud ultiiium. fuit apertum per unum, quod 
ordinarentur mise, oraciones et ieunia pro divino auxilio inpetrando et 
oraretur per ecclesiam sine intermisione; specialiter per istos iudices, 
qui haberent celebrare vel communicare cotidie, sicut faciebant christiani 20 
in ecclesia primitiva. Et quod precibus debitis, penitenciis et oraci- 
onibus Deo suplicaretur pro miraculo in tanto negocio sine aliqua 
esitacione, nichil dubitantes iuxta verbum Christi, qui pro fide 
Petri rogavit et nobis") promisit in fide transferri posse montes.?) 

Et possito, quod propter peccata nostra, quod non est presumen- 25 | 
dum diferretur miraculum, «quod scriberetur in singulis cedulis | 
papiri de omnibus tribus in qualibet cedula per se: "Talis est 

verus papa! Et post missam devotam sancti spiritus ille tres cedule 
ponerentur ad ignem, ut, si aliqua ex ipsis per miraculum sal- | 
varetur a combustione, cuius est*) cedula ex miraculo, pro papa ab 30 
omnibus teneretur; quod istud non esset temtare Deum, postquam 
pro iusticia declaranda fuisset facta omnis humana diligencia, ymo 
esset sic fiendum, fuit allegatum II. paralipomenon^) XX.?) Et possito, 
quod per miraculum non appareret, quod illi) tunc pro nunc habe- 
rentur ac si exprese renunciassent, et eciam ad maiorem cautelam 35 











a) Folgt noch einmal iudicibus A4. b) sieut A4. c) Man sollte ?j oder ühnliches erwarten. ^ 

d) Hierauf folgt mir unverstündlich post silibus. e) esse A4. f)paralipomeno XX e A. g) illo A. mx 
7) Dieses ist mit einem besondern Zeichen woh spüter als Anhang angefügt. 
9) Anspielung auf Mattháus 17,20. Vgl. Hon Pauli ad Corinth. I, 13,2. 
?) Das Gebet des Ezechias, 








C. Benedikt XIII, Spanien und das Konstanzer Konzil, Nr. 85. 3823 


renunciarent et isti iudices eligerent tercium ex potestate 


legitima 
eis atributa . . . 


: 85. Gutachten über die beiden Arten. des | Zusammentrittes. der. drei 
Obedienzen und über. die Frage, ob die Gegner als Schismatiker. sich 
5 . daran betheiligen dürfen. | (Morella 1414 Juli bis September.) 1) 
B aus. Cod. Vaticanus 4904 fol. 279 s. der Vatik. Bibliothek. 


Via instructionalis sive nocionalis aperta in Morella. 
Remittendo infrascripta correctioni et determinacioni domini 
nostri pape breviter videtur, quod via instructionalis sive noticionalis 
10 modo, quo alias extitit mencionata,?) sit amplectenda et quamvis careat 
publica auctoritate et nequeat operari illos effectus, quos in materia 
preiacenti operaretur iudicialis auctoritas, verumptamen multa inde 

J^ possunt et sperantur commoda evenire. 

Et quia forsam expediret, quod in hiis intervenirent cognicio et 
15 decisio iudicis competentis, sed propter multas tam facti quam iuris 
diffieultates non potest comode convocari nec congregari concilium 
E generale totius orbis christianitatis, ad^) quod, ut creditur, pertineret 
3 —. huius cause decisio, ideo supposito, quod in aliqua obedienciarum 
domini nostri vel aliorum cum eo de papatu contendencium possit 
20fieri representacio universalis ecclesie et concilii generalis, videtur 








! prima facie, quod ad hoc, ut pars quelibet stante dubio huius cause 
3 censeatur et det locum, quod pax melius valeat in Dei ecclesia 
: procurari, iudices sub equali numero ex qualibet parte obedienciarum 
: sint eligendi, qui sint qualitatis et condicionis, prout alias extitit 
1 


25 prolocutum, videlicet?) quod fuissent in tali statu, quod in fide et 
informaeione maiorum suorum videretur, quod possint excusari a 
peecato scismatis et essent homines intelligentes bone conscientie et 
quod non esset verisimile, quod intenderent ad promotionem etc. 
ymo de talibus, qui renunciassent mundum propter servicium Dei 

30totaliter, ut videretur, irrevocabiliter, et quod altero de duobus modis 
sequentibus causa huiusmodi decidenda comittatur. 

Primo quod in qualibet dictarum obedienciarum convocetur et 





a) et B. 
* 1!) Ueber Zeit und muthmassliche Verfasser vgl. oben S. 212. 
0 985 2) Wahrscheinlich zu Anfang der vorigen Nr. 


3) Am Rande cardinalis sancti Angeli, — Von ihm stammt. wahrscheinlich ein 
solches Gutachten, das der frühern Zeit angehüren muss. 


a1" 





"Amm o v in. X UST Uem UU EP cm ELM 
; DUM bu 





324 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


congregetur concilium generale et per dominum nostrum comittatur 
dicta causa illis ex dictis personis, que de parte sue obediencie fuerint 
electe, et concilium generale sue obediencie similem*) comissionem 
eis faciat et similis comissio fiat per quemlibet ex contendentibus de 
papatu et suis pretensis conciliis hiis personis, que de qualibet parte 5 
suarum obedienciarum fuerint electe, et isti omnes simul uniti cog- 

noscant et decidant dictam causam, auditis ad plenum domino nostro 

et contendentibus antedictis, volentes, quod valeat sentencia in vim 

illius potestatis omnium predictorum, que magis valere possit. 

Secundo quod dominus noster et predictum suum concilium 10 
committant huiusmodi causam cognoscendam et decidendam omnibus 
predictis personis ex qualibet dictarum obedienciarum electis et qui- 
libet ex dictis contendentibus et quodlibet eorum de pretensis con- 
ciliis faciant eisdem personis sir ilem?) commissionem et ipse persone, 
quilibet sic causa comissa extiterit in ea,") procedant ac ipsam de- 15 
cidant in vim alterius ex dictis potestatibus, que magis valere possit, 
auditis semper ad plenum domii:o nostro et contendentibus antefatis*). 

Sed contra predicta argumentatur, «quia iudices electi ex parte 
obediencie catholice nequeunt cognoscere nec iudicare simul cunr 
electis ex aliis partibus, tum «quia dicti alii sunt. seismatici, in quos 20 
non cadit iurisdictio, ut c. dicimus XXIV. q. 1.) cum suis similibus 
et sunt evitandi, ut ibidem et c. scisma eadem causa et q. cum aliis 
iuribus infinitis?) tum quia sunt excommunicati a iure et ab homine 
vel saltim ab homine solum secundum communem oppinionem et 
lales sunt vitandi, et id, quod proceditur cum eis per viam iudicialem, 25 | 
est nullum, ut in c. ewm super de offi. dele. et c. ad probandum de | 
re iudi.?, tum eciam quia in primo casu, ubi iurisdictio catholicorum | 
erat de per se et in solidum valida, et procedendo cum excommuni- ! 
catis nichil agent. 

Videtur prima facie, quod predicta non obstent. Non enim 30 
obstare videtur, quod allegatur de scismate, quia attenta qualitate 
dictorum personarum non sunt nec possunt dici dicte persone 
scismatice nec sunt ut scismatici^) evitande, ut in c. diit apo- 
stolus XXIV. q. IIL,*) quod c. loquitur de heresi et forcius habet 











a) simillem B. b) So der schlecht konstruirte Satz. c) antefactis B. d) scismatis B. 9b 
Dxeedf C. Mg. f. 

9) c. 34 (und ófter) C. 24 q. 1. 

3) c. 283. X. 1. 29 und 24 X. II. 27. 

$9) c. 29 C. 24 q. 3. 









Veete ts. 


i iahccilduixr. o ts 


A 


C. Benedikt XIIL, Spanien und das Konstanzer Konzil, Nr. 85. 325 


locum in seismate, quod omnis hereticus est scismaticus, set non 
e contra . . .1) 
Item non videtur obstare quod aliqui ex dictis iudicibus dicantur 
excommunicati, quod forsam non sunt publice et nominatim ex- 
5communicati et publice denuntiati, quod in hae materya requiritur, 
ut in dicto e. ad probandum?) et ibi plene per Heinricum post alios 
doctores et per glo. in Cle. prima de sepulturis super verbo publice 
et ibi late per Guillermum de Monte Lugduno?) et non dicitur nomi- 
 natim excommunicatus, nisi qui nomine proprio expresse fuerit ex- 
1l0communicatus, ut notatur ibi per dictum Guillermum et plene per 
glo. et alios doctores et signanter per Heinricum post alios c. cum et 
plantare?) de privilegiis et per Innocencium in c. in Lateranensi de 
prebendis. 4) 
Item dato, quod constaret eos excommunicatos et publicos, 
15eciam cirea primum modum valeret") sentencia illorum, qui non 
essent revera excommunicati, quamvis cum excommunicatis pro- 
.cessissent et scirent eos excommunicatos, ex quo ante eorum sen- 
tenciam erat dubium de iure, an illi essent excommunicati, vel ne, 
tum etiam quia, ubi non esset dubium de iure, non tamen poterant 
20non excommunicati illos, quos credebant excommunicatos, de facto 
expellere a iudicando absque maximo ymo totali disturbio dicte 
cognicionis iusticie, per quam speratur subsequi pax in Dei ecclesia, 
et ideo hii, qui se credunt non excommunicatos, possunt premittere in 
hoc casu protestacionem privatim, vel si poterunt, publice, quod ex sua 
25 solum potestate intendunt procedere et pronunciare, et quod non 
consenciunt, quod illi, qui sunt excomunicati et non possunt iudicare, 
iudicent cum eis, et ab inde poterunt secure cum eis procedere et 
valebit id, quod fiet a non excommunicatis, quamvis processerint 
cum excommunicatis. Nec obstat quod in casu necessitatis possumus 
30 communicare cum excommunicatis,?) c. cwm super et c. ad probandum 





a) planetare B. b) valleret B. Hierauf folgt processire et, doch überftüssig? c) Wohin die 
Stelle quod — excomm. gehürt ist nach der Handschrift nicht ganz sicher. Doch wahrscheinlich 
hierhin? 

1) Es folgen noch eine Reihe hierauf bezüglicher Stellen, vor allem die Glosse 

35 super verbo: pertinaci des letztgenannten Kapitels. 

?) Vgl. vorige Seite Anm. 2. 

3) Ueber den Glossator Guillelmus de Monte Lugduno (Lauduno), Abt eines 
Klosters in Poitiers, vgl. Schulte, Die Geschichte der Quellen und Literatur des 
Canonischen Rechts Il, 197. Er schrieb eine Lectura super Clementinis. Die Stelle 

AQ der Clem. c. 1. III. 7. : 

5) c. 3. X, V. 33 und 31. X. Ill, 5, — Heinricus ist der. Hostiensis. 





t TAUUNTNS GG 
326 IlI.. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


superius allegata, quia loquntur, iudex non excommunicatus potest 
repellere consocium excommunicatum a iudicando. Et premissa 
notantur sic expresse per Innocentium in c. 2/la de elec. cirea medium 
glo. ibi nobis videtur, et per Johannem Andree post in eodem c. 
super verbo de plenitudine ibi et breviter ubicumque etc. et per^ 
Compostellanum in c. eum dilectus de consue. Et quamvis Johannes 
Andree in CGompostellanum loquatur*) in electoribus, idem est 
dicendum in iudicibus per iura, que allegant, et ita expresse hoc 
tenet. Innocentius. P) 
Item non videtur quod in casu nostro, dato, quod aliqui ex 10 
dictis iudicibus essent excomunicati, processus ipsorum et aliorum 
aul senteneia eorundem posset infirmari, nec ipsorum iudieum pro- 
cessus posset impediri. Et hoc deducitur sie: Olim, antequam ede- 
retur Clementina: »e Romani de electione,?) quamvis excomunicatus 
non posset eligere nec sunt iura vulgata, iam tenebatur per glosatores, 15 
quod hoe non habebat locum in electoribus pape, et hoc ea ratione, 
quia in casu necessitatis ecclesie licite comunicatur eum excomunicato, 
ut in c. quod predecessor NI. q. HL, ubi textus in fine sequitur sub 
his verbis: S£ omnino propter principalem et humanum favorem Francorum, 
dum ad eos accessisses,") corporaliter abstinere non valuisti, cogente ecclesi- 20 
arum Dei necessitate et. tamen in eorum consilio*) et communionis consensu 
aníma tua mon est coinquinata, itaque propter hoc, quod cum eis con- 
versatus es nom consenciens iniquitati. eorum, nullum tibi detrimentum 
est. coram Deo,?) Set non posset haberi maior necessitas, quam caren- 
cia vicarii Jhesu Christi, igitur ete. Et istud fortifficabatur, quod non ? 
erat eo casu dare iudicem, coram quo de impedimentis eligentium 
cognosceretur. Et ista satis aperte deducuntur per glo. in c. LXXIX 
et Compostellanus in c. //cet de electione et glo. in dicta Cle. me 
Romani f. ceterum.*) Et cum in casu nostro, si bene consideretur, 
occurrat maior necessitas et maius periculum ecclesie quam in casu 
vacaclonis, nec possit de dicta excomunicatione et eius validate vel 





a) loquantur B. Ob et Compostellanus loquantur? b) accecises B. c) conscilio B. 
?) Der Compostellanus ist Bernardus C. iunior. Vgl. Schulte, II, 118 ff. Das 
hier citierte Werk die Casus decretalium, die Johannes Andreáü benutzte. Der Papst " 


ist Innocenz IV. mit seinen. Werk: Apparatus. Die Casus sind ungedruckt. Die 95 E 
Stellen: c. 39, X. 1. 6 und 3. 8. X. I. 4. E 


250: 2.48 Ce T9. 
?) c. 105 C. 11. q. 3. Die Stelle weicht etwas von dem Tezte des Kap. ab, 
*) Vgl. oben Anm, 1 und 2, . | . 








.O€. Benedikt XIII, Spanien und das Konstanzer Konzil. Nr. 85, 86. 3237 


EU nullitate haberi recursus ad superiorem, videtur, quod in hoc casu 
excomunieatio non possit impedire nec infringere processum et sen- 
tenciam dictorum iudicum. Preterea?) heresis notoria aliquorum ex 
hiis, qui habent papam eligere, non impedit electionem pape fieri, 

5 et notatur per Guillermum de Monte Lugduno, in al. Cle. »e Romani), 
et credo, quod aliqui alii ex notatoribus hoc ibi notorie, quos tamen 
ad presens non habeo. Igitur ex paritate vel maioritate racionis, dato 
quod aliqui ex dietis iudicibus essent heretici vel scismatici, non hoc 
impediretur nec infirmaretur ipsorum et aliorum suorum coniudicum") 

10et processus et sententia. Et hoc facit pro solucione cuiusdam 
argumenti superius facti de vitanda comunione scismaticorum, et 
quod in scismaticis non cadit iurisdictio. 


1 


Ulterius ad evitandum cuiuslibet dubitacionis serupulum videtur 
expediens, quod dominus noster faciat legem, quod excomunicacio 
" 15 vel aliud quodlibet impedimentum nequeant impedire aut infringere 
| processum dictorum iudicum et pariter faciat quisque aliorum con- 

tendeneium. Quod talia per papam statui possint, ut in dicta Cle. 
et notatur ibidem per Guillermum et alios . . .?) 
Item hiis tamen omnibus videtur advertendum, quod questio 
90 domini nostri et intrusi Johannis ante omnia tanquam preiudicialis 
debet recipere finem debitum, prout alias extitit prolocutum. 


30 noster papa ad supplicationem serenissimi principis domini Ferdinandi 
regis Aragonum ibidem tune existentis, cerimonias curie Romane 
maxime in processionibus videre cupientis, de domo fratrum Minorum, 
in qua ipse moram trahebat, ad ecclesiam maiorem beate Marie dicti 


: 

86. Schiderung einer kirchlichen Festlichkeit bei der Zusammenkunft. in 
Morella. 1414 August 1ó. 

i LI 

: Aus Cod. Vaticanus 4727 fol. 50 der Vatik. Bibliothek. — Die Hdschr., kleinquart, 
95 gehórt dem 15. Jh. an und enthált Ceremonialien; sie ist am Hofe Benedikts XIII. 
1 entstanden. 

I Anno domini millesimo quadringentesimo quarto decimo ponti- 
: ficatus domini nostri pape Benedicti XIII anno vicesimo, die assump- 
| tionis beate Marie virginis, in loco de Morella prefatus dominus 





a) preterhea B. b) coniudicium B. 


35 y) Vgl. S. 325 Amm. 2. 
3) Es folgen noch mehrere Citate. 





Xy 


"NS 


v^ 


bravit. Ordo processionis, quam ordinavit dominus sancti Georgii 


"d. QUAM CGU .W*. TOW Vm BL GU SLPSMEL Lom ES DUI 


v SOT NT 
* E C 4 - 
» A 4 
v T : 
" " * 







328 III. Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


loci processionaliter accessit, in qua missam in pontificalibus cele- 


ad velum aureum, prior diaconorum cardinalium, cum fereula in 
manu, fuit iste: 

Primo fratres Minores in sinistra et ceteri ecclesiastici, seculares 5 
dicti loci in dextera partibus precedebant; deinde abbates, generales 
ordinum, episcopi, archiepiscopi et hii predicti cum capis suis laneis 
incedebant; postmodum subdiaconus pape amictu alba, cingulo, 
stola et tunicella indutus, erucem deferens cum duobus ceroferariis 
et thuriferario superpellicio indutis: postea accoliti, auditores palacii, 10 
capitulum commensalium cum superpelliciis, deinde capitulum capelle 
pape cantantes: Veni creator et Ave maris stella ete. | Postmodum | 
nonnulli induti superpelliciis certa reliquiaria regis predicti in mani- | 
bus deferentes, deinde domini cardinales et postea papa indutus 
alba, cingulo, stola et pluviali et mitra perlatis, cuius fimbrias por- 15 
tabat prefatus rex indutus habitu regio coronam pulcherrimam in 
capite gestans; duo cardinales diaconi assistebant pape, super quem 
nonnulli viri nobiles pallium deferebant. Item post papam sequeban- 
tur camerarius pape, protonotarii, corrector litterarum apostolicarum, 
cubicularii pape non prelati et clerici camere. Et dum papa fuit in 20 
ecclesia, factao racione ante altare ipse accessit ad faldistorium suum 
et ibi stando et mitra deposita cantavit oraciones sequentes, videlicet: 

Deus, qui corda fidelium et: Famulorum tuorum, quesumus , domine, 
delictis ignosce ete. Papa invitavit regem et ceteros nobiles de sua 
curia ad prandium!). 25 


1 
1 
, 
; 
| 
: 





) Doch an diesem Tage? Dagegen spricht aber die Cronica del Seüor rey 
don Juan (Ausgabe von Valencia 1779). Das 8. Kapitel beginnt so: El domingo 
siguiente, que fueron veinte e dos dias de Julio, el rey hizo sala muy solemne al 
sancto padre e a los cardenales e arzobispos e obispos e a todos los otros abades e 
frayles, que en la corte del papa venian. Jas Essen wird ausführlich geschildert; 30 
zum Schluss heisst es: El sancto padre benedixo la mesa e rezo el psalmo de Miserere 
mei, Deus e levantadas las mesas truxieron colacion de muchas conservas e maravil- 
losos vinos. E los cardenales se maravillaron mucho del sancto padre haber rescebido 
aque combite, perque no suele ser costumbre de los sanctos padres rescebir combite 
de ningun rey. Nun beginnt das 10. Kapitel: El sancto padre queriendo gratificar al 35 | 
rey de Aragon rogole, quel domingo adelante, que era a cinco de Agosto, comiese con 
el en la mesma sala, Es kann hier nicht 5 statt 15 geschrieben sein, weil der 
15. August kein Sonntag war. — In der Handschrift finden sich über Begegnungen 
des Papstes und Künigs noch verschiedene Aufzeichnungen. Ich lasse noch eine 
folgen (fol. 51): Anno domini M*CCCC?XV in sede Valentina, provincie Terraco- 40 
nensis, dominus noster audivit missam cum nota, rege Aragonum prenominato cum 








J" P. 
ns 
à 


C. Benedikt XIII., Spanien und das Konstanzer Konzil. Nr. 87. 329 


8". Instruktion  Benedikts XIII. für seine Gesandten an Kónig Sigis- 
mund: Geneigtheit den durch Ottobonus mitgetheilten. Wunsch. des Kónigs 
nach einer persónlichen Zusammenkunft zu erfüllen; V. orschlag von April 
náchsten Jahres an bis Juli; Ort: Niza; genauere Angaben über die 

5 Art und. Weise des Zusammentrejffens; Verlangen. Benedikts nach. Einheit 
der Kirche; Wunsch, dass Sigismund zundchst eine. Revision des Pisanums 


in Konstanz herbeiführe. (1414. September.) 


Aus Regbd. 332 fol. 30s. des Vatik. Archives. | Ueberschrift: Jesus, 


Instructiones date ex parte domini nostri pape reverendo patri 

10 A. episcopo Senecensi et domino Jacobo Belleroni!) utriusque iuris 

doctori ambaxiatoribus suis in Alamaniam euntibus ad dominum 
regem Homanorum. 


Sequuntur instructiones seu informaciones eorum, que reverendus 

pater dominus episcopus Senecensis et venerabilis vir dominus Jacobus 

15 Belleroni utriusque iuris doctor debent apud illustrem regem Roma- 
norum facere et dicere pro domino nostro papa. 


[1] Primo premissa salutatione et oblata apostolica benedictione 
dicent sibi, qualiter iam in mense?) proxime preterito honorabilis 
magister Ottobonus doctor ad dominum nostrum papam perveniens 

20in Dertusa explicavit eidem ex parte dicti domini regis Romanorum, 
quod ipse dominus rex plurimum afectaret, convenire mutuo in uno 
loco et videre se cum dicto domino nostro et cum illustre rege 
Aragonum et conferre cum ipsis super viis et modis tenendis ad 
unionem universalis ecclesie consequendam. 

25 [2] Et licet dictus magister Ottobonus non detulerit domino 
nostro litteram aliquam dicti domini regis Romanorum?), quia tamen 
in explicacione predicte ambaxiate firmiter et diucius permansit, 
attenta probitate sua et magnificencia mittentis, dominus noster papa 
dedit et dat sibi fidem in predictis explicatis ex parte domini regis 

30 predicti. 





uxore et liberis suis ibidem presentibus, Et finita missa IIII ex prelatis antiquioribus 
ibi presentibus vexilla domini Johannis secundo geniti regis predieti ad regnum 
Neapolitanum deportanda per ipsum plicata in quibusdam platis deauratis in manibus 
receperunt et ad papam accesserunt, qui ipsa benedixit . . . 
85  . Y) Sonst immer Velleroni genannt. ] 
?) Hier ist eine. Lücke im Reg. gelassen. Es muss wahrscheinlich Juni. heissen. 
3) Sigismund hat also an Benedikt XIII. nicht wie an Gregor XII. ein Ein- 


ladungsschreiben geschickt, 


ET RR Na RORIS S IS IRE 


PE 







330 . III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


[3] Et quare istud negocium videtur comune inter dominum 
nostrum papam et illustrem regem Aragonum, tam ex dicta requesta 
facta pro parte dicti domini regis Romanorum, que convencionem 
seu visionem utriusque ex eadem causa requirit, quam eciam -ex 
mutua dilectione et affectione, quibus dominus noster papa et pre-5 
fatus rex Aragonum sunt invicem alligati, et aliis rationibus legitimis*) 
et satis evidentibus nec dominus noster potuit commode, sicut nec dic- 
tus dominus rex Aragonum voluit, in hae materia deliberare et res- 
pondere, donec ipsi duo se invicem viderent et plene super tanto 
negotio deliberarent, quod obstantibus impedimentis aliorum nego- 10 
ciorum satis arduorum fieri non potuit usque post medium mensis 
Julii et ex tune, quantum fuit possibile, in eo solo et aliis adheren- 
libus negocio, que unionem concernunt universalis ecclesie, dieti 
domini principaliter laborarunt et ad finem maximo cum affectu 
unionis ecclesie, in qua credunt ipsum regem Romanorum similem 15 
affectum habere, deliberarunt assentire requeste ipsius et ad id se 
disponere totis precordiis et affectu, super quo negocio, de duobus 
punctis ipsum declarantibus fuit hic deliberatum, de tempore videlicet 
atque loco. 

[4] Et licet super primo dominus noster papa affectaret eciam 20 
et affectet, quod ista mutua visio cito citius compleretur, tanquam 
ille, qui unionem iam dictam et vias possibiles ad eandem, sicut 
pre ceteris hominibus obligatur, ita eciam pre ceteris studet totis pre- 
cordiis procurare, quia tamen propter yemem supervenientem citra 
mensem Aprilis tempus ad secure navigandum dispositum non exis- 25 
lit, non ereditur dietam convencionem seu visionem posse commode 
fieri per utrumque, hoc est per dominum nostrum simul cum dicto 
rege Aragonum, citra dictum mensem Aprilis proxime futurum. Ideo- 
que ambaxiatores domini nostri de concordi deliberacione coambaxia- 
torum dicti domini regis Aragonum firmabunt cum domino rege 30 
Romanorum, quod convencio seu mutua visio supradicta fiat in mense 
Aprilis iam dicto vel in aliquo de tribus mensibus immediate sequen- 
libus, hoc est in Mayo, Junio vel Julio ad plus longe. 

[^] Super loco vero, quia de tribus oblatis pro parte dicti 
domini regis Romanorum conveniencior disposicio tam respectu dieti 35 
regis Romanorum quam domini nostri pape et regis Aragonum pre- | 
libati, pluribus cireumstanciis attentis, videtur esse in loco medio, | 
hoc est in Nicia quam in aliis, procurabunt dicti domini ambaxia- 





a) Reg. hat legitime, 








' 


C. Benedikt XIIL, Spanien und das Konstanzer Konzil, Nr. 87. 331 


tores de concordi deliberatione coambaxiatorum predictorum, quod - 
firmetur mutua ipsa visio in civitate Niciensi et territorio suo. 
[6] Et pro ulteriori eciam declaratione negocii predicti ambaxia- 
tores sint avisati, quod, cum dominus noster papa et illustris rex 
5 Aragonum per terram nequeant ad dictam civitatem accedere com- 
mode, ideo oportet necessario istos duos dominos in galeis et per 
1 mare accedere ad dictam civitatem Niciensem. Et quia galee ipse litore 
diete civitatis nequeunt sicut nec alia navigia diucius secure morari, 
item quia nec in civitate eadem possent verisimiliter gentes dictorum 
lO trium dominorum, diversarum utique nacionum et condicionum, sine 
alicuius occasione discordie invicem commorari, ad tollendum cuius- 
cunque mali vel discordie occassionem visum est istis duobus dominis 
utile, ut ipsi duo in loco et portu Villefranche, alio nomine Portolius 
vocato, cum suis gentibus commorentur, habentes prope se galeas, 
15quas ducent, que in portu dicti loci ab omni maris et ventorum 
tempestate poterunt esse secure, et dictus rex Romanorum cum suis 
poterunt spaciosius in civitate ipsa Nicie commorari. Et si interro- 
gentur de sequentibus, poterunt respondere, quod sequitur et non 
alias: videlicet, quod, cum ibi fuerint, poterit in dieto portu locus 
20eligi oportunus eciam cum ponte et copertura habili, si expedierit, 
fabriceandus, ad quem dominus noster cum domino rege Aragonum 
in galeis per aquam et dictus dominus rex Romanorum cum equi- 
taturis per terram poterunt honeste, secure et faciliter horis, quibus 
voluerint, convenire. Et si alique securitates inter partes vel alia 
95 ad bonum negocii fuerint ulterius previdenda, poterunt dicti ambaxia- 
tores de concordi deliberacione predictorum coambaxiatorum, que 
racionabilia fuerint et expedire crediderint, firmare cum rege Roma- 
norum prelibato. 
[7] Et modis decentibus et honestis dicti ambaxiatores infor- 
30 mabunt dietum regem Romanorum de sancta et veriffica sinceraque 
affectione domini nostri ad unionem ecclesiasticam consequendam, 
| pro qua, sicut nec actenus, ubi eam consequi verisimiliter credidit, non 
- . A dubitavit subire labores, pecunias et bona excessive expendere per- 
sonamque suam periculis evidentibus sine timore exponere, ita et 
35nune iuvante Deo intendit et incommoda senectutis postponere 
et alia predicta infatigabiliter sustinere, si cordialem et veridicum 
affectum dieti domini regis Romanorum ad dictam unionem, sicut 
ereditur, seneiat et eam assequi per eius laborem et directionem 
verisimiliter speret. | 
40 . [8] In hoe autem dictus dominus rex Romanorum ostendet se 








332 III. Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


veridicum et iustum affectum ad unionem iam dictam habere, si 
directe vel indirecte non approbet?) nec permittat, quod in congre- 
gatione ipsa vel alibi fiat aliquid, roboret vel confirmare saltem in 
apparencia videatur aut aliquatenus approbare, quod perperam et 
iniquum contra Deum et iusticiam, contra omne ius et omnem equi- 5 
tatem, in magnum detrimentum unionis ecclesie, ymo et tocius fidei 
catholice per scismaticos et Deo odibiles extitit perpetratum in con- 
gregatione Pisana, et potest ulterius eidem regi rationabiliter et veri- 
dice suaderi, quod, si aliquid boni ad presens per ipsum fieri valeat, 
id esset, quod maxime ad unionem iam dictam cementandam et 10 
cito dante domino consequendam proficeret, si videlicet facta in con- 
gregatione Pisana nequiter et ab iniquis perpetrata recognoscerentur 
per personas iusticie et veritatis amicas. Et repperietur clare, quod 
de iure sunt nulla et omni effectu vacua nuncianda. 

Die XXIIII. dicti mensis Septembris recessit dominus episcopus 15 
Senecensis cum suis, quia dominus Jacobus Belleroni iam recesserat 
cum suis die XVIII. eiusdem mensis. 


88. Konig Ferdinand von Aragonien ernennt zu der Versammlung in 
Konstanz drei Vertreter, die in seinem Namen gegen alles von Koneils- 
wegen. Beschlossene. protestieren. sollen. | 1414 October 1. 20 


Aus. Regbd.. 2399. fol. 136 v. der aragonesischen  Kónige im. Archiv der Krone 
zu Barcelona. 


Pateat universis, quod nos Ferdinandus ete. Quia nostris au- 
ribus est perlatum, quod ad vocacionem cuiusdam metuendissimi 
domini Baltasaris Coxa, qui se in hoc nefando scismate Johan-25 
nem XXIII. nominari facit, seu ad vocacionem serenissimi principis 
"igismundi Romanorum regis semper augusti . . . fuit et est in 
civitate Constancie magna multitudo personarum tam ecclesiasticarum 
quam secularium congregata, que, ut dicitur, concilium generale 
universalis ecelesie seu eius representacionem facere se pretendunt, 30 
conantur et intendunt; quamvis revera id facere nequeant nobisque 
necesse non foret ad infrascripta procuratorem constituere: verum- 
tamen ad uberiorem et habundanteui cautelam ex nostri certa sciencia 
constituimus . .. vos venerabilem in Christo patrem nobilemque 
dilectos et fideles consiliarios nostros Didacum episcopum Zamo- 35 





a) Hierauf folgt ut concilium congregacionem Constancie, dann nec permittat ww, 
Ereteres doch überflüssig? 









C. Benedikt XIIL, Spanien und das Konstanzer Konzil. Nr.88,89, 2333 


rensem, Johannem Ferdinandi Dixar et Petrum de Falchs decreto- 
rum doetorem procuratores nostros generales . . . videlicet ad di- 
cendum, protestandum et affirmandum in presenciis quarumvis per- 
||.  Ssonarum .. . certum esse, indubitatum et notorium, quod sanctis- 
E Ssimus in Christo pater et dominus, dominus Benedictus XIII. fuit 
et est unicus, indubitatus, verus papa et summus?) pontifex uni- 
versalis eeclesie. Et cum sepedicta personarum multitudo sit con- 
vocata aut congregata iussu, mandato seu auctoritate dicti Baltasaris 
Coxa, qui se papam nominari facit, licet revera non sit papa, sive 
1lOipsius Romanorum regis pro interesse tocius universalis ecclesie et 
universe christianitatis ac eciam nostri et quorumvis nobis in hoc 
1 adhereneium et adherere volencium expresse contradicendum dictis 
| voeacioni et congregacioni, que revera non potest dici concilium set 
conciliabulum et quibusvis per eosdem vocatos ... factis, processis 
15et . .. fiendis . . . dicendumque ea esse cassa, irrita, nulla . . . 
Dat. et actum est hoc in villa Montis Albi prima die Octobris anno 
nativitatis domini M^CCCC?XIIIT? regnique nostri tercio. !) 


89. Instruktion Kónig Ferdinands von Aragonien für seine Gesandten 
20 an Kónig Sigismund: Das beiderseitige Interesse für die Union; Klage 
über das prájudizierliche Einladungsschreiben Sigismunds; Entschuldigung 
des Ottobonus; Forderung, dass Sigismund durch ein besonderes Schreiben 
widerrufe; Plan einer Zusammenkunft zwischen Sigismund, Ferdinand 





a) sumus Aeg. 

95 1) Ausser für die drei Genannten. stellt. Ferdinand am selben. Tage und am 
29. September einen Salvuskondukt aus für Auinionem Senecensem episcopum und 
Jacobum Velleroni utriusque iuris doctorem. (Cum... ad serenissimum Sigismundum 
Romanorum regem . . ., ubique fuerit, pro nonnullis valde satis arduis negociis . . . 
destinemus et vehementissime affectemus pro negociorum expedicione dictorum, que 

30 adeo sunt angusta, quod intervallum temporis non requirunt ... Morelle ...) 
Regbd. 2399 fol. 137 v. und 2407 fol. 55. — Die beiden letzten Genannten. waren 
officiell die Gesandten Benedikts an. Sigismund, aber. auch. Ferdinand bezeichnet sie 
als seine. Gesandten. Ferner eine Reihe Empfehlungsschreiben an 23 Kardinüle, 3 
Patriarchen für die 3 obengenannten Gesandten fol. 57 ff. Zugleich richtet Ferdinand 

35 an Benedikt XIII. folgende Bitte: Cum pro expedicione ambaxiate ad imperatorem 
nos opporteat nostras litteras anticardinalibus dirigere, volentes caucius agere . . . 
imploramus, . . . quatinus scribendi eisdem anticardinalibus ... dignetur plenam 
licenciam et consensum libencius nobis impertiri, adeo quod ambaxiata ipsa nullis 
valeat solempnitatibus mutilari, (Regbd. 2405 fol. 43v.) Am selben Tage schreibt 

AQ Ferdinand auch an Sigismund und protestiert dagegen, dass Sigismund ihn imperiali 
auctoritate zum Konzil eingeladen habe.  Gedr. Dóllinger, Beitrüge 1I, 371 ff. feMer- 


[ haft. (Regbd. 2407 fol. 55 v.) 


oa omlisdiuli cs 
T T 







334 IIT. Abschnitt, WVorgeschiclite des Konstanzer Konzils. 


und Benedikt; Bereitwilligkeit Ferdinands, wenn das Konzil nichts unions- 
- feindlicles beschliesst und sich auf ein paar Monate vertagt; im Weigerungs- 
falle sollen die Gesandten nicht darauf bestehen und móglichst mit andern 
Gesandten die Thátigkeit des Konzils verhindern; will Sigismund bei Ver- 
tagung des Konzils keine Zusammenkunft, so sollen sie für ein Zusammen- 5 
treten. ler. drei. Obedienzen durch. besondere. Delegirte/ wirken; Benedikt 

kónne in Perpignan, Sigismund in Arles weilen.. (1414 um October 1.) Y) 


B aus Regbd. 332 fol. 31v s. des Vatik. Archivs. 


Instructiones date ex parte domini Ferdinandi regis Aragonum 
reverendo patri domino episcopo Zamorensi et nobili viro Johanni 10 
Dixar?) ambaxiatoribus suis in Alamaniam euntibus ad dominum 
regem Romanorum una cum retroscriplis ambaxiatoribus?) prefati 
domini nostri pape. | 

Memorial et iustructions de part del molt alt princep lo senyor 
rey de Arago para embaxadors del dit senyor rey deles coses. que 15 
de part del dit senyor deven fer explicar, tractar et concordar ab 
lo emperador. 

[1] Primerameut reportaran. de part del dit senyor rey al dit 
emperador saluts en la forma . . . notificant li per co, que creu 
lo dil senyor rey, quen haura plaer la salut et bon stament de sa 20 
persona et della senyora reyna, del senyor princep son primogenit 
et dels senyors duch et ultres fills et filles seus. 

[2] Item li recomptaran, com per micer Ottobono embaxador 
et letres del dit emperador et en altra manera per relacio de molts 
lo dit senyor rey es: be informat et ha plenament entes la sancta 25 
et catholiea intencio, que lo dit emperador ha a la extirpacio del 
scisma dela sancta mare ecclesia et a la sancta unio de aquella et 
aximatex a la exterminacio et destructio dels enemichs de la fe 
christiana, los quals dos actes lo dit senyor rey sobre totes les cosés . 
del mon ab gran affeclio lia totstemps desyat et desya et cerca aquells 30 
enten exposar totes ses forces e treballs et es molt consolat, que 


!) Ohne. Zweifel ist das Stück um «dieselbe Zeit mit Nr. 87 ausgestellt. .Bene- - 
dikts Gesandten. erhielten ihre Instruktion etwas früher. Zum Ganzen vgl. man die et 
Inhaltsangabe der. Begrüssungsrede der. Gesandten vor. Sigismund am 3. Januar 1415 | [3 
bei Cerretanus. 35 t4 

?) Hier fehlt auffülliger Weise Pedro Falchs, der zu den püpstlichen Gesandten 
nicht gezühlt werden kann. 

?) Der ep. Senecensis uad Jakob Velleromi (hier stets mit B PPP. 
Vgl. auch. Aum. 1 in. Nr. 87. Sie stehen vorher. 











pU 


OW TW Y 


* a PAPER 


"T4243 4 


j 
d 
E 
* 
| 


3 





X1 


€. Benedikt XIIL, Spanien und das Konstanzer Konzil. Nr. 89. 3235 


en los dits actes sien conformes de intencio lo dit emperador et 
ell. Per quel prega axi cordialment et affectuosa com pot, que lo 
dit seu sant proposit vulla continuar et proseguir axi, com lo dit 
senyor rey enten aximatex continuar et proseguir tro acant lo dit 

5sceisma, lo qual en no pocha ignominia dela religio christiana es 
tant radicat, sia del tot arranca! et abolit. 

[3]. Item explicaran, com per tal quel dit embaxador del em- 
perador ara derrerament al dit senyor rey trames, presenta et liura 
al dit senyor rey en son consell una letra!) closa del dit emperador, 

10dela qual los dits embaxadors sen portaran translat, la qual letra, 
segons veuran per lo translat, es molt preiudicial al dit senyor rey 
per moltes rahons, en especial per co, que lo dit senyor els altres 
reys de Spanya no regonexen per superior al emperador. No con- 
trastant lo dit embaxador en lo dit ple consell digues la dita letra 

15 esser feta et ell hauer aquella portada per error, com ell partit del 
loch, hon lo dit emperador era; li fos tramesa per lo secretari?) del 
dit emperador sots la forma de altres, quen fahia a altres reys sot- 
mesos al imperi et que no procehia en aquella forma dela pensa 
del emperador ni era tal sa intencio, segons dona en scrits per un 

20 memorial,?) del qual los dits embaxadors sen portaran aximatex per 
lur instructio translat. Et pereo encara, que lo dit embaxador de 
paraula expliea algunes coses no conpreses en la dita letra ne en la 
crehenea de aquella, co que dix aximatex procehia del dit acte se 
offeri fer al dit emperador lo dit preiudici salvar et les dites coses 

95 per ell explicades ratificar et confermar. Abans de totes coses los 
dits embaxadors instaran, que per letra*) sua lo dit enperador abo- 
lescha tots preiudicis, que per la dita letra se poguesen causar al 
dit senyor rey mencionant lo dit error e aprove, lohe et ratifique les 
coses per lo dit seu embaxador explicades, a que ne la dita letra ne 

301a erehenca de aquella se estenia e aquesta letra abans de totes coses 
hauran en son poder los dits embaxadors. 

[4] Item en cas, que los dits emperador et embaxador seu non 
complissen les dites coses, presentaran al dit emperador una letra,?) 
que sen porten, del dit senyor rey continent expulsio del dit preiudici. 





j T : Qr») : 
35 1) Ueber das unangenehmes Aufsehen erregende Einladungsschreiben Sigismunds 


vgl. oben. - 
2) Wer? st der Kanzler gemeint? 
3) Leider ist von diesem interessanten Gutachten jede Spur verschwunden. 
. 1) Ein solches Schreiben ist nie zum Vorschein gekommen. x 
A40 5) Dds ist das bei Düllinger, Beitr. I1, 371 ff. gedr. Protestschreiben Ferdinands. 


sicui, Cc COURT UICE NEM PRESRERORS SERE CHOR RENE 


336 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


[5] Item sen portaran una letra, en la qual se conte, que sobre 
les coses, que los dits embaxadors faran en la dita embaxada, stara 
lo dit senyor a relacio dells, los quals hau iurat fer aquella verta- 
dera per co, que en esdevenidor puxa constar dela presentacio dela 
dita letra expulsiva del dit preiudici. 

[6] Item perco, que lo dit embaxador del dit emperador explica 
de part del dit emperador al dit senyor rey, que lo dit emperador 
desyava hauer vistes ab lo dit senyor rey sobre la dita unio dela 
sancta mare ecclesia et conculceacio dels infels, lo dit senyor rey 
ateses les intencions del dit emperador et sua en los dits dos articles 10 
esser axi conformes et aximatex considerada la amor, que lo dit 
senyor rey totstemps ha haut et ha a la persona del dit emperador, 

e ereu, que lo dit emperador aximatex ha a ell, lo dit senior rey es 
vengut a nostre sant pare papa Benet, al qual lo dit embaxador 
per part del dit emperador haura request semblantment de vistes, 15 
et haut colloquis ab ell et deliberat les dites vistes, segons creu, lo 
dit sant pare per sos embaxadors largament li notificara; e aquelles 
dites vistes de sa part accepta per la forma, temps et loch concor- 
dadors?) et deliberadors?) ab los dits embaxadors") del sant pare et 
seus, en aquest: manera, que per co, que alguna cosa no insurga 20 
turbativa dela dita manera, que lo dit emperador procure et faga 
ab effecte, que entre tant en la congregacio de Constanca res no se 
innove, que puxa torbar la dita unio, ans aquella congregacio se 
porrogue tres meses o mas o almeyns dos apres, que les dites 
vistes poran esser fetes a conexenca dels dits embaxadors, car ell 25 
procurara et fara ab lo dit nostre sant pare, que per via de concili 
o de congregacio dins lo dit temps alguna cosa no innovara, que 
aximatex turbar puxa la dita unio, que tals coses della et deca se 
porien innovar que per les dites vistes nos porien en alguna manera 
repparar ne en lo dit scisma posar fi. 30 

[7] Item si lo dit emperador no admetes les coses en lo prop 
sobre scrit capitol contengudes ans per la via de concili volgues 
procehir o en altra manera innovar cosa preiudicial a la dita unio, 
en aquest cas los dits embaxadors no curaran deles dites vistes, 
ans seran attents et ab sagacitat exploraran, encercaran et se infQr- 35 
maran, si alguns dels embaxadors del reys, princeps e altres illustres 
et notables persones en lo dit concili presents entenen contradir a la 
convocacio et congregacio del dit concili. E si sens scandel et ab 








a) So Heg. b) embaxados Reg. : 










4 * 


C. Benedikt XIIL, Spanien und das Konstanzer Konzil. Nr. 89. 3237 


bona adherencia dels damunt dits poden contradir a les dites con- 
gregacio e.convocacio del dit concili et ales coses fahedores en aquell, 
facen: la dita contradictio en substancia segons la sen porten ordo- 
nada et per vigor del poder?) per lo dit senyor per aquest acte 
5a ells donat. 

[8] Item en cas, que la dita congregacio se porrogas, segons 
dit es et lo.dit emperador recusas les dites vistes, intimara de part 
del dit senyor rey al dit emperador, que sa intencio era et es, que 
cascuna deles parts ab sa obediencia sien aiustades en son loch, 

101osquals loch tant cose puxa fer sien propinchs, e les dites parts 
axi aiustastes, se tractas entre elles dela manera dela concordia a la 
dita unio dela dita sancta mare ecelesia et extirpacio del dit scisma; 
per quela dit senyor rey per son destarrech envers Deu et lo mon 
prega tant, com pot, lo dit emperador, que procuren et faca, que 

15 per sa part sia axi fet, car lo dit senyor rey, lo dit emperador fahent 
aco, procurara et fara aca esser fet per nostre sant pare papa Benet 
et la sua part et obediencia e entretant axi, com desus es dit, que 
no sia res innovat, que pogues causar destorp a tant de de. 

[9] Item aco matex los dits embaxadors procuraran et notifi- 

90caran a tots los altres reys, princeps et altres illustres et notables") 
persones, les quales sien vistes a la dita convencio et manera 
poder aprofitar. 

[10] Item si omeses les dites vistes et prorogacio dela dita con- 
gregacio lo dit emperador acceptara aquesta via deles convencions de 

95 cascuna part en certs lochs notificar li han, com per co, que tota multi- 
tut importa confusio, la intencio del dit senyor rey es, que cascuna part 
aiuste son 'eoneili et en aquell sien eletes^) et deputades certes 
persones, les quals no sobrepugen nombre de!) e que aquestes per- 
sones electes hagen cascunes de sa part representar concili et fer 

30totes aquelles coses, que aquell concili poria fer en et cerca la dita 
unio et les dites persones axi eletes cascunes ab aquell, qui han en 
papa et ab un princep de lur obediencia, se aiusten cascunes en 
son loch axi propinques, com de sus es dit. 

[11] E par al dit senyor rey, que en tot cas dege esser hu 

35 dels dits princeps lo dit emperador. 

[12] E rahonant dels lochs poran dir la bona disposicio, que 

-seria, que sant pare ab la sua partida estigue en la vila de Perpinya 





a) peroder Reg. b) notabes Heg. c) eletes und electes wechseln. 
1) Hier ist eine Lücke für die Zahl gelassen. 
Finke, Acta concilii Constanciensis. I, 292 


338 III Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


que es als llimits de sa obediencia, que hi ha a la dita vila propinchs; 
e si lo dit emperador voldra esser en terra aell subiecta, pora venir 
ala siutat de Arlet en Prohenca, que es insigne et dela cambra 
imperial, cituada en ribera de Aygua et prop de mar, distant. de 
Perpinya per tres iornades cominals; e nos stendran a offerir altres 5 
lochs, mas si lo emperador rahonas daltres lochs certificar san de 
qual o quals et dels securitats et manera de libertat et altres cireum- 
stancies necessaries para estar en aquels per co, que ho refiren 
tornats de ca. 

Item!) que abans dela dita convencio no sia tractat ne praticat 10 
de alguna via en e cerqua la dita sancta unio, com sia causa de 
induir diverses impedimens et destorbs, ans sia reservat ales dites 
persones axi, com dit es, congregades. 


90. Benedikt XIII. vertagt das von ihm in Perpignan abgehaltene 

Konzil bis zum ersten Sonntag nach. Ostern 1415, indem er ausdrücklich 15 

erklárt, dass. dadurch. kein? Auflósung des. Konzils bezweckt sei. San 
Mateo. 1414 October. 1. | 


Aus Reg. Avenion. Benedikts XIII. Bd. 65 fol. 376. 


In Dei nomine amen. Anno a nativitate domini MCCCCXIIIT., 
indietione septima, die vero lune, que computabatur prima mensis 20 
Octobris, hora terciarum vel quasi, pontificatus sanctissimi in Christo 
patris et domini nostri Benedicti divina providentia pape XIII 
anno XX*. apud sanctum Matheum, Dertusensis diocesis, personaliter 
constitutus prefatus dominus noster papa de consilio reverendissi- 
morum patrum dominorum sacrosancte Romane ecclesie cardinalium, 25 
presentibusque reverendissimis patribus dominis episcopis, abbatibus, 
prelatis et aliis infrascriptis continuavit et prorogavit sessionem con- 
cilii generalis dudum apud villam Perpiniani celebrati certis iustis 
ac racionabilibus causis utilitatem Romane ecclesie concernentibus 
ad primam diem consistorialem post dominicam in albis proxime 30 
venturam cum continuatione dierum sequentium, retento tamen, 
quod, ubi dicto domino nostro pro utilitate negociorum ecclesie vide- 
retur dicta sessio medio tempore expedire, idem dominus noster 
posset ipsam anticipare vel ulterius prorogare, prout dictorum nego- 
ciorum utilitas postularet. Eadem vero die et hora de consilio et 95 
in presencia predictorum idem dominus noster voluit et eciam decla- 





?) Dieser Absatz ist von anderer Hand hinzugefügt. 









: 
E 
E 
3 





C. Benedikt XIIL, Spanien und das Konstanzer Konzil. Nr.90,91. 339 


ravit sue intencionis fuisse et esse, ut, si contingeret vel si contigis- 
set, diebus assignatis et imposterum assignandis eum sessionem concilii 
supradicti forsan aliis negociis occupatum non tenuisse vel imposterum 
non tenere, quod propter tales omissiones non intendit licenciasse 
5seu licenciare prefatum concilium seu dissolvere vel eciam dissolvisse, 
ymo voluit et vult eum durare et durasse, usque quo ipse dictum 
concilium per verba sua expresse licenciet et dissolvat. Acta sunt 
hec loco, die, indictione et pontificatu predictis, presentibus reve- 
rendis patribus dominis Ludovico camerario domini pape ac episcopo 
10 Maiorieensi, Bernardo Girberti litterarum apostolicarum correctore, 
Roderico Cyennensi, Francisco Auriensi, Francisco Barchinonensi, 
Antonio Calamonensi, Johanne Tirasonensi, Raymundo Gerundensi, 
Jeronimo Elnensi, Guillelmo Vasionensi, Johanne Segobiscensi, Didaco 
Pacensi, Didaco Ouetensi episcopis, Guillelmo Raymundi de Stagno*), 
15sancti Cucufatis abbatibus, Petro GComollis subdiacono domini 
nostri pape et Toribio Garsie, Ferdinando Martini, Thoma de Butil 
et Lupo de Cotes, causarum sacri palacii auditoribus ac Juliano 
de Loba et Salvatore de Aquis, camere apostolice clericis, Symone 
Saluatoris et Johanne Muniones, domini nostri pape acolitis, et aliis 
20 statuum diversorum et multitudine copiosa et nobis Guigone Flandini 
sancte sedis apostolice prothonotario etc. 


91. (Papst Benedikt XIII. an. Konig. Karl. II. von. Navarra) Y) über die 
Verhandlungen von Morella: Er habe seinem Gesandten schon frühere 
Mittheilung gemacht und gehoft, dass Konig Ferdinand ihm ausführ- 
95 lichere Mittheilung geben werde. Das sei nicht. geschehen und. darum 
benachrichtige er ihn, dass verhandelt sei über die Zusammenkunyt 
Benedikts und Ferdinands mit Sigismund, Denedikts mit den beiden 
andern Pápsten und über die Union.  Spáter solle er und die andern 
Kónige und Fürsten der Denediktschen Obedienz Genaueres | erfahren. 


30 (1414 October.) 
Gleichzeitige Kopie Papier im. Archiv der Krone zu Barcelona. 


Carissime in Christo fili. Pridem in nostro repentino?) recessu a 
villa Morelle, ubi conveneramus cum carissimo in Christo filio nostro 





a) Hier folgt eine Lücke. 
35 .. 3) Dass der Künig von Navarra der Adressat ist, ergibt sich aus Anmerkung 
3) Eine auffüllige Anspielung. Nach seiner Instruktion für die Gesandten an die 
Künigin Johanna hatte nicht Benedikt sondern Ferdinand Eile wegzukommen. 


29* 


INT as V SL PRELE 2d 


NEL nde UumarXEilu. cr 





340 III Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


rege Aragonum illustri super unione ecclesiastica et nonnullis aliis 
Dei servicium concernentibus pertractandis, dilecto filio, nobili viro 
Petro Martini de Peralta militi, ambaxiatori tuo, succinte diximus ea, 3 
de quibus cum rege predicto contuleramus super unione predicta, 4 
ut te de illis cerciorare curaret, remittentes tamen ipsum ad laciorem 5 
informationem per dictum regem sibi de eisdem faciendam, qui rex | 
ex communi deliberatione honus susceperat tibi predicta lacius inti- 
mandi. Sed nunc avisati, quod nec per militem predictum nec pro 
parte dicti regis tibi de his aliquid extitit intimatum, ne ex mora 
causam admiracionis assumas, decrevimus tibi, quod prefato militi 10 
diximus, presentibus intimare. 

[1] Et primo, quod requisiti per regem Romanorum, ut nos 
el rex Aragonum supradictus velimus secum pro conferendo de dicta 
ecclesiastica unione in loco aliquo convenire, nos cum dicto rege 
Aragonum deliberavimus mittere ambaxiatores nostros ad regem 15 
Romanorum predictum, ut, si perstiterit in voluntate nobis intimata, 
concordent cum eo de loco et tempore et modo conveniendi citra 
montes, avisaturi eundem de inconvenientibus et malis, que sperantur, 
si in congregacione de proximo fienda, ut ab aliquibus dicitur, in 
civitate Constancie procedatur per viam concilii generalis, cum nullo 20 
modo concilium esse possit, aut si in eadem innoveretur aliquid, quod 
prestet impedimentum ecclesiastice unioni. 

[2] Diximus ulterius dicto Petro Martini, qualiter super aliis 
tangentibus dietam unionem diverse collaciones fuerant habite inter 
litteratos coram nobis et rege Aragonum supradicto, tam super remo- 25 
cione obstaculi appositi in conciliabolo Pisano,!) sine cuius amocione 
non videtur possibile recte aut iuridice posse procedi ad veram 
unionem habendam in ecclesia Dei, quam super aliis ad materiam 
facientibus. 

[3] Fuit eciam tactum ibidem de convencione nostra et duorum 30 
adversariorum fienda in locis propinquis citra montes, scilicet quilibet 
cum parte sua in uno loco. Set quia predicta et alia tangencia 
modos seu practicas ad veram unionem habendam commode concludi 
non possunt sine principalioribus de partibus adversis, ideo visum 
est, quod pro nunc intendatur ad mutuam convencionem nostram 35 | 
et dicti regis Aragonum cum prefato rege Romanorum, et ibi tracte- 
tur de modis et viis acomodis ad prefatam unionem, et tunc omnia 3 
comunicabuntur tibi et aliis regibus et principibus obediencie nostre 





y) Vgl. hierzu Nr. 84 f. 









C. Benedikt XIIL, Spanien und das Konstanzer Konzil. Nr. 91,99. |.344 


ad finem, quod per omnes unanimiter in bona concordia nobiscum 
procedatur, prout expedierit servicio Dei in dicto negocio unionis. Et 
predicta speramus, quod ipse rex Aragonum tibi lacius intimabit. Que 
omnia, rogamus, ad presens apud te remaneant sub secreto. Dat. !) 


9992. Bericht der Konzilsgesandten. Kónig. Ferdinands. Montpellier. 1414 
b October 29. 


E. Original im. Archiv der Krone von Aragon in Barcelona. 


[1] 4m 27. October in Montpellier angekommen finden. sie. dort 
ihre Schriftsachen vor. Sie waren in qrüsster Unordnung; die Titel 
10 waren nicht richtig und verschiedene Briefe an lüngst verstorbene. Kar- 
dindle gerichtet. — Viele trugen Rasuren (es cosa vergognosa a tal 
princep com vos son e en tal materia com aquesta, car de facil sen 
poria engendrar suspita en aquells, a quis drecen. Pitt wm 11 
Briefe an. Antikardinále Johanns, deren Namen sie wissen; aber ausser- 
15 dem hat Johann XXIII. noch 15 andere Kardinále kreirt, von denen sie 
nichts wissen. Der Konig móge alle Briefe in Sachen des Schismas 
doch dem Erzbischofe von Taragona und dem Bischofe von Barcelona 
unterbreiten, die in der Titelfrage bewandert. seien.?) 
[2] .Kónig Luis (L. von Anjou, Kónig von Neapel) sei in der 
20 Provence: Diu se, que sera present a la congregacion de Costanca. 
Er habe den Marschall der. Provence nach. Neapel gesandt und. bewaffne 
jetzt vier. Galeeren. — Der. Intrusus Johann. sei. schon. von. Bologna. abge- 





) Am 14. November schreibt ein Bote Ferdinands an diesen: Yo esplique al 

senyor rey de Nauarra vostro tyo las cosas . . . sobre el fecho de la yglesia . . . 

95 Yo le fize conplida relacion . . . de las cosas, que pasaron entre nostro sennor el 

papa e vos en Morella. Er theilte ihm alles mit, alle Wege, quales parescieron mas 

plasientes o desplasientes con la conclusio de la vistas del enperador, seguud que 

fue acordado en vostro conseio. Der Küónig dankte für die ausführliche Relation: 

el papa le avia escripto tan breve e por tal manera, que apenas podiera entender la 

b 30 materia e rogome, que quelo diese en escripto, segund quelo a ia dicho, asegurandome, 

que seria secreto . . . e dixome, . . . quel entendi a de enbiar su enbaxada al con- 

cilio por conplaser a Francia, — 

3) Wie wenig Kenntniss man sich in einer so ausgebildeten Kanzlei, wie es die 

aragonesische doch war, von den kirchlichen Verháltnissen des Ostens erhalten 

3B hatte, geht daraus hervor, dass sich auf der neuen Kardinalslistey die infolge obiger 

- -Anregung verfasst wurde (Regb. 2407 fol. 60) mit der Ueberschrift: Item Sea 

i alie expedite littere sub forma non in precedenti sed in alio folio ante cardinali "us 

infrascriptis, die Namen Ambianensis, de Agrifolio, Vernio finden. Es ist das eine 
Liste aus dem 14. Jahrhundert. 


NT WT. 
NOU 





349 Ill. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


reist; der Antikardinal de Spanya (de Fuxo) sei in Avignon. Der 
Erzbischof von Toulouse habe dem Bischofe von Zamora erklárt, dass 
er nach Konstanz gehen werde. Viele franzósische Prálaten würden. sich 
vor der Reise nach Konstanz in Paris versammeln. 

[3] Notifficam a vostra senyoria, com los ambaxadors del papa b 
han scrit a nostro*) sant pare e de nos altres") don Johan Dixar 
sobre diners, notifficansli, com ha mes de un mes ja passat dels c 
dias, dels son stats dats e que proveescha, que trameta diners per 
alguna dita o cambi a tots per lo temps, que ha a venir e par, senyor, 
que no es de intencio de provehir a mes avant del dit terma e si 10 
per altra manera no si proveex, segun sen ha gracia, vergonya a vos, 
senyor; car seria publicada vostra pobresa, . . . en totes aquestas | 
partidas en fama e renom del pus poderos e pus rich princep . . 
la qual fama vos fa esser temut per molts persones. Certifficants 
vos, senyor, que los dits missatgers del papa no son de intencio de 15 
aturar mes avant del dit terma. Nos altres empero, senyor, servirem 
tant com porem; der Konig móge dem Papste schreiben, que siau 
prestats diners sobre les esgleyas vacants de Castella. 

[A] Sie theilen fernerhin dem. Kónige mit, com ia per altra letra 
vos havem scrit, com a nos altres parria, que si trobarem alguns dels 20 
anticardinals, qui, volents fer un cor ab nos altres, desinassen o fossen 
potents ab llurs . . . tractes desinar e donar destorp effectual o fer 
differir, prorogar o dilatar la dita congregacio o consili, que hagues- 
sam poder de nostro*) senyor lo papa de assegurar en lo dit cas per 
sustentacio de llur stat tals rendas a ells per part sua e vostra, que 25 
fossen rahonables e conivents als lurs stats. Per que, senyor, . . . 
sollicitam vostra senyoria sobre aco, queus placia de ve clar hi e 
en cas, queus sembla bo, scrivren stretament a nostre senyor lo papa, 
car sens falla, senyor, aco nos por bon expedient per ben avenir de 
nostra embaxada e que en aco vaya tot lo effecte del dit negoci.!) 30 


| 





a) nostra Or. b) altros Or. 


!) Aus Anlass dieser beiden Punkte richtete Ferdinand an Benedikt XIII. das 
Bittschreiben (Regbd. 2407 fol. 110): Ut super hiis, que providencia indigent . . . 
eiusdem sanctitas queat congruo tempore providere tam pro direccione negociorum 
ecclesie quam eiusdem sanctitatis. honore ducimus memorandum, quod de termino 35 
centum dierum iniuncto vestris et nostris ambaxiatoribus ad regem Romanorum ! 
destinatis hucusque elapsus est mensis et ultra, prout patere poterit calculanti, et 
opportet, , . . quod ambaxiata, ubi et vestri et nostri totalis honoris pendet incre- 
mentum, nequeat eclipsari sumptum penuria vel impense, ?) ne ob id, quod absit, 





a) So fehlerhaft konstruirt. 








^ n€.-——— 


^ 


C. Benedikt XIIL, Spanien und das Konstanzer Konzil. Nr. 92,99. 343 


[9] Sie haben Schwierigkeiten mit den Geleitsbriefen, nicht für sich, 
sondern für den ep. Senecensis und Velleroni, die zum Kónige von 
Frankreich sollen. | Nachrichten. aus. Florenz besagen, com de tot cert 
Gregori sera a la congregacio de Constanga . . . En la Villa de 

5 Montpesler a XXVIII. de Octobre. 


d. Benedikt XIII. und Frankreich vor Beginn des Konzils. September 1414. 


93. Instruktion einiger Anhánger Benedikts im Paris für Johannes 
Umberti, der sich zu Benedikt XIII begibt, betreffend Johann. XXIII; 
seine Stellung zum Konzil und seine geheimen. Verhandlungen ait Kónig 
10 Ladislaus; Abneigung der rómischen Kurialen gegen ihn und Ver- 
trauen. zu Benedikt; Konig Sigismund und die Leitung des künftigen 
Konzils; Stellung der franzósischen Konigsfamilie und der Prinzen zu 
Konstanz; Plan einer Rückkehr zur Obedienz Benedikts; Unmiversitát und 
Pisanum; Bitten der Schotten und einzelner Universitátsmitglieder. 


15 (1414 um August.) 1) 
Aus Regbd. 332 fol. 28 s. des Vatik. Archivs. 
Sequuntur instructiones asportate de Parisius per quendam 


Johannem Umberti clericum Maioricensem?) Parisius studentem, de 


quibus supra fit mencio.?) 
20 Memoriale factum per filios devotissimos Parisius commorantes*) 





eisdem ambaxiatoribus opere semipleno redire coactis adversarii, qui stant arcu tenso, 
ad tepiditatem interpretentur. Ceterum, .. . cum de facili possit contingere, quod 
aliquis vel aliqui ex anticardinalibus posttergatis erroribus intrusorum declinaverint 
ad veriorem partem, studuerint turbare consilium seu illud quomodolibet prorogari, 
95 facere eisdem ambaxiatoribus inherendo et expedire illum vel illos in eo casu asse- 
curare pro parte vestre sanctitatis ad equivalentes redditus seu saltem eorum statui 
congruentes, sanctitati predicte humiliter supplicans, quatinus super utroque articulo, 
in quo nec defficere fas est nec differre misericorditer providere dignetur . . 
Dat. in villa Montis Albi . . . octava: Novembris . . . millesimo CCCC?XIIII*. — Rex 
30 Ferdinandus. 
!) Johannes Umberti ging am 7. September von der Kurie nach Paris zurück. 
Der Tod des Kónigs Ladislaus ist anscheinend noch nicht bekannt. 
?) Martin V. ernennt Johannem Umberti, canonicum Maioricensem, baccalaureum 
in theologia zum Kollektor auf Sardinien und Majorca. ,Ex fideli*, — Dat. III idus 
35 Januarii à I und XIIIL. kal. Marcii a. I. Regód. 348 fol. 37v. und 46 des Vatik. 
Archivs. Das ist doch dieselbe Persünlichkeit*? Vgl. seinen Titel in,der folgenden Nr. 
3) Die Instruktion für diesen seitens Benedikts steht auf dem Blatte vorher. 
Daher supra. 
z 3) Die Absender haben sieh nicht genannt. Sie sind wohl unter den zuletzt 


A0 Erwühnten an der Universitüt zu suchen, 


TUUS NE RI TIMEAS TUR. COSME IL SET CREARE. 


artieulis sanctitati domini nostri pape summo pontifici explicandis. - 












d 


344. . A HI. Abschnitt, "Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


magistro Johannem Umberti per modum avisamenti supra. quinque 


Primus articulus est super factis Johannis antipape, suorum 
cardinalium et curie eiusdem. 

Secundus articulus est ex parte imperatoris. tendi ^ (9 

Tercius est ex parte regis Francorum ac dominorum de san- 
guine suo. 

Quartus est ex parte studii Parisiensis. 

Quintus est supra aliquibus supplicacionibus. 

Quantum ad primum articulum potest dividi in tres partes, 10 
scilicet in personam dicti antipape impliciter et in personam anti- 
cardinalium ac in personam sive affectiones curialium. Super primo : 
articulo invenitur, quod omnes homines sunt intencionis vere vel 
apparenter, quod istud concilium generale celebretur in villa Con- 
stanciensi in Alamania et prefatum concilium incipiet prima No- 15 
vembris, et super istis prefatus antipapa bullas scripsit et de facto : 
misit regi Francorum, parlamento eiusdem et universitati Parisiensi.!) 
Et idem antipapa ambaxiatores misit in omnibus Yspaniis,?) in par- 
libus Alamanorum?), Scotorum, Anglorum*), ut notum est sanctitati 
domini nostri pape et supradictus antipapa vel ambaxiatores loco 20 E 
eius dixerunt, quod ipse antipapa promptus est sive paratus, ut 
ecclesia uniatur et dictum concilium celebretur. Verumtamen fama 
publica est. ab omnibus de sua curia venientibus, etiam quidam I 
maximus homo scilicet anticardinalis Cameracensis affirmavit di- 
cendo,9?), quod prefatus antipapa nullo modo intendit venire ad 25 
dictum concilium et propter hoc tractabatur cum rege Landislao 
secrete, quod dictus rex cum magno exercitu veniat et prope Bono- 
niam, ubi ipse antipapa est, accedat, ut ab omni homine videatur 
excusacio ipsius antipape, et tunc necessitate cohactus, ut dicet,") 
habuit facere pacem ac confederaciones cum eodem rege Landislao. 30 
Tunc temporis ipse antipapa apparenter habebit*) occasionem appa- 
rentem vel prolongandi dictum concilium vel dimittendi impera- 


hs 


DE 
Cw CS P NN RR RR RAM CROSS 


E 





a) So das Reg. 


") Alle drei Einladungen sind anscheinend verloren gegangen. 
?) Den Patriarchen Johannes von Konstantinopel. | Vgl. oben S. 316 ff. 85 423 
3) Kardinal Peter von Ailli. 
*) In. Nr. 52 werden genannt ausser einem püpstlichen Nepoten der Bischof . 
von Pesaro und Augustinus Dellante. 


*) Kardinal Peter von Ailli war seit Juni 1413 nicht mehr an der Kurie, 









C. . Benedikt XIIL, Spanien und das Konstanzer Konzil. Nr 93. 345 


torem?) Qui quidem imperator habet, ut dicitur, maximum cor ac 
maximam voluntatem, ut ecclesia Dei sancta uniatur. 

i Causa, quare dictus antipapa hoc intendit, talis assignatur et 
est communis, quia est homo simoniacus, male vite, male conver- 

-  . 5sationis et sic de aliis, et sic si dictum concilium celebraretur, 

P ; oporteret, quod ipse antipapa reformaretur, et ipse non vult refor- 

mari?) et quia ipse antipapa videt omnia ipsa, que possent sequi, 

vult providere super talibus, ut honor suus, si possibile est, servetur. 

Quantum ad secundam partem primi articuli, scilicet anticar- 

-.  10dinalium est talis dispositio, quod omnes vellent ab ipso antipapa 
liberari*), verumtamen, quod esset per aliquem bonum ace honestum 
modum; specialiter prefatus  anticardinalis Cameracensis, et de 
Xalanco?), qui sunt de liga dicti imperatoris; tenent manum ad 
hoe, ut dieitur ab illis, qui veniunt de illa curia dicti antipape. 

15 Quantum ad terciam partem ciusdem articuli, scilicet ipsorum 
curialium, hec est, quod omnes indifferenter lacrimant ac flent et 
ipsos multum: penitet fecisse illa, que fecerunt, ut narravit magister 
Johannes Almaris vester humilis filius, in sacra pagina professor, 
qui noviter venerat de illa infernali curia.*5) Etiam dicitur a plu- 

90ribus hominibus fide dignis, dicendo, quod placeret Deo ac virgini 

Marie, quod ecclesia uniretur in manu domini nostri pape, quoniam 

omnia universalem ecclesiam tangencia alio modo irent, quam nunc 

vadant, et sie omnes homines vel amici vel inimici desiderantes 
bonum statum universalis ecclesie vident, quod nullus est, qui ita 





95 a) deliberari Reg. 
E .3) Ueber. die Unglaubwürdigkeit dieses. Berichtes habe ich S. 182 ausführlich 
gehandelt. 
?) Ungeführ in denselben Ausdrücken begegnet uns diese Anschuldigung ófter. 
3) Letzterer war bei den Verhandlungen von Como püpstlicher Gesandte. Sonst 
30 verlautet von seiner Freundschaft und engern Beziehungen zu Sigismund nichts. Der 
Kardinal von. Cambray ist wahrscheinlich auf seiner deutschen Legationsreise viel 
mit Sigismund zusammen gekommen. — Vielleicht hat man daraus in Paris obigen 
Schluss gezogen. - 
5) Johannes von Alkmaar war unter den Abgesandten der. Pariser Unwersitàt 
35 beim rümischen: Konzil. Will man das noviter betonen, 50 muss er lánger an der 
Kurie - geblieben sein' als seine. Genossen. — Vgl. oben S. 162. Da er dort magister 
in theologia heisst, so ist er nicht identisch mit dem Johannes von Alkmaar, der auf 
dem Kostanzer Konzil 1418 seine Ansichten über die Einziehung der iveltlichen Güter 
des Klerus wiederrief, denn dieser unterschrieb Johannes de Alkmaria . . . magister 
AO in artibus studii Parisiensis et in theologia baecalaureus. Vgl. Moll, Johannes von 
-Alkmaar in den Studien en bydragen oyp't gebiet der historische theologie IH, 1 ff. 
und Fredericg, Corpus documentorum inquisitionis . . . Neerlandicae, 1889, p. 297, 










346 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


sancte, ita iuste gubernet ecclesiam sanctam Dei nisi dominus noster 
papa Benedictus. 

Quantum est de secundo principali articulo, videlicet de impe- 
ratore, ipse scripsit ac solemnes ambaxiatores regi Francie misit, 
parlamento ac universitati Parisiensi explicando magnam affectionem, 5 1 
quam dicit se habere ad bonum statum universalis ecclesie, exhor- 
tando prefatum regem, quod ipse velit mittere solemnes ambaxia- 
tores dicto imperatori et viros ecclesiasticos, ut, antequam partes 
congregarentur, tractaretur modus concilii generalis, propter quod 
concilium Parisius maxima altercacio est supra modum dicti concilii 10 | 
et presidencia eiusdem. Ideo, sanctissime pater, avisetis aliquem 
bonum ac honestum modum, ut filii vestri devotissimi melius tractare 
possint pro sanctitate vestra, quia, qui ibunt tam ex parte regis 
Francie, parlamenti ac universitatis, pro maiori parte erunt vestri, 
visa dispositione.?) Ideo, sanctissime pater, in isto articulo est prin- 15 
cipaliter avisandum.  Avisabantur enim duo modi Parisius, primo 
quod essent certi deputati solemnes in numero equali pro quacun- 
que parte et isti omnes essent presidentes et audirent partes et tunc 
dare*) unicuique, quod suum est. Secundus modus est, quod impe- | 
rator cum consensu parcium esset presidens. Arguebant, quia ipse 20 4 
imperator non est indifferens. Hespondebatur per aliquos contra- 
rium et quod ipse est intencionis non obedire alicui, quousque 
fuerit unicus et indubitatus. 

Ad tercium articulum. ex parte dominorum Francie, regis et 
omnes?) de sanguine suo concluserunt, quod erant affectati dictis ac 25 
desideriis ipsius imperatoris et quod locus ille de Constancia bene 
placebat dictis dominis. Verumtamen dominus comes de Armaniaco 
et dominus archiepiscopus Senonensis?) vellent magis plane et iuste 
procedere super istis et omnes domini sunt istius oppinionis demptis 





a) So die schwerfüllige Konstruktion. 30 

y Vgl. hierzu unten. Es handelt sich hier nicht um die erste Gesandtschaft 
vom 9. November 1413. Denn ihre Auftrüge gingen micht soweit.  Ausdrücklich 
erklürt sie dem Münch von St. Denys, sie habe keine andern Auftrüge als die dem 
Künige üffentlich mitgetheilten. Was hier Sigismund bezüglich der Sendung von Ge- 
sandten fordert, wird wiederholt in seien. Schreiben seit Februar erwühnt; nicht 35 
aber, was er mit ihnen verhandeln wollte. Das hier Gesagte wird richtig sein. 

3) Das ist natürlich stark übertrieben. Die Boten waren damals schwerlich 
schon bestimmt. A 

3) Dass der 1418 ermordete Graf Bernhard von Annagnac entschiedener An- ——— 
hünger Benedikts geblieben war trotz der Subtraction der Obedienz von 1408, war AE ; 
bekannt, Nicht so vom Erzbischof von Sens. 








f£ 


UVPTW UO PMTTCTRRERN 





C. Benedikt XIIL, Spanien und das Konstanzer Konzil. Nr. 93. 2947 


duobus dominis, scilicet rege Ludovico ac domino Biturie") D qui 
contradixerunt. Volebat igitur predictus comes, quod perprius resti- 
tucio Francie fieret et quod declararetur ad sanctitatem domini 
nostri Benedicti et tunc partes convocarentur et dulciter audirentur 
5et tune videretur, quid iuris, quia false et inique substractio fuit 
facta et nullius valoris erat. Et pluries dicti domini comes, archi- 
episcopus ad partem teligerunt dicto regi Francie ac domino primo- 
genito, domino Aquitanie?). Noluerunt tamen deducere in effectu 
propter bella contra ducem Burgundie conclusa et ordinata, ut po- 
10 pulus, qui ad hoc non erat bene pacificatus, non haberet occasionem 
murmurandi. Eciam nacio Picardorum?), audivit ista pluries, appel- 
lavit, quia fama publica est Parisius, quod predicti domini obediunt 
sanctitati vestre; probant, quia comes de Armaniaco,*) et cum omnes 
regantur vel gubernentur ab eodem), sequitur clare etc.  Verum- 
2 15 tamen si sanctitas vestra ordinaret, quod dominus meus rex Arago- 
: num ac dominus rex Yspanie*) scriberent predictis dominis sanctam 
intencionem, quam semper habuistis et habetis, multum proficeret. 
Ad quartum articulum universitatis, quod, quamvis aliqui mali, 
dampnati et iniqui in principio huius materie voluissent libentissime 
20 materiam istam non debuisse tractasse cum contendentibus, assig- 
nabant?). causam huiusmodi iniqui consilii Pisani, verumtamen omnes 
unanimiter de universitate, de parlamento, de consilio regio volue- 
: runt et tune concluserunt, quod omnes contendentes pacifice, amorose 
L et suaviter audiantur et tractentur, et quod dictus loeus Constan- 
: 25 ciensis sit securissimus, ut libencius veniant dicti contendeutes et 
E sine ulteriori processu ibidem terminarelur veritas parcium.*) 





a) Buturie Zeg. 

1 Der greise Herzog von Berry und sein Sclwiegersohn Ludwig von Anjou, 
Prütendent von Neapel.  Letzterer hatte im Jahre 1411 sich lange an der Kurie 

' 80 Johanns aufgehalten und iit seiner Hülfe den Sieg von Roccasecca über Neapel 

erfochten. 

?) Dauphin Ludwig, sonst Herzog von Guyenne genannt. 

3) Die pikardisch-normannische Nation hing mit dem Hause Burgund und damit 
auch mit Johann XXIII. enger zusammen. 

35 5) Das soll heissen: Sie beweisen es, weil der Graf von Armagnac das thut 
und da er alle beherrscht, so folgt daraus, dass auch die hüchsten Persünlichkeiten 
Benedikt. anhüngen. 

5) Damals war der Hóhepunkt der Macht der Partei Orleans-Armagnac in Paris. 
9) Künig Johann von Kastilien. MP 

A0 - *) Dieses ist als Zwischensatz zu fassen: Sie bezeichneten nünlich hiermit uno. 
s) Diese. Darstellung, als ob die Universitüt in ihrer überwiegenden Mehrheit 








348 III. Abschnitt — Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. : 


Quantum est ad quintum articulum supplicacionum, supplicant 
omnes filii vestri ac servitores devotissimi, quod sanctitas vestra velit 
amovere sententiam excommunicacionis alias per dictam sanctitatem 
vestram latam contra!) omnes sanctitati eidem obedientes"), quo- 
niam sequatur maius damnum quam proficuum, eciam quod est5 
forcius, multi sunt in maximo periculo anime, quia negligunt pote- j 
statem ecclesie, dicendo, quod, quandocunque et quociescunque ipsi 1 
voluerint, absolventur, et super isto allegabant de Erroreo?), qui 1 
nullo modo talem sentenciam pronunciavit, ymo continue sex stu- | 
dentes propriis expensis dicti Errorii tenuit et tenet, eidem Erroreo 10 | 
notificeantes omnia, que Parisius fiunt et non timet dictus Erroreus; | 
quod tales sint contra ipsum Erroreum, quoniam bene novit ipsos") | 
perante. Quare, sanctissime pater, avisetis super istis et super | 
aliis, quia tanto plures amicos habebitis, tanto securius pro sanctitate 
vestra facietis; verumtamen possetis opponere remedium super locu- 15 
cionibus Cordigerorum sive fratrum Minorum, quod idem est. 

Insuper supplicant omnes filii vestri devotissimi de regno Scocie?) | 
Parisius studentes, sunt viginti et ultra in numero, qui vere digni 
laude sunt, quod placeat sanctitati vestre, ut possint studere Parisius 
vel in aliis studiis regni Francie, et eciam, quod possint graduari, 20 
quoniam isti tales libenter fundantur in artibus ac magistrantur et 
non possent invenire melius studium pro illa scientia, ut notum est. | 

Item quando isti tales magistrantur, sunt de nacione Alemannie 
et habent officia, sunt rectores, procuratores etc. et tales, qui ita 
ferventer diligunt sanctitatem vestram, tempore et loco multum 25 





a) Hier folgt überflüssig eciam. b) ipso Reg. 


für ein Aufrollen der Frage des Pisanums, womit dann die Vernehmung der drei 
Prütendenten zusammenhing, sich ausgesprochen hütte, ist entschieden falsch. Man 
wollte an der. Universitüt allerdings keine besondere Betonung der Pisaner Entschei- ái 
dungen (man vgl. die Instruktion für die Universitütsgesandten nach Schottland in 30 
Frühjahr 1414: De concilio Pisano satis leviter transeat, Jourdai, Index chronologicus 
chartarum univ. Parisiensis Nr. 1083 p. 232) aber sicherlich auch keine Infrage- 
stellung der Ergebnisse, an denen die Universitüt betheiligt gewesen war. 










?) Hier muss etwas ausgelassen sein: Gegen welche Kategorie seiner Anhünger 
Benedikt. die Exkommunikation ausgesprochen hat... Aus dem unten geschilderten gegen- 9O.—— H 
sátzlichen Verhalten Gregors XII. scheint es sich um Anhünger Benedikts an der s) 
Pariser Universitüt zu handeln. Doch kenne ich kein Verbot Benedikts die Pariser 
Universitàt zu besuchen und aus der folgenden Nr. geht ein solches nicht hervor. 


?) Sonst Errorius, Spottname für Greyor XII. 
?) Schottland gehirte auch damals noch zur Obedienz Benedikts, 





C. Benedikt XIIL, Spanien und das Konstanzer Konzil. Nr. 93. 349 


iuvant: quare, omnibus consideratis, dispensetis, et habeatis ipsos 
recommendatos. 
Item supplicat magister Franciscus de Ecclesiis, in sacra pagina 
professor, eximius religiosus Populeti, ut habeatis ipsum recomen- 
 $datum, quoniam semper fuit, est et erit pro sanctitate vestra, et 
multum potest Parisius in facultate theologorum, dilectus est ab 
omni homine propter suas virtutes; ad idem supplicat, quod abbas 
Populeti habeat dare illam pecuniam, quam sibi promisit, et dictum 
monasterium obligatur ad hoc pro festo magisterii, propter quam 
-  10pecuniam dictus Franciscus Parisius detinetur, quia confidendo de 
3 prefatis pecuniis ivit ad mercatores aliquos, ut concederent certam 
: pecuniam usque ad tres menses dicto Francisco. "Tribus mensibus 
elapsis mercatores fecerunt ipsum citari coram iudice; iste pauper 
allegavit paupertatem, sed quod in veritate domini ipse solveret 
- . 15dictam summam de primis pecuniis, quos ipse dictus Franciscus 
k haberet. Fecerunt ipsum iurare et propter istud detinetur. Quare, 
sanctissime pater, habeatis ipsum recomendatum et queratis a domino 
j Sancio Luppi de scientia, conversacione ac fama sua eciam Gundis- 
saluo socio dicti Francisci; tunc scietis, quid est de ipso. 

20 Item supplicat magister Martinus Talayero de Valencia, con- 
siliarius domini Aurelianensis, in artibus magister ac bachallarius 
formatus in theologia, homo scientifficus, ut sibi velitis parcere, ut?) 
eoram sanctitate vestra veniret et de cetero vult esse filius vester 
devotus et habeatis amodo ipsum recomendatum, vel cum licentia 

"95 vestri maneret Parisius, ut faceret debitum suum cum aliis. 
| Item supplicant omres filii vestri devotissimi, scilicet abbas sancti 

Dionisii et collegium dicti sancti Dionisii,!) collegium Navarre, colle- 

gium Eduense, collegium Narbone et infiniti magistri de diversis 

collegiis, sicut magister Nicolaus de Contracuria, Enrieus Xicot in 
30 theologia magister et plures sicut magister Rondelli, magister Johannes 

Mathei in theologia professores etc., ut habeatis ipsos in oracionibus 

vestris recomendatos, spectantes in brevi diem illam etc. 

Item supplicat magister Johannes Gray Scotus, in artibus magister 

ac in medicina, ut habeatis ipsum recomendatum et excusatum, quia 

35 est ambaxiator ad Scociam ex parte domini regis Francie et super 
istis dedit michi litteram,?) quam tuli coram sanctitate vestra. 


LEO P MOL EG TE 


Nsgipe ome ntf 











a) et Reg. 
! Dass Kloster St. Denys noch auf Seiten Benedikts stand, war bisher ganz 
unbekannt. In der Darstellung des Münchs von St. Denys verspürt man nichts davon, 
A40 2) Ob. betreffend Einladung zum Konzil? 









350 IIL. Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. Aa LONE 


Ultimo ego indignus filius et servitor vester Johannes Umberti, 
magister in artibus et bacallarius cursorius in theologia, nullum 
beneficium obtinens me recomando sanctitati vestre, ut melius circa 
studium, servitutem vestram et facta ecclesie universalis possim 
vacare. 5 


94. Jnstruktion Benedikts XIII. für Johannes Umberti, betreffend. seine 
Anhánger in. París: Sie sollen die Bestrebungen nach. Rückkehr Frank- 
reichs. zur Obedienz | Benedikts | fordern; gegen das Konstanzer Konzil 
sich. ablehnend. verhalten; die Desucher des Konzils sollen gegen dasselbe 
protestieren; einzelne Gnaden. 1414. um September. 8. 10 


pPOwvvPTTP——wWwwawwewevPE— "Qr —— M — OM 


Aus Regbd. 332 fol. 27 im Vatik. Archiv. 


Instruetiones et responsiones date ex parte domini nostri cuidam 
Johanni Umberti rectori parrochialis eeclesie de Spordes Maioricensis 
diocesis Parisius redeunti, qui de Parisius venerat cum instructionibus 
immediate in alio folio scriptis. !) 15 

Omissis primo et secundo articulis tangentibus intencionem anti- 
pape Johannis et suorum ac domini imperatoris, quia opera illorum 
sequentur ipsos. 

Ad tercium, quod tangit dominos regem et alios ex domo 
Francie, prosequenda est sancta et iusta intencio dominorum comitis 20 











Armaniaci et archiepiscopi Senonensis et aliorum eos sequencium in 
restitucione obediencie vero pape subtracte, cum constet ex ipsa 
subtractione cementum sumpsisse indicibilia mala, que ex congrega- 
cione Pisana prodierunt, que sub velamine dandi pacem ecclesie de ! 
uno fecit tria scismata et unionem ecclesie difficultavit in tantum, 25 1 


quod nisi ydolum illic fabricatum, quod nunc in Johannis antipape 
persona exhibetur, tollatur de medio, nunquam sincera unio in Dei 
ecclesia subsequetur. 

Et nisi manus Dei summi congregationem Constanciensem impe- 
diat, vel ad minus corda illic conveniencium illuminet, verendum 30 
est plurimum et merito formidandum, quod ibidem obfirmetur et 
radicetur scisma taliter, quod ulterius non sit spes, quod erradicari 
possit et. vera unio in Dei ecclesia consequatur. Prohibendum est 
igitur et possetenus evitandum, ut nullus ad dictam congregationem 
accedat, cum vires concilii m habere nequeat ullo modo, cui 3 





?) Das heisst unten fol, 28. 


E P 
^b HY Hint 









O. Benedikt XIIL, Spanien und das Konstanzer Konzil. Nr. 94. 351 


auctoritas ommimoda deficit in talibus per sacros canones ordinata 
et sic abinde nichil, quod virtutem habeat vel effectum, prodire 
speretur nisi forte recognicionem erroris in dicta congregatione Pisana 
introducti et recessum ab ydolo supradicto pareret in effectu. 

5 Rite ergo et iuste illustris rex Aragonie abnuit seu renuit quem- 
piam illuc destinare ex causis predictis, sed magis rite et iustius 
dominus noster verus Christi vicarius ad id mittere?) et minus ire 
decrevit, cum spoliatus et inermis iure sue obediencie iure communi 
non debeat ad talem congregacionem et maxime per intrusum convo- 

lOcatam accedere vel mittere ullo modo. Sed ipso restituto, ut pre- 
tangitur, rationabiliter, iuste et utiliter posset citra Alpes in locis 
congruis et propinquis congregacio fieri cuiuslibet partis, ubi de pace 
ecclesie tractaretur solerter et indefesse. 
Ceterum si prohiberi comode nequeat clerus ab accessu ad 
15 congregacionem predictam, procurandum est omnino, et totis viribus 
per fideles disponendum, quod tales illuc accedant per quos oppor- 
tuna salus ecclesie vel disposicio congrua ad eandem modis supra- 
scriptis efficaciter procuretur et contrarium, quod formidatur, malum 
evitetur et procul pellatur, et in his est cautela non modica cum 
20 divine misericordie suffragio adhibenda et inter cetera, ut ante omnia 
fiat protestacio expressa et publica, quod congregacio illa pro generali 
concilio minime habeatur. 
Item pius pater premittens benedictionem apostolicam regracia- 
tur venerabilibus patribus et precaris filiis de his, que parte ipsorum 
95cum fideli affectu fuerint intimata, ortando ipsos ad prosecucionem 
premissorum, prout honestius et efficacius fieri poterit propter Deum, 
quem idem pater pro eis viceversa orare non cessat affectu paterno, 
ut potest melius apud Deum. 
Possint autem veri catholici mutuo se absolvere et cum non 
30 catholicis officia audire divina, dummodo mixtim seu alternatim non 
offieient cum eisdem. Scotis magistrandis dabitur auctoritas, ut in 
Seocia magisterium ab episcopo sancti Andree publice recipiant , 
postquam eonstet ipsos cursus debitos Parisius peregisse vel alicui 
catholico eciam committetur, qui Parisius secreto tamen magisterium 
35 conferat supradictis. Et si per fideles actenus sit receptum, de habili- 
tate provideat oportuna. | un 
Acceptat Christi vicarius fideles oblaciones magistrorum Francisci 
de Ecclesiis et Martini Talayero; et si ibidem proficere valeant iudicio 





a) Hier fehlt eigentlich non. Doch ist die Verneinung durch das minus schon angedeutet. 





——«o- "T ie 





d rvLadi" 
c VLA 







352 IIL Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


aliorum fidelium, prout eciam pater sanctus confidit, utilius repu- 
tatur, quod illic remaneant, saltem donec nubilum hoe tempus 
clarescat. Ulterius est intimandum devotis predictis, quod ad regis 
Romanorum requestam super mutua visione ipsius cum domino 
nostro et illustri rege Aragonum in certo loco citra montes delibera- 5 
tum est per dominum nostrum et inclitum regem predictum. mittere 
oratores suos ad regem Romanorum prelibatum. 

Iste recessit VIII. Septembris dicti anni existente domino nostro 
in Morella. 


95. Mittheilung des Abtes von Ambronay: Da (Benedikt XIIL) den10 
Wunsch. gedussert. in das Gebiet. (des Kónigs von Frankreich oder Lud- 
wigs von Anjou?) !) zu kommen, so sei für ihn ein Geleitsbrief ausgestellt. 
— Antwort (Denedikts): Er. habe niemanden beauftragt ihm. Geleitsbriefe 
zu verschaffen; als ihm mitgetheilt worden, dass (Kónig Karl VI. oder 
Kónig Ludwig?) eventuell unter. seine Obedienz zurückkehren wollte, habe 15 
er erklárt, das sei für ihn ein Grund, für die Zusammenkunft mit 
Sigismund | einen Ort. in. dessen Reich. zu. wáhlen. — Aufforderung an 
(Karl oder Ludwig?) zu seiner Obedienz zurückzukehren und keinen 
Prálaten nach Konstanz zu senden oder nur solche, die für Revision des 
Pisanums sind.  Morella 1414 um September 8. 20 


Aus Regbd. 332 fol. 26 des Vatik. Archivs. 


Memoriale latori ete. 

Primo quia frater Johannes Placentis certas vias apperuit, prin- 
cipi, de quo agitur, quarum prima est, quod dominus prior sancti 
Benedicti?) pro facto, de quo agitur, ad terram dicti principis, dum 95 
tamen securitates haberet, pro persona et comitiva sua atque rebus 
ipsorum veniret et conferret super materia, ut possibile foret. 

Ex quibus dictis princeps personaliter ivit ad suum maiorem, ?): 
a quo obtinuit litteras patentes, unde vidimus auctenticum destinatum, 
paratum se offerens omnia facere, servare et complere, que con- 30 
ünentur in litteris prelibatis. | 

Quare, ad quem mittitur,$) inducatur ad complendum premissa 





!) Ueber die Schwierigkeit einer sichern Adresse vgl. die Einleitung. 

?) Benedikt XIII. 

*) Ob der Dauphin und Karl VI.? Oder Ludwig und einer seiner Sühne? 

*) D. h. der Abt von Ambronay aus der Diócese Lyon, der zu Benedikt eru. 
gesandt ist. 










eC 
Le Tw, 6 


C. Benedikt XIIT., Spanien und das Konstanzer Konzil. Nr. 95. 353 


et ipse repperiet dictum principem benignum sibi et favorabilem 
ad omnia possibilia. 


Ad premissa capitula per dominum abbatem de Ambroniaco 
portata sic respondetur: 

5 Primo quod dominus prior sancti Benedicti non dedit onus 
apperiendi aliquam viam vel vias nec dixit simpliciter fratri Johanni 
Placentis se velle ire àd terram domini principis cum securitatibus 
etc. ut in primo capitulo continetur. Sed quia dictus frater Johannes 
asserebat et firma habebat, quod dictus dominus princeps erat dis- 

lOpositus reducere se ad obedienciam, quam dimiserat, si magister 
Vincencius!) id sibi consuleret verbo vel etiam scripto: propterea dictus 
dominus prior sancti Benedicti respondendo habuit dicere in effectu, 

quod, si dietus dominus princeps se reduceret ad obedienciam iam 
dictam, daretur eidem domino priori causa et occasio, quod, si, prout 

1 15affectat, haberet ire versus partes illas pro pace ecclesie, potius se 

4 situaret in terra dicti domini principis, sicut alias fecerat,?) quam in 

terra alterius cuiuscunque. 

Et sub fiducia premissorum ad requestam factam pro parte 
domini imperatoris tam dicto domino priori quam principi harum 
A0pareium?) de mutua convencione facienda in uno de tribus locis 
trium dominorum?) pro unione ecclesie pertractanda dictus prior 
elegit pocius locum dicto domino principi subiectum?) quam duo 
alia loca nominata. Ideo rogabitur et requiretur cum Deo dictus 
dominus princeps, quod recognoscendo id, quod. debet secundum 
25 Deum, reducat se ad obedienciam predictam, ex quo per dictum 
magistrum Vincencium sic fuit sibi consultum, quia hoc premisso 
secundum disposicionem occurentem poterit faciliter evenire, quod 
complebitur id, quod per dictum dominum priorem sibi fuit respon- 
sum, ut prefertur. 

| 80 Item licet conciliabolum Constanciense non habeat aliquam 

auctoritatem *ex parte convocancium nec speretur, quod in eo fiat 

aliquid Deo gratum vel acceptum, quod concilii habeat firmitatem et 
per consequens dictus dominus princeps deberet inhibere, ne aliquis 
ad illud accedat, si tamen aliqui de terra sibi subiecta debeant ad 





35 1) Vinzenz Ferrer, der berühmte Bussprediger aus dem Dominikanerorden. 
3) Anspielung auf den frühern Aufenthalt Benedikts in. Marseille? 


9) Ferdinand von Aragonien. " 
*) Marseille, das Karl VL, Nizza, das Ludwig von Anjou und Savona, das 


-Genua unterstand. ! : 
40 5) In der lastruktion an Sigismund schlàgt Benedikt selbst Nizza vor. 


Finke, Acta concilii Constanciensis. L 23 


x 
** 


Uer S. DEC ab acu E EE SU uotum ca Mp LU VE EPEVicgm A. ou LoT TTE z UE TE US I E. ET 
nd" p^ E: UN IE POETA RUPEE ER e TT V Rraielde E27 3-3 T "s 
« à * ^ s» 4 * fTODSD I^ » i ; 





354 III. Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


congregacionem illam accedere, eligantur tales persone, que habeant 
Deum pre oculis et mediante iusticia et veritate procurent emendare 
ila, que in congregacione Pisana fuerunt contra Deum et iusticiam 
et in magnam lesionem et enervacionem fidei catholice perpetrata 
tanquam notorie malcfacta et contra omnem disposicionem iurium 5 
attemptata. Nam remoto dicto obstaculo congregacionis Pisane dictus 
dominus prior est paratus accedere et adimplere omnia, que per eum 
fuerunt alias primo eius adversario pro pace ecclesie oblata et super 
his dare honorem, quem poterit, principi supradicto. 

Recessit predictus abbas cum suprascriptis responsionibus die 10 
VIII. mensis Septembris anni predicti M^CCCCXIIII, domino nostro 
papa unacum domino Ferdinando rege Aragonum Morelle Dertusensis 
diocesis existente. 


| 


96. Instruktion Benedikts XIII. für den Ordensgeneral der. Minoriten, 15 
der sich zum Grafen von Armagnac begibt: Klagen über die schismatische 
Gesandtschaft aus. Frankreich. nach. Spanien; | Protest. gegen das. .Kon- 
stanzer. Konzil; Ablehnung, Gesandte an dasselbe zu schicken; Gesandt- 
schaft an. Sigismund | wegen. einer Zusammenkunft; | Empfehlung, ein 
franzósisches Nationalkonzil abzuhalten, besonders zur Wiederherstellung 90 
der Obedienz; Empfehlung eines. Protestes für die Besucher des Konzils; 
geheime Mittheilung, dass Benedikt geneigt ist, einer. konziliaren Zusam- 
menkunft der drei Obedienzeu. zuzustimmen; Umnmüóglickeit der. einfachen 
via renunciationis. Sen Mateo 1414 um September 21. 


Aus Regbhd. 332 fol. 34 des Vatik. Archivs. 25 


Instructiones date ex parte domini nostri pape magistro Johanni 
ordinis fratrum Minorum ministro generali eunti in Franciam. 

Sequuntur instructiones pro domino ministro ex parte domini 
nostri pape: | 

Primo dictus dominus minister ibit recta via ad dominum 30 | 
comitem Armaniaci eumque salutabit ex parte domini nostri in oblata 
sibi apostolica benedictione et data sibi littera credencie loquetur A 
sibi ex parte domini nostri explicando ei totaliter intencionem veram | 
et informando eum de omnibus hic contentis et cum eius consilio | 
et deliberacione procedet ulterius in agendis, cum dominus noster 35 
de ipso gerat confidenciam specialem. 

Explieabitur igitur primo prefato domino comiti et aliis, quibus 
de consilio et voluntate eiusdem loquendum fuerit, quod dominus 








C. Benedikt XIIL, Spanien und das Konstanzer Konzil, Nr. 96. 355 


noster non modieum admiratur, quod domino comite predicto habente 
tantum locum, sicut habet in regimine curie regie, ', abinde proces- 
serint quatuor scismatici,?) asserentes se consiliarios regios cum 
litteris domini regis et domini ducis Biturie, videlicet unus abbas 
| 5socius antiarchiepiscopi Turonensis,?) unus miles et duo doctores de 
-  - . parlamento, qui venientes ad reges et regna Ispanie persuaserunt 
eos debere approbare ea, que perperam et inique ac contra Deum 
et omnem iusticiam facta fuerunt olim in congregacione Pisana et 
se substrahere ab obediencia domini nostri pape; et si in aliquo 
lOdubitarent, quod irent vel mitterent ad congregacionem Constan- 
[ ciensem. Et quamvis attentis fidelitate et devocione, quibus domini 
reges Castelle et Aragonie moventur ad dominum nostrum, predicta 
| sibi non noceant, ymmo predicti reges remanent firmi et devoti in 
obediencia sua, nichilominus, quia predicti seismatici gloriantur et 
I5indurantur in malieiis suis, dantes intelligi, quod nullus est, qui 
curet de factis domini nostri in Francia, ideo vellet dominus noster, 
quod dictus dominus comes sciret, qualiter isti processerunt, et sit 
attentus ad obviandum similibus in futurum. 
Item quod, licet pro parte Johannis intrusi in apostolica sede ac 
20etiam regis Romanorum fuerint alique littere ad partes istas desti- 
nate sub vocacione congregacionis Constanciensis, quam nominant 
concilium generale, dominus noster papa habeat pro claro et expedito 
et de iure notorio, quod congregacio illa, si fiat, nullo modo potest 
habere vim vel efficaciam aliquam concilii generalis, cui auctoritas 
950mnimoda deficit in talibus per sacros canones ordinata, sed est 
tam iure divino quam humano, scilicet saeris canonibus condempnata, 
nec speretur, quod in ea fiat aliquid Deo gratum vel acceptum aut 
E unioni ecclesie proficuum, quod habere possit concilii auctoritatem 
nec firmitatem. Et ideo tanquam ad rem inanem ac reprobam et 
 30omni auctoritate vacuam dominus noster non tenetur nec debet 
sieut nec intendit ire vel mittere ullo modo, etiam si ad id vocatus 
fuisset, quod non est, et eciam si sibi esset possibile et securum 
ire, sicut non est possibile vel securum. Est verum, quod dictus 
rex Romanorum per magistrum Ottobonum de Bellonis*) doctorem 





35 a) Bellocis Reg. 


1) Ueber den Grafen Bernhard von Armagnac und seine politische Stellung 
gerade in dieser Zeit vgl. S. 346. 
- 2). Vgl. oben. Nr. 80 ff. 

3) Der Abt von Cormery war aus der Erzdiócese Tours. 


23* 








356 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


ambaxiatorem suum hue missum fecit requiri dominum nostrum 
papam et illustrem regem Aragonum de mutua convencione ipsorum 
pro tractando et conferendo de ecclesiastica unione. Super quo 
tandem habita deliberacione inter dominum nostrum et dominum 
regem Aragonum deliberarunt mittere comunes ambaxiatores ad5 
dominum regem Romanorum, qui habent in mandatis nullatenus 
apropinquare dicte congregacioni, nisi forte ad contradicendum*) 
eidem, propterea videtur, quod, quantum possibile fuerit, sit pro- 
hibendum et possetenus evitandum, ut nullus ad dictam congre- 
gacionem accedat, maxime illi, qui credunt habere voluntatem nocendi 10 
pocius quam proficiendi. 

Sed potest rationabiliter suaderi et procurari, quod fiat con- 
gregacio prelatorum in Francia ad recognoscendum processum iniquum 
factum in congregacione Pisana. Nam si recognitus fuerit et per 
personas iusticie et veritatis amicas examinatus, procul dubio rep- 15 
perietur clare, quod fuit nullus ae perperam et inique contra Deum 
et iusticiam, contra omne ius et omnem equitatem in magnum 
detrimentum unionis ecclesie et tocius fidei catholice attempnatus, 
unde consequenter deducctur, quod restitucio obediencie in regno 
Francie erit domino nostro necessario facienda. Qua restitucione 20 
facta pateret via evidens ad unionem ecclesiasticam procurandam et 
dante domino consequendam. 

Et ad dictam restitutionem faciendam domini duces et alii mag- 
nates debent racionabiliter inclinari ex eo, quia, et si hactenus propter 
infirmitatem domini regis ac regimen regni per alios detentum ipsius- 25 
que regni turbacionem et divisionem de subtracta domino nostro 
obediencia possent aliquam excusacionem pretendere, ex nunc tamen, 
cum in eorum libera potestate istud remaneat, quanto plus retarda- 
bunt obedienciam subtractam restituere, tanto minus excusabiles 
efficientur, quominus sentencias et penas super hoc de iure latas 30 
incurrant, item, quia, sicut sibi dictum fuit, honorabilius erit regi et 
regno, quod per se ipsos obedienciam restituant, quam per se ipsos 
subtraxerunt, quam si aliorum exemplo vel persuasione commoniti 
id imposterum ducerent faciendum, maxime cum ad id domini reges") 
el regina pro se et liberis obligentur ex tenore confederacionis 35 | 
mediante iuramento inite cum domino nostro papa, quam idem [^d 
dominus noster eis fideliter servavit. Verum si, quod absit, tantum E 
sit in negocio processum, quod prohiberi nequeat, quin alique persone | 








3) condicendum Aeg. b) reg. mit Abkür 





g ichen Reg. 








C. Benedikt XIII., Spanien und das Konstanzer Konzil. Nr. 96, 357 


pro et de regno Francie ad dictam congregacionem accedant, tune 
est procurandum omnino, quod tales persone illuc vadant, que 
sanctam et rectam intencionem habeant, et per quas procuretur effi- 
caciter recognuicio iniqui processus congregacionis Pisane: Nam si 
5 veraciter examinetur et iuste procul dubio deducetur, quod subtractio 
obediencie Baltasari Coxa dicto Johanni intruso notorie in apostolica 
sede est et erit generaliter facienda, et inde congruencius concludetur, 
quod obediencia in Francia erit domino nostro restituenda, licet 
honorabilius fieret per se ipsos et modum in capitulo superproxime 
10 exaratum. 

Et in premissis est cautela hec necessario et omnimode adhibenda 
per eos, qui eum bono proposito ibunt ad congregacionem Constan- 
ciensem iam dictam, sed oportet quod ante omnia protestentur 
publice et expresse, quod congregacio illa Constanciensis ut generale 

15 concilium, cum esse non possit, nullatenus habeatur, sed ante omnia 
per ibi convenientes non ut in consilio sed ut alias simpliciter con- 
gregatos de predictis deliberetur, ut sic male gesta non continuentur 
nee approbentur sed corrigantur et emendentur. 

Est autem dicto domino comiti Armeniaci et eis, de quibus sibi 

90 videbitur, in secreto explicandum, quod dominus noster pro parte sua 
intendit condescendere, quod citra Alpes in locis congruis et pro- 
pinquis congregacio fieret cuiuslibet partis in confinibus sue obe- 
diencie, ubi de pace ecclesie solerter et indefesse tractaretur. Ita 
quod, si impedimentum ex congregacione Pisana proveniens, quod in 

25 personam Johannis antipape apponitur ecclesiastice unioni, nunc in 
dicta congregacione Constapnciensi vel saltim. tunc in congregacione 
huiusmodi fienda mediante iusticia sublatum fuerit, dictus dominus. 
noster stat ia firmo proposito complendi omnia, que cum antipapa 
Gregorio obtulit, ut vera unio in Dei ecclesia subsequatur. Ad quod, 

30sicut preberet maximam opportunitatem, quod sibi in Francia. obe- 
diencia restitueretur, ita prestabit maximum impedimentum, si non 
fiat, vel aliquid in congregacione Constanciensi, quod dicto domino 
nostro obviet, innovetur. 

Et quia aliqui imperiti vel maliciosi movent, quod per viam 

35 renuneiacionis pape et duorum adversariorum suorum cicius haberetur 
unio, dicendum est dicto domino, quod hoc est impossibile, quod, 
non amoto obstaculo seu impedimento prestito Pisis, possit. sequi 
unio per renunciacionem omnium trium. Tunc quia, si papa existente 

- eondempnacione Pisana de heresi contra personam Suam, d 

35 dicta condempnacio et alia ibidem facta sint nulla etc., renuncare 


358 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


papatui, ipsemet confiteretur crimen heresis, quod esset in damp- 
nacionem anime sue, cum sciat se fuisse et esse catholicum et verum 
Christi vicarium, et pecaret mortaliter, et cicius sustineneret mortem, 
quam aequiesceret falso tante infamie; tum quia, si non amoto 
obstaculo Pisano procederetur per renunciacionem omnium trium ad 5 
alia, que sunt agenda pro unione ecclesie, impossibile est fore vali- 
dum, quidquid fieret sive per comunicacionem sive separatim. Nam - 
stante oppinione, quod dominus noster fuerit hereticus et propter 
heresim desierit esse papam, quidquid ageret quoad illam oppi- 
nionem per se vel cum aliis esset nullum, nam gesta contra dominum 10 
nostrum Pisis, quamvis inique, male et false, non sunt facta per 
intrusum sed fuerunt acta per congregacionem, quam secundum eos 
nominabant et nominant eciam ecclesiam seu concilium generale. 
Idcireo omnino est necessarium, quod perprius per illos de illa parte 
recognoscatur et tollatur malum, quod fecerunt, vel per personas 15 
comunes et amicas veritatis manifestetur per iusticiam fore nullum. 
Et ex post procedatur ad dandum pacem ecclesie iuxta oblata alias 
per dominum nostrum et Gregorium. Sunt plures alie raciones ad 
confirmacionem predictorum sed, attenta magna prudencia dicti domini, 
iste sufficiunt ete. 20 

Hecessit magister predictus cum licentia domini nostri die veneris, 
que computabatur XXI!) mensis et anni predictorum etc. in sancto 
Matheo. ?) 


D. Verhandlungen Sigismunds mit Karl VI. von Frankreich, 
der Pariser Universitát und Heinrich V. von England. 25 
Winter 1413 bis Herbst 1414. 


97. (Konig Sigismund an Konig Karl VI. von Frankreich) schreibt 
über seine Pláne, zundáchst mit allem oder einzelnen kóniglichen Prinzen 
in Avignon zusammenzukommen, dann den Kónig in Paris zu besuchen 
und vor Anfang Mai in Italien zu sein; über die Vereitelung derselben 30 
durch den Ueberfall von Paris seitens des Herzogs von Burgund; bittet 
Jetzt den Dauphin, Kónig Ludwig, die Herzóge von Berry und Orleans, 
oder einen derselben, in Begleitung mehrerer. Theologen der. Universitát 





!) 1414. September 21. 

?) Daran schliesst sich sofort: Recessit dominus Bartolomeus Baiuli canonicus 35 
Barchinonensis de curia etc. missus die XXIII. Septembris dicti anni existente 
domino nostro in sancto Matheo, 











TET CU MR CEUNINCNTT THE RSEN CUARTA ON INONIRPRRNREHRRRRINER ERES 


VETT ROPPPPRONWETRERERIA, I PRIRRE NNUS JURY INS SHIPS RR SDN IT 


PPP 








7 


D. Sigismund, Frankreich, England und das Konzil. Nr. 97. 359 


Paris. zu ihm in die Provence oder noch lieber nach Asti zu PORA 
Berathungen zu senden. (1414 Februar— Márz.) 


B aus Codex Palatinus 701 fol. 332 s. der Vatik, Bibliothek. 


Serenissime ete. Quamquam nobilis Mansardus miles, orator 
5illustris ducis Aurelianensis, consanguinei nostri carissimi, in nostra 
presentia nuper constitutus retulerit, quod ambassiatores vestri erant 
parati pro veniendo ad nos ad tractandum negocia oportuna!), verum, 
frater carissime, rerum gerendarum arduitatem et negotiorum incum- 
bencium expeditionem ponderantes, videbatur nostro iudicio per 
1Oambassiatores extrinsecus?) non posse tam comode ad finalem con- 
clusionem, sieud eorum negotiorum dispositio requireret, pervenire, 
set potius per personalem convenientiam cum aliquibus de regalibus 
principibus vestre domus Francie, quos ad hoc regia fraternitas 
eligeret, negotia ipsa una nobiscum perfectius ad vestrum ac domus 
15 vestre Francie, nostrum quoque et domus nostre comodum, exalta- 
tionem deducere et perficere pariter et honorem.  Deliberaveramus 
equidem ad scitum prefati Mansardi ac Johannis de Hatar?) huius 
rei causa ambassiatores nostros ad vestri presentiam destinare, deinde 
brevi lapsu") temporis et incumbencium conditione pensatis in 
20 Auinione cum predictis regalibus principibus in unum convenire 
et ab illinc gratia visitandi vestram fraternitatem regiam et pre- 
claram domum vestram memoratam Parisius cum pauca comitiva e 
vestigio personaliter nos conferre, arbitrantes, quod medio tempore 
in rebus peragendis de felici et votiva conservatione*) votorum con- 
95formitate et unanimi deliberatione salubriter provideri possit, et 
non solum super hiis. que exaltationem et prosperi status incre- 
menta domorum utriusque nostrum predictarum atque nostrum alter- 
utrum respiciunt, verum etiam, qualiter Romane ac universalis 
ecclesie relevationi ae reformationi, promotioni quoque fidei, saluti 
30animarum, corroborationi status fidelium, infidelium deliberationi*) 
et divini cultus totiusque christianitatis augmentis virtute unita 
attendatur sollicite et succurratur. Quibus deductis et salubriter 
ordinatis ad kalendas Maii;*) in quibus quidem kalendis Ytalicas partes 





a) Die folg. Nr. hat bei der entsprechenden Stelle extraneos, was hier auch gone ipie 
35 b) lapsum JB. c) Hier fehlt wahrscheinlich etwas. d) Doch das Dried jets 
(destruetioni) oder dhnliches? ^ e) Vielleicht fehlt hier ein Satztheil, vielleicht liegt nt 


anakoluthische Bildung vor. 
1) Ob sich diese auf das Konzil bezogen 
?2) Der Namen mit einem Abkürzungszeichen über dem r. 


A0 lichkeit vermag ich nichts nachzuweisen. 


oder auf ein Bündniss, ist unsicher. 
Ueber die Persón- 








360 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


repetere et ad gentes nostras, summa etiam rei ecclesiastice ac rei 
publice necessitate cogente, que sine universali periculo negligi non 
potest nec postponi, in Italiam extemplo*) redire nos") et posse 
videbatur. Et dum essemus quasi in procinctu itineris parati, ecce 
rumor infaustus auditui nostro occurrit, quod suscitante zizaniarum 5 
satore. dux Burgundie contra vestros regales principes in copiosa 
armatorum multitudine prope: fores Parisius castrametatus hostiliter 
insultaret. Et ab hoc digesto concilio retraximus nos et ambassia- 
tores nostros propter insecuritatem a labore itineris peragendi, per- 
sonam nostram discerimini cuiquam et fortune exponere cum modica 10 
comitiva dubitantes, cum, ubi dispendia timentur, promptior debet 
esse cautela. Licet postea cum iocunditate magna audivimus ante- 
dictum ducem in Flandriam remeasse set gentes suas ibidem prope 
reliquisse, decrevimus itaque per scripta nostra intentionis nostre 
vota ex plenitudine fraternalis fiducie, quam in vobis indubie geri- 15 
mus, vestre regie fraternitati succincte insinuare. Circa negotiorum 
huiusmodi revera utilium profecto saluberrimam directionem, eciam 
sacrosancte matri ecclesie et universo populo christiano necessaria, 
vota vestra nostris desideriis concurrere non*) ambigimus. Sollicitis 
excitati vigiliis et promotioni eorundem iugis attentione cogitationis 20 
intendentes et excusso a nobis negligentie dampno nostrique cordis 
oculis diligentia sedula vigilantibus negotia ipsa, altissimi coope- 
rante gratia, submovendo noxia et augendo profutura queque intime 
desiderantes, affectamus admodum obnixius, ut vestra regia frater- 
nitas provideret et disponeret, quod illustrissimi principes rex Lu-25 
dovieus, dalphinus Aquitanensis, Bituricensis et Aurelianensis duces, 
consanguinei nostri carissimi et ceteri alii, quos?) ad hec deputa- 
retis, et ipso duce Aurelianense circa alia intento fortassis et pre- 
pedito, eius frater loco sui, ad premissa sufficienter instructi et 
fundati eum nonnullis magistris theologie et doctoribus de universitate 30 
Parisiense, qui etiam ad materiam reformationis status ecclesiastici 
universalis consulere valeant, quicquid agendum expediat, ad ali- 
quem locum aecommodum: in provincia Prouincie aut ad civitatem 
Astensem, quod nobis valde placeret, vel saltem duo, vel ad minus 
unus ex principibus?) nomine superius designatis, ad predictam 35 
civitatem Astensem simul cum predictis magistris et doctoribus quan- 
tocius accedant et adveniant, ubi parati sumus cum ipsis nos inve- 





a) extimplo B. b) Ob hier debere oder ühnliches fehlt? T. hane B. d) n B. e) Folgt 
überflüssig noch einmal ex B, 





D pom ND ICPUML M HTC C RICRENE C RES 
' : 





. D. Sigismund, Frankreich, England und das Konzil. Nr. 97, 98. 361 


nire et in unum convenire pro felici et votiva directione et consu- 
matione tantorum utilium et salubrium negotiorum, mutua delibe- 
ratione feliciter tractandorum, prout casti concilii plenitudo mini- 
strabit, ad sui laudem et gloriam utique, ad vestrum et nostrum 

9 honorem. ac. domorum predictarum alterutrius exaltationem, ubique 
promovendorum et peragendorum. Super quibus vestre delibera- 
lionis responsivam, ut optamus, votivam placeat nobis cum omni 
celeritate, qua fieri potest, annunciare. 


98. a) (Kónig Sigismund) an Herzog Karl von Orleans!) theilt die 
10 Anwesenheit seines Gesandten. mit und. berichtet wie in. Nr. 97. (1414 
Februar— Márz). 
b) Additio zum Briefe gleichen Inhalts an. Konig Ludwig von Anjou: 
Antrieb jetzt mit Johann XXIII gegen Künig Ladislaus. vorzugehen. 
M" (1414. Februar— Márz.) 
15c) Additio zum Brief an den Herzog von Berry: Dringender Wunsch 
«hn noch einmal persónlich zu sehen. (1414. Februar— Márz.) 
d) Additio zum Schreiben an den Dauphin Ludwig: Erinnerung an die 
alten. Familienbündnisse. (1414. Februar— Márz.) 
B aus Cod. Palatinus 701 fol. 288—290 der Vatik. Bibliothek. 


i! 


queam TOTO TE CS ANPR CTREETRCNNITEENST 
] L 


" 


L 


20 Illustrissimo principi domino delphino, duci Aquitanie etc., fratri 
nostro carissimo Sigismundus etc. Illustris princeps, consanguinee 
noster carissime. Nuper nobilis Johannes Mansardus miles, orator 
vester nostri in presentia constitutus procincte retulit, quod in Francia 
erant et sunt parati ambassiatores certi regie maiestatis Francorum 

25et ceterorum regalium principum Francie in nostram presentiam | 

 destinandi ad tractandum negotia oportuna, subiungens etiam, quod 
magnifici comes Virtutum?) et Johannes Barensis, consanguinei nostri 


EUN TS WINNIE I RNC ROI EET RERERES ENST RIS 





!) Dieser, nicht der Dauphin ist der Adressat. Denn Mansardus, der im 
vorigen Briefe als Gesandter des Herzogs von Orleans bezeichnet wird, heisst hier 
20 orator vester. Dann wird unten S.365 beidemale unter denen, die Sigismund bei der 
Berathung zu sehen wünscht, der Dauphin ausdrücklich genannt, Orleans aber nicht, 
dafür vobiscum, wührend in dem Briefe an den Künig dafür dux Aurelianensis steAt. 
Ausserdem ist ein Bruchstück des Briefes für den Dauphin unten S. 369.  Ucber- 
haupt scheint an dieser Stelle die Abschrift inkorrekt zu sein; vgl. auch S. 364 über 

35 die additio. ! 
3) Der Bruder Orleans. Dieser Zusatz fehlt in. Briefe an den Künig. Durch 
"dieses Anerbieten hatte Sigismund eine Handhabe, die Anwesenheit der Prinzen bei 

.. den Verhandlungen zu wünschen, 





362 IIL Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils, 


dilecti, proponebant nos personaliter visitare, de quo fuimus pluri- 
mum consolati. Considerantes profecto, quod negotia, qui debent 
traetari inter regiam serenitatem predictam et regales principes de 
Francia et nos utrobique et maturari, sunt adeo ardua et tanti pon- 
deris, quod concernunt statum prosperum totius christianitatis, uni- 5 
versi orbis tranquillitatem, purificationem et reformationem ecclesie 
universalis, Romani imperii augmentum nec non inclitissime domus 
Francie et regni ipsius commodam et affectualem reconciliationem 
pacificumque statum et exaltationem prefate domus Francie et etiam 
domus nostre Lucemburgensis virtute unita procuranda feliciter et 10 
dirigenda, ideo videbatur nobis, quod tam ardua et magna negotia 
non possent per oratores sive mediatores quospiam extraneos ita 
bene et aecomode deduci, tractari, maturari et moderari sine lon- 
gissimo intervallo et temporis perditione; pro eo inter alia quevis 
cordi nostro inherencia visum nobis fuit pro salubri expeditione 15 
premissorum. ut*) regales principes de Francia, videlicet dominus 
delphinus dux Aquitanie!), dominus rex Ludouicus Andagauie, do- 
mini Bituricensis, Borbonensis et Barensis duces una vobiscum et 
alii, quos ad hoc regia serenitas eadem duceret eligendos et etiam 
nonnulli magistri theologie et alii doctores de universitate Parisiensi 20 
in aliquo loco ydoneo personaliter nobiscum convenirent. Et revera 
incitati et. allecti exhortationibus memorati Mansardi volentes nichi- 
lominus a laboribus et fatiga itineris prefatum dominum ducem Bi- 
turicensem?) tamquam patrem nostrum carissimum supportare"), 
conceperamus stabili mente pro tractando et concludendo tam salu- 25 
berrima et utilissima negotia vobiscum et ceteris regalibus princi- 
pibus Francie in civitate Auinionensi, non parcendo laboribus nostris 
et expensis, personaliter nos invenire et in unum convenire, et ab- 
inde, prout res se disponerent causa visitandi regiam maiestatem 
Francorum petere civitatem Parisiensem. Et ob hoc provideramus 30 
solempnes ambassiatores nostros ad scitum prefati Mansardi pre- 
mittere et ad Franciam destinare et consequenter vestigio accingere 
nos ad iter, et dum prefati ambassiatores nostri essent ad iter in 
procinctu parati?), ecce rumor infaustus auditui nostro innotuit, quod 





a) et B. b) Man erwartet liberare oder ühnliches. 35 

?) Der Dauphin Ludwig wird auch Herzog von Guienne genannt. 

?) Herzog Johann von llerry, Oheim des franzüsischen Künigs, war damals über 
siebzig Jahre alt. 

?) Im. vorhergehenden Briefe braucht diese Wendung Sigismund von seiner 
eigenen Reise, 



















[Vm MPO rm 


VISFPZSEVURRERRENTCNIS ES WENN 
P" ' ^ 





TYS P SUP ROS II RENTUR REST 


SUM NINE TURRPEORTTPNOTTRE 


"MY 


NITET TER 





D. Sigismund, Frankreich, England und das Konzil, Nr. 98. 363 


instigante malorum omnium satore pacis inimico dux Burgundie 
contra statum regni domus Francie in copiosa armatorum multitudine 
prope fores Parisius castra metatus hostiliter insultaret, et idcirco 
retraximus nos et ambaxiatores nostros propter insecuritatem ab 
5itinere peragendo, personam nostram discrimini cuiquam et fortune 
exponere cum modica comitiva dubitantes. Post pusillum vero cum 
iocunditate audivimus eundem ducem Burgundie in Flandriam *) 
remeasse, sed gentes suas ibidem prope reliquisse. ^ Decrevimus 
itaque per scripta nostra presentia intentionis nostre vota ex ple- 
lOnitudine fraternalis fiducie, quam in eadem regia serenitate et in 
vobis et ceteris regalibus principibus Francie indubie gerimus, suc- 
cincte insinuare; sufficit enim amanti nunciare. Pensantes itaque 
cirea negotiorum huiusmodi saluberrimam directionem vota regia, 
vestra et ceterorum principum predictorum nostris desideriis con- 
l5currere, sollicitis excitati vigiliis promotioni eorundem iugis atten- 
tione intendentes cogitationis negotia ipsa, altissimi cooperante gratia, 
in actum salubriter votorum conformitate deducere cupientes, affec- 
tamus admodum cum prefatis regalibus principibus utpote dominis 
delphino, rege Ludouico, Bituricensi et Barensi ducibus ae vobis- 


20 cum ceterisque, qui ad hoc deputati fuerint, ad premissa sufficienter 


instructis et fundatis, ubi et nonnulli magistri theologie et doctores 
de universitate Parisiensi, qui etiam ad negotia ipsa et materiam 
presentem, quid agendum expediat, consulere valeant, adessent, in 
aliquo loco aecomodoso in provincia Provincie vel Delphinatus aut 
95in civitate Astensi, quod nobis valde placeret, [convenire]"); et ubi 
commoditas non pateretur omnes principes predictos posse advenire, 
saltem duo ex ipsis videlicet rex Ludouicus et vos vel ad minus 
alter vestrum inter vos duos ad predictam civitatem Astensem ad- 
venirent, ubi parati sumus cum ipsis et vobiscum nos invenire et 
30 delectabiliter in unum convenire. 

Additio!) ad litteram Aurelianensis. Perfecte igitur sollicitudinis 
zelus nos inducit non tam manifesta pericula quam suspecta vereri 
nec provisionem expedit differre cautele, sed quanto maiora timentur 
dispendia, tanto promptior et perfectior debet esse cautela. Spe- 

35ramus equidem, ut^) nobis et vobis in unum convenientibus capere 





a) Flandream B. b) Fehlt B. c) Entweder ut überflüssig oder das Verbum fehlt. 

1) Die additio schliesst sich wohl unmittelbar an das Vorhergchende an. Dam 
würde dies der Grundstock für alle folgenden Schreiben sein und nur die additio in 
jedem Falle besonders. Doch vgl. Aum. zu der folgenden additio. 


Dann 






364 III Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils, 


et dare modos et vias convenientes et efficaces et remedia adhibere 
oportuna, ne umquam tanti discriminis difformitas resurgere queat 
recidiva, set. quod ecclesia Romana, imperium, regnum et domus 
Francie ae domus Lucemburgensis erunt semper in bona unitate 
solidareturque fraternitas invicem quasi firmamentum inexpugnabile, 5 
dum fratres mutuo se diligendo adiuvarent nec de facili funiculus 
multiplex rumperetur. Pro felici quippe et votiva negotiorum 
huiusmodi directione satis longo temporis tractu et per nuntios et 
consequenter per litteras institimus studiose. Placeat igitur vestre 
deliberationis responsivam in premissis, ut optamus, votivam nobis 10 
celeriter annunciare. Datum etc. 

b) Additio ad litteram regis Ludouici et incipitur ante: Consi- 
derationem nempe. !) 

Porro ut vobiscum domestice loquamur, ecce nunc tempus, in 
quo negotia vestra ante oculos vestros ponatis*) contra et adversus 15 
Ladislaum de Duracio communem hostem, qui quam perniciose et 
hostiliter contra genitorem vestrum felicis recordationis et contra 
statum vestrum semper fuerit, vobis commemorare non expedit, 
quanto etiam malignatus est in sanctuario Dei notorium est universo 
orbi, nec cessat a persecutione set fortius inbachatur in presentiarum, 20 
cum sanctissimo domino nostro summo pontifice capere modos et 
adhibere remedia, per que machinamentis adversarii et hostis infesti 
ad honorem vestrum possetis obviare. Et si cura diligens pro vobis- 
met ipso non in tantum sollicitat, filiorum tamen vestrorum et he- 
redum non deberet negligi ius hereditatis, ne") per alienum contu- 25 
meliose occuparetur. Speramus enim nobis in unum convenientibus 
capere modos et vias convenientes et efficaces, ut ecclesia Romana, 
imperium, regnum et domus Francie nec non domus Lucemburgensis 
erunt semper in bona unitate, et quod antique dilectionis federa 
rursum nova quodammodo plantatione succrescant solidareturque 30 
unitas invicem quasi firmamentum inexpugnabile, dum fratres mutuo 
se diligendo adiuvarent, nec de facili funiculus multiplex rumperetur. 
Pro felici quippe et votiva negotiorum huiusmodi directione satis 
longo temporis tractu et per nuncios proprios et etiam vestros adhuc 


. 
3 
^ 


———Sa mnn 












a) Es folgt quoniam (?) überflüssig B. b) ut B. - 35 


') Auch. bei dem folgenden c) wird das Stichwort considerationem gegeben. 
Doch kommt das Wort in dem Hauptschreiben an den Herzog von Orleans wie in 
dem Briefe an den Künig nicht vor. Dem. Sinne nach müsste sich die additio 
gnschliessen an den. Ausdruck in unum convenire. 





D. Sigismund, Frankreich, England und das Konzil. Nr. 98, 99. 365 


. in estate preterita et consequenter per litteras utique ad honorem 
vestrum ac imperii et regni domorumque predictarum utrobique 
promovenda institimus studiose. Et nunc huius rei causa potissime 
has partes petendo approximavimus. Placeat igitur, ut supra. 

5 c) Additio ad litteram Bituricensis et debet scribi: Illustrissime 
ete. Ante illam clausulam: Considerationem. !) 

Dum privilegium amoris precipui et perfecte dilectionis zelum, 

quo domum nostrum Lucemburgensem et vos tamquam pater noster 

| benivolus, prout nobis indicit radicata sanguinis ydemptitas?), iugiter 

; lOrespexistis et pie fovistis, suaviter rememoramur, nimirum desiderio 

desideramus, priusquam tributum resolutionis humane exsolvamus, 

delectabiliter vos videre, et si commoditas negotiorum incumbencium 

indulgeret, parati essemus etiam in civitate Auinionensi vos delec- 

tabiliter visitare; ideo ut desideriis nostris satisfiat, optaremus ab 

15intimis in aliquo loco vicino, si etatis vestre provectio et virium 
valitudo paterentur, pro singulari consolatione vobiscum convenire. 
Speramus enim efficere vestro consilio cooperante, ut ecclesia Romana 
usw., wie àn dem Vorhergehenden. 

| | d) Additio ad illustrissimum delphynum etc. Et in simili 

| 20 forma illustri duci Barensi. 

E Dum privilegium amoris precipui et perfecte dilectionis zelum 

inter progenitores vestros, vos et regales principes ac preclaram 

domum vestram Francie nec non progenitores nostros et inclitam 

: domum nostram Lucemburgensem alterutrum habitum et iugiter 

25 vigentem saniter rememoramur, intentis studiis vestra et eiusdem 

| domus Francie commoda et honorificentias votive prosequi deside- 

rantes, speramus, quod convenientibus nobis in unum capere et 
dare modos et vias convenientes et efficaces, ut ecclesia Romana, 
usw. ie n dem Vorhergehenden. 


UNTPSO SERT PRECOPNEHRCUE 


| 30 99... Kónig Sigismund an (die Universitát Paris) ersucht zu der bevor- 
| stehenden. Zusammenkunft mit. den. kóniglichen Prinzen von. Frankreich 
in der Provence oder an einem andern Orte einige Theologen zu senden, da 
Dinge von hóchster Bedeutung berathen würden. (1414 Februar— Márz.) 


B aus Cod. Palatinus 701 fol. 275 der Vatik. Bibliothek. 


4 





35 2) Vgl. Anmerkung zu b) oben S.364. Hier kann die additio nicht an in unum 
convenire anscAliessen, da die Stelle etwas veründert in der Hinzufügung selbst noch 
- vorkommt. 


?) Der Herzog von Berry war ein Onkel Karls VI. 








366 III. Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


Sigismundus ete. Venerabiles, egregii, devoti, fideles, sincere 
dileeti. In extollendis regie pressure fastigiis, quibus congruenter 

officia, leges et arma communicant, necessaria fore credimus scientie 
condimenta?), ne per huius suaves et muliebres") semitas nube | 
ignorantie commiscente iusticia citra debiti regulas diminuta lan-5 
guescat; hanc nos profecto, qui divina largitione populis preside- | 
mus, generali, qua omnes homines natura scire desiderant, et speciali, 

qua gaudent aliqui, utilitate proficere semper a iuventute nostra 
quesivimus, formam eius indesinenter amavimus et in odorem un- 
guentorum suorum semper aspiramus currere indefesse.  Quam- 10 
quam frequenter negotiorum turba post regni Romani curas assump- 

tas nos distrahat et civilis sibi ratio vendicet sollicitudinis nostre 

partes, quiequid tamen ipsis de familiarium occupatione decerpimus, 
transire non patimur otiosum, ut anime clarius vigeat instrumentum 

in acquisitione scientie, sine qua mortalium vita non regitur, totum 15 

in lectionis exercitatione liberaliter erogamus.) Dum igitur expe- 

rientie nostre volumina volvimus et dum in circuitu oculos levamus, 
videmus universum orbem positum in maligno; pro eo inter alia 

quevis cordi nostro inherentia expedire arbitramur pro obviando 

contra mala multiplicata insurgere et remedia adhibere oportuna, 20 

una cum regalibus principibus de domo Francie desiderio desidera- 

mus in unum convenire. Verum quia negotia, que debent tractari, 

adeo ardua et tanti ponderis censentur, quod concernunt orthodoxe 

fidei fuleimentum, statum prosperum totius christianitatis, universi 

orbis tranquillitatem, — pacificationem et. reformationem ecclesie 25 
universalis, Romani imperii augmentum nec non inclitissime domus 

Francie et regni omnimodam et effectualem reconciliationem et exal- 
lationem virtute unita procuranda feliciter et promovenda*), huius 

rei causa serenissimo principi Carolo Dei gratia regi Francorum 

illustri fratri nostro carissimo et ceteris regalibus principibus domus 30 





a) condimenti J. b) multebres B. c) Hier folgt et, das den Zusammenhang des 
Satzes stórt. n 

y) Auf die hier ausgedrückten Bestrebungen Sigismunds spielt auch die Antwort 
der Pariser Universitüt vom 7. Mai 1414 wiederholt an, so die Stelle: Hoc unum 
et spem mentibus validiorem inducit et mentem iocundius afficit, quod sapientiam 35 
... indefesse colitis, hane quoque a florenti vestra iuventute exquisivistis et amastis. 
Admiramur, ... quod regia sublimitas gravibus exercitiis dedita curisque circum- 
venta tam arduis se studiis litterarum accommodet. Eine Anspielung auf die Geistes- 
krankheit des eigenen Künigs offenbart sich in dem Satze: O quam populis gaudiosum 
quantaque regno gloria principem habuisse cireumspectum, cui mens clara in corpore 
claro! JBulaeus, Hist. univ. Parisiensis V, 267, 








D. Sigismund, Frankreich, England und das Konzil. Nr. 99, 100. — 2367 


eiusdem dirigimus scripta nostra,!) per que ipsos regales principes 
ad conveniendum nobiscum invitamus. Ut igitur huiusmodi negotia 
salubrius moderentur et perfectius succrescant fruetumque afferant 
permanentem, de vestre perspicacitatis consiliis necessarium arbi- 
5 tramur, ut dirigantur et maturentur. Placeat igitur universitati vestre, 
quam pro dogmatisatione salubrium negotiorum et pro futurorum 
promotione, noxiorum quoque submotione, fervidam scimus et zela- 
tricem quamque veluti lucernam non sub modio set supra candela- 
brum positam, ut, qui domum domini ingrediuntur, lumen veritatis 
lOvideant et cognoscant, constat esse fundatam, aliquos magistros 
theologie et alios doctores vestri*) de medio cum prefatis regalibus 
principibus in proximo ad aliquem locum in provinciam Prouincie 
aut alium locum acecomodum venturos et nobiscum conventuros 
illorsum destinare, qui, prout casti consilii seminator ministrabit, in 
15sui laudem et gloriam et pacem universi") populi christiani ad ne- 
gotia ipsa, quiequid agendum expediat, consulere sciant atque velint. 


J 


LC UWWT TON WE WEN ONSE S 


37* 


: 100. Konig Sigismund an Konig Karl VI. von Frankreich: Ankunft 
seiner so lange erwarteten Botschaft; Mittheilung der letzteren. über. die 
Bereitschaft einer Hof- und Unmiversitátsgesandtschaft, über die Unmóg- 

20 lichkeit einer auslándischen Reise der kóniglichen Prinzen wegen des 
burgundischen Krieges und. über. den Wunsch nach einer. Zusammenkunyt 
in der Provence; vorláufige Ablehnung Siügismunds vor Erledigung der 
italienischen. Angelegenheiten; dringende Bitte doch Theologen der Pariser 
Universitát zw der spáterm Zusammenkunft zu senden, da Dünge von 

25 hóchster Bedeutung erórtert würden. | (1414. Mai?) 

B aus Cod. Palatinus 701 fol. 2815. der Vatik. Bibliothek. 

B* aus derselben Quelle fol. 280 enthült die Fassung des an Künig Ludwig von 
Anjou gerichteten. Schreibens, das wit obigem fast würtlich übereinstimmt. 
Es beginnt: Sigismundus etc. serenissimo principi Ludouico Jerusalem et 


Temm 


SUR TRme RRATITTN, CHR REIR INS Rp 


30 Sicilie regi, duci Andagauensi ete. fratri nostro carissimo salutem et fraterne 
dilectionis continuum incrementum, Die sachlichen Abweichungen sind unten 
vermerkt. 


Serenissimo principi et inclitissimo domino Carolo Dei gratia 

regi Francorum illustri, fratri nostro precarissimo, Sigismundus 
35eadem gratia Romanorum rex semper augustus ac etc. salutem ac 
fraterne caritatis continua incrementa felieiumque triumphorum titulis 





a) So B. b) Folgt et überflüssig B. 
1!) Vgl. die Nr. 97 und 98, 








368 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. | : 


et augmentis iugiter prosperari Serenissime princeps, frater noster 
precarissime. Pre affectione nimia, quam ad vestram indesinenter 
gessimus et gerimus personam, in anxietate morabatur eximia spi- 
ritus noster, cum desiderio magno valde nimirum expectavimus felices 





nobis de vestra sospitate et prosperis successibus referri rumores.5 . 


Et dum hodierna die litteras emanari illorsum superinde fecissemus, 
ecce venerunt gratissime in puncto transmissionis ad ite: trumbete*) 
seu tubicinis, latoris videlicet presentium, vestre regie serenitatis bine 
littere in hac parte satisfacientes recreabiliter votis nostris, tum quia 


per eas ad nos de iocunda sospitate vestra, serenissime domine regine 10 


coniugis vestre primogenitique vestri, ducis Aquitanie, ac relique 
prolis vestre ac felicibus ad vota successibus desiderabiliter expectata 
certitudo pervenit, de quo gloria ín excelsis Deo et in terra pac 
hominibus bone voluntatis, tum quia tam ambassiatores curie vestre 


quam universitatis Parisiensis, qui nobis votiva atque salutaria nuntia, 15 


ut credimus, afferent fecunde et referent, destinare obtulistis. Adiecit- 
que nichilominus series litterarum earundem, quod affectus vester 
nostro desiderio concurrens intime flagraret in mutua visione et negotiis 
rei publice tam ecclesiastice quam mundane regnique vestri ac mutue 


confederationis et amicitie peramplius solidande; sed occupatio circa 20 


expeditionem campestrem adversus paricidam illum Johannem ducem 
Burgundie appellatum et ad reformandum statum regni vestri, sicut 
in diebus antiquis, et sedandum dissensiones") non indulgeret pro- 
missionem^) principum regalium vestrorum et nostrorum consan- 


guineorum;?) tamen si vel in Avinionem Prouinciamve aut Delphi- 25 


natum seu alium locum regni vestri propinquiorem accederemus, 
libenter ex vestris principibus et agnatis, prout foret expediens, con- 
veniendi causa nobiscum transmitteretis; deinde mutua inter ambos 
visione vel Parisius vel in alio regni vestri loco iocundissime con- 


solar; et ut in hiis quantocius rescriberemus intentionis nostre 30 


tenacitatem.?) Verum, serenissime princeps, frater noster amantissime, 





a) trumbe B. b) dissensationes B. — c) Ob statt convencionem? Oder soll ea heissen: 
Das Versprechen der Prinzen zu kommen? — d) Der Inhalt dieses mit: Adiecitque beginnenden 
Satzes ist in B 80 wiedergegeben: Adiecit nichilominus series littérarum earundem, ut expeditio 
campestrum (80) non pateretur convenientiam in aliquo locorum in istis partibus, uti meminimus 
signifieasse; sed in Auinione Prouinciave aut Delphinatu seu alio loco regni Francie pro- 
pinquiori posset esse locus conveniendi. Durch die Z enziehung ist die Daretellung 
unklar geworden. 


!) Aus. Lucas 2, 14. 





Y) Wührend des zu Anfang April 1414 begonnenen Feldzuges gegen Burgund A4) 


schützten der Herzog von Berry und Künig Ludwig Paris, indess die andern künig- 
lichen. Prinzen, der Dauphin an der Spitze, mit dem Künige ins Feld zogen. 









D. Sigismund, Frankreich, England und das Konzil. Nr. 100. 369 


iam certis agendis circa curas Ytalicas preventi^) nequiremus tam 
cito, sieut interna nostra affectio peroptaret, illorsum declinare et 
secedere in continenti ad partes tam longinquas") — Advenientibus 
autem predictis ambassiatoribus, de quorum tam diuturna retardatione 
5non modicum ammiramur, ipsisque gratanter auditis circa matura- 
.. tionem agendorum Italie dabimus operam*), que fieri poterit, expe- 
| dientiorem. — Pro uberiori denique avisamento et directione rerum 
in concilio Constanciensi gerendarum arbitraremur fore conveniens 
ymmo et oportunum, ut et aliqui ex egregiis theologis et doctoribus 
10 Parisee?^) universitatis cum dictis ambassiatoribus curie regie, sicut 
est pollicitum, presto advenirent, ut unanimi digesto concilio parilique 
voto super agendis et circumstantiis incumbentium et emergentium 
negotiorum salubriter provideretur, quid deceat qualitercumque 
expediat*) procedendum et quibus intima cordis nostri personali 
15 expressione possemus reserare quedam tam ardua et tanti ponderis, 
que exarare litteris non convenit et nondum ad aures cuiuspiam 
de nostri pectoris thalamo descenderunt. Speramusque vias saluti- 
feras et aptos modos invenire ad ea et dare, que militanti ecclesie, 
imperio, regno vestro ac inclite domui Francie domuique nostre 
90 Lucemburgensi parerent utique unitatem, felicem statum et votivam 
reformationem et ceteris terre principibus exultationis et glorie 
afferrent incrementa, per que non nisi dispositione divina, cuius sunt 
incomprehensibilia iudicia et investigabiles vie eius!) tantorum bonorum 
confirmata sit series, quod revera unionem, felicem statum et refor- 
95 mationem predictas ac alia rei publice incrementa indubitanter credi- 
mus proventuras et ut in plana tot aspera?) dono celitus inspirante 
convertantur.) Profecto ex vinculo inite colligantie ultra debitum, 
quo ydemptitate consanguinitatis astringimur, expedit vobis ad mutua 
iugiter promovenda fore ceteris magis sollicitum, precipue in hiis, 
30que vergunt tempore iam ad hoc disposito ad communis hostis 
dispendia pariter et conculeationem virtute unita constanter prose- 
quenda et circa hoc remedia adhibenda oportuna. Quare libeat 
studiose attendere et procurare. ut tales ambassiatores tam regn 
quam universitatis transmittantur, cum quibus confidenter queamus 





35 a) B' hat impliciti durchstrichen, dafür multiplici et nein. » ru 
affectio partes secedere ad remotas. c) modum JB*. d) So B und zie e) eh Phe B tis 
hier an fehlt B*. Es hat nur noch den Satz: Super quibus vestrum Fatis Magrlaany 
requirimus et ex corde rogamus, quatinus libeat eosdem expeditos absque m: 
ad nos destinare pro speciali consolatione nostri cordis usw. Vgl. unten. 


AO 1) Aus Epist. l'auli ad Rom. 11, 33. 


Finke, Acta concilii Constanciensis. 1. 


"AWMFEEUUNPTEUCUPMMEBPÉIEIEUMETTTY 


24 









* b oodd PETS ene EE RE IA Mae MIT vice ORT 
- E , L2 ag uen. 
oq TAURO T 4 


2370 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


archana cordis nostri et concepte*) meditationis profunda detegere et 
explicare et super hiis extemplo,") sicut facultas desiderat et permittit, 
nos reddere certiores, super quibus vestram sinceram fraternitatem 
requirimus et ex corde rogamus, quatenus libeat eosdem expeditos 
absque more dispendio ad nos destinare pro speciali consolatione 5 
nostri cordis. Serenissime princeps, frater noster precarissime, vestram 
personam in prosperis successibus longeve conservet sanum et inco- 
lumen omnipotens Deus noster. De nobis vero, si compl:cet, noveritis 
illius gratia miserante, in quo vicimus, movemur et sumus,') plena 
incolumitate, vigore ac gratuitis beneficiis et aliis iocundis succes- 10 
sibus potiri. 


101. Kónig Sigismund an Konig Karl VI. von Frankreich. schreibt über 
den Abschluss des. DBündnisses mit ihm und den kóniglichen Prinzen, 
über die Versuche Johanns XXIII. den Durgunder mit. Karl zu ver- 
sÓhnen, über die Unstatthaftigkeit eines. einseitigen Friedensschlusses, über 15 
die gemeinsame. Zusammenkunft und. die englische Gesandtschaft. 
(1414 nach Juni 25.) 


D aus Cod. Palatinus 701 fol. 316 der Vatik. Bibliothek. 


Serenissimo principi Karolo Dei gratia inclito regi Francorum 
Sigismundus ete. salutem et fraterne dilectionis continentiam.  Sere- 20 
nissime princeps, frater noster carissime. Solide fraternitatis sinceri- 
tas ab olim mutuo incommutabiliter firmata nunc certiori patet indicio, 
nunc preconceple fiducie argumenta operis fere per orbem publice 
clarescunt, dum inter vos et principes regales de prosapia vestra et 
nos ad exaltationem honoris utriusque ac depressionem malivolorum*) 25 
ac fraternalis unionis federa") extant salubriter composita, quemad- 
modum per nobilem?) etc. ambasiatores vestros parte vestri una 
nobiscum notorie deducta fuere et consumata.?) "Verum ab illustri 
Amadeo?) contigit nos nudius tercius quandam*) cedulam in volgari 
scriptam presentibusque involutam?) super negotio concordie inter 30 
vos el predictos regales principes ab una nec non Johannem nomi- 









a) contempte B. b) extimplo B. c) malivelorum B. d) federe B. e) quadam B. 

!) Aus Acta. Apost. 17, 28. 

?) Wohl Hugo von Altirri. Vgl. folgende Nr. : 

3) Das Bündniss von Trino am 95. Juni 1414. 35 

*) Graf. Amadeus von Savoyen war ein Sehwager des Burgunders, zugleich 
aber der treueste. Anhünger Sigismunds. 

5) Die cedula fehlt jetzt. 






D. Sigismund, Frankreich, England und das Konzil Nr. 101, 102, 371 


natum ducem Burgundie parte altera per summum pontificem agitande 
recepisse. Sane considerata rerum sic se habentium et contractuum 
huiusmodi qualitate vobis et prefatis principibus regalibus nec non 
nobis non modicum expedire prospicimus, quod in hiis, que agenda 
5sunt, pro comuni statu pacifico et prospero conservando, unanimj; 
eciam voto ad honorem comunem dirigantur et conformitate*) mentium 
ac communique puritate deducentur. Videretur enim alienum ab indi- 
vidua sinceritatis unitate concordiam exluso quocumque, cuius interesse 
dinoscitur, tractare quomodolibet vel firmare. Set quia multa et 
10 multa forent negotia, que stili officio non convenit exarare,") dum, 
divinitate propitia, in unum, sieud speramus, propere conveniemus, 
possent utique ad militantis ecclesie nec non vestri et nostri honoris 
et fame laudabiles tytulos perhennaliter asscribendos illa dirigi et 
promoveri, sicud per oratores!) nostros nuper ad vestri presentiam 
15destinatos, qui nundum redierunt, presertim super convenientia per- 
sonali nonnulla summarie excellentie vestre regie duximus notificanda. 
Interim vero, donec predicti nostri oratores ad nos revertentur, 
ambassiatores?) serenissimi principis Henrici regis Anglie, fratris 
nostri carissimi, quos novissime ad nostri presentiam destinavit, 
20conabimur in curia nostra reservare. Serenissime princeps, frater 
carissime, rogamus intime, ut vestris litteris crebrius nos visitare 
| velitis, quibus plene intelligamus, qualiter vobiscum agit altissimus 
cirea omnia et specialiter in dono corporee sospitatis. De nobis 
vero, si complacet, noveritis, quod illius gratia miserante, in quo 
! 95 vivimus, movemur et sumus,") plena fruimur corporea sospitate, grato 
cordis affectu parati ad omnia, que vestre blandiuntur voluntati. 


i 


»———— 


102. Kónig Sigismund an Herzog Karl von Orleans schreibt über die 
Mittheilungen seines Gesandten, über die geplante Aussóhnung Karls von 
Frankreich mit. Johann. von. Burgund. durcà. Vermittelung des. Papstes 
80 Johanns XXIII. und ermahnt ihn. zur. Vorsicht in. dieser. Angelegenheit. 
(1414 nach Juni 25.) 
B aus Cod. Palatinus 701 fol. 272 v. 


B* aus derselben Quelle fol. 259 v. desselben Inhalts, gerichtet an serenissimo 
' principi Ludouico eadem gratia Jherusalem et Sicilie regi ducique Andegauensi, 





35 a) conformitati B. b) Hier folgt set. Lüst mam es stehen, 80 würde kein Satz zustande 
kommen. | 
?) Wahrscheinlich die Ueberbringer der Bündnissurkunde. 
3) Hartung Clux. | Ueber den Plural vgl. S. 325 und 374. 


3) Aus Acta Apost. 17, 28. Vgl. vor. S. Anm. f. ais 








372 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


fratri nostro carissimo. Der Anfang lautet: Volumus considerationem vestram 
non latere, quomodo parte illustris Amadei usw. Das Uebrige stimmt würt- 
lich mit unwesentlichen Abweichungen mit B. 


Sigismundus ete. illustri principi Karolo duci Aurelianensi, 
consanguineo nostro amantissimo et fideli dilecto, salutem et pros- 5 
peros iugiter ad vota successus. Illustris princeps, consanguinee 
noster amantissime.  Magnitudinis vestre litteras de manibus nobilis 
Hugonis de Altirri*) militis, vestri consiliarii et cambellani nostrique 
fidelis dilecti, sospitatem corpoream votivorumque successuum pro- 
speritatem serenissimi principis Karoli fratris nostri carissimi incliti 10 
regis Francorum vestrique nec non ceterorum principum de prosapia 
regali consanguineorum nostrorum  dilectissimorum  assiduamque 
sollicitudinem negotii utrimque peracti litterasque nostras?) prefa- 
tam regiam maiestatem et predictos principes gratanter suscepisse, 
quodque prefatus Johannes?) vel alter cum responsioue, que nobis 
gratificabitur et placebit, per breviter ad nostrum conspectum 
revertetur, exprimentes, cum iocunditate et animi excultatione rece- 
pimus et hylariter intelleximus continentias earundem, rogantes. vos 
attentione cordiali, ut saltem per litteras de incolumitate et prosperis 
successibus predictis placeat nos crebrius consolari. Ceterum misit 20 
nobis illustris Amadeus comes Sabaudie, consanguineus et fidelis 
noster dilectus, quandam cedulam in ydiomate Gallico scriptam, inter 
cetera concordiam inter regiam excellentiam ac regales principes 
predietos nec non Johannem nominatum ducem Burgundie per sum- 
mum pontificem tractandam describentem, quam prefate regie sereni- 25 
tali in specie," vobis vero copiam in forma translata in latinum 
presentibus interclusam providimus destinandum. Vestram itaque, 
consanguinee carissime, providentiam circumspectam attentam red- 
dimus et hortamur diligenter, quatinus in omnibus, maxime que 
in presenti negotio incumbunt agenda, et etiam circa ea, que per30 
oratores nostros, qui nondum redierunt, et litteras novissime signi- 
ficavimus?), sic solerter invigiletis, sic prudenter ad votivam expedi- 
lionem intendatis, quod in hiis pereque provisionis remedium unius- 


m— 


5 





a) Folgt per überflüssig. b) Ob: im Wortlaut, im Gegensatz zu der Uebersetzung?. In 
der Fassung an Künig Ludwig ist in speciem (für specie) durchstrichen. 35 

!) Der. Name ist nicht ganz sicher. Der Gesandte begegnet uns sonst nicht, 

?) Bisher nicht genannt. Es handelt sich hier nicht um den Gesandten Hugo 
sondern um einen andern Boten des Herzogs (weil da steht Johannes vel alter), der 
Nachricht für Sigismund überbringen soll. 

*) Diese littere fehlen. 40 


X | — P B "Pe 






D. Sigismund, Frankreich, England und das Konzil. Nr. 102, 103. 373 


cuiusque satagentis honorem illibate tueri, negotia communia votivam 
prosperitatem et felicem consumationem altissimo favente conse- 
quantur, ita quod ex studiorum vestrorum appositione sollicita 
nostris et vestris votis et profectibus in hac parte salubriter satisfiat. 
9Desiderio quippe maximo desideraremus bonis et utilibus persua- 
dentibus circumstantiis, ex quo Deo propitio loca vicina!) sic reddunt 
nos ad invicem propinquos, cum prefato rege Francorum et vobiscum 
propere [et]?) personaliter convenire. Super quo etiam velitis de 
intentionis sue et vestre proposito nos certiorare; ambassiatores vero 


1Oserenissimi principis?) etc. conabimur in curia nostra reservare. 
Datum etc. 


1083. Kónig Sigismund an Kónig Heinrich V. von England: Rücksendung 

des Hartung Clux mit bestimmten Antrágen; Plan einer. Zusammenkunft 

mit dem Kónig von Frankreich und den franzüsischen Prinzen; Rückkehr 
15 nach der Lombardei wegen der Náhe des Konzilsbeginnes von den Kur- 

fürsten widerrathen; Wunsch nach einer. Zusammenkunft mit englischen 
— TTheologen vor Beginn des Konzils betref/s Feststellung verschiedener Ge- 

scháftsordnungspunkte; Hoffmung, dass alle drei Papste in Konstanz 

erscheinen; Verlangen nach Einheit. der drei Mádchte:. England, Frank- 
20 reich. und. Deutschland ; dann Gelingen des Konzils ermóglicht, auch 
. «wenn keiner der Pápste erschiene; Absendung des Georg von Zedlitz. 
: (1414 Ende?) Juli.) 


] B aus Cod. Palatinus 701 fol. 257 v.—259 der Vatik. Bibliothek. 


TAPTNVAPETNERE ET RA N 


NEST TRALSENEN EN TONS RITTER TNT 


| Serenissimo principi Henrico Dei gratia Anglie Francieque | 
295regi illustri et domino Hybernie fratri nostro carissimo Sigismundus 
eadem gratia etc. salutem et fraterne dilectionis continua") inerementa. 
Serenissime princeps, frater noster carissime. — Fraterne caritatis est 
proprium affectuosius illis?) amplexum amplioris dilectionis imprimere, 
quos par equitas et voluntas nec minor benignitas comitantur. Hoc 
30itaque instinctu ad ea, que vestri commodi et honoris incrementa 
respiciunt et ad utilitatem nichilominus militantis ecclesie et populi 
christiani pertinere noscuntur, prompto nimirum consurgimus affectu, 








4 


a) Fehlt B. b) continue B. c) illum B. 
1) Sigismund ist aus Italien. nach Südwestdeutschland (Strassburg und Speier) 
95 zurückgekehrt. 
3) Es handelt sich um die englische Gesandtschaft, 
3) Ueber das Datum vgl. Einleitung. 









374 III. Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


quia plenitudo legis est dilectio. Excellentie siquidem vestre litteras 
dudum de manibus nobilis Hartungi Clux militis?) et oratoris vestri 
nostrique fidelis dilecti gratas referentes de vestra incolumitate 
rumores cum animi iocunditate receptas exultantes in illo et ei 
gratias referentes, qui regibus dat salutem, eundem Hartungum 5 
militem de intima nostre mentis aviditate*) cum articulis distincte 
specificatis sibique traditis et nichilominus vivis relatibus ab ore 
nostro sufficientur instructum duximus ad vestram fraternitatem 
remittendum. Attendentes itaque communibus expedire profectibus 
et aspirantes ad. prosecutionem et promotionem eorum, que circa hoc 10 
novimus incumbere autore domino profutura, considerantes ab olim 
fructus laudabiles, quos virtus unita et mutua votorum conformitas, 
que validiora in se recipere fortitudinis molimenta") consuevit, in nobis 

et vobis producere possit, sie illa precordiis nostris impressimus, sic 
illa in thalamo pectoris nostri consignata semper habuimus, ymmo 15 
auctis continuo caritatis affectibus in votis gerimus et adhuc votive 
desideramus deducere ad effectum. . Porro disponimus cum domino 
rege Francorum, fratre nostro carissimo et ceteris regalibus Francie 
principibus, inquantum facultas indulget, in proximum personaliter in 
unum convenire?), ubi etiam de parentela irter vos et filiam eiusdem 20 
regis Francorem ?), dummodo voluntas vestra ad hoc nobis aperta affu- 
erit. quam utique pro honorificentia domus vestre et statu felicitatis 
antique fraterno amplecti consilio persuademus, optaremus diligenter 
operari, prout longe per prius et per nuncios ac per litteras ex magne 
dilectionis fervore, quo quondam serenissimo genitori vestro felicis 25 
recordationis tamquam fratri nostro precipue singularissimo et etiam 
vobis*) dinoscimur obligari, meminimus pronuntiasse, in quo a tanto 
tempore citra potuit vestra regia fraternitas accepisse deliberationem. 
Licet autem de partibus Lombardie ad has partes Alamanie tenaci 
animi stabilitate rursum easdem Lombardie partes magnifice et 30 
potenter cum excercitu repetendi declinaverimus,5) nichilominus tamen 
propter temporis brevitatem adventantis concilii, in quo personaliter, 





a) Lesung sehr unsicher. B hat anditate. b) Eine andere Hand hat dieses Wort hinzu- 
gefügt. Im Text molimola. vM 

y?) Hier ist eine. Lücke in B angedeutet. Ich glaube kaum, dass etwas fehlt,35 : 
wie z. B. der Hinweis auf einen andern Gesandten. Vgl. darüber S. 371. | 

*) Die Zusammenkunft wurde für Verdun geplant. 

*) Vgl. in dem Bündnissentwurf S. 377. 

*) Von diesen Schreiben ist bis jetzt nichts bekannt geworden. 

*) Ueber diesen Plan Sigismunds vgl. Reichstagsakten VII S, 174, 











BAS PEE ORC DS Nn 


ET VIAR 








D. Sigismund, Frankreich, England und das Konzil. Nr 108. 375 


Deo favente, procul dubio curabimus interesse, per principes ellec- 
lores!) ac ceteros magnates fideles nostros regressus noster in Lom- 
bardiam hac vice ante concilium fuit dissuasus. Et quia cor nostrum 
in manu Dei est et quocunque voluerit vertit illud, in huius vie et 

Dalterationis varietate distracti non putamus, sicud accidit, nos in 
istis partibus usque ad tempus concili repausare neque vos hac- 
tenus superinde certiorare.  Affectaremus itaque, quemadmodum per 
prelibatum Hartangum?) militem nuntiamus, pro generali rei pub- 
lice ecclesiastice videlicet et secularis incremento, ut in unitate 

10 votorum et amicitie soliditate corroboraremur et sic esset cor unum 
et anima una et conformitas alterutrum actionum in nobis et vobis 
iugiter conregnaret. Et ad hoc voluntatem nostram semper paratam 
invenietis. Et insuper etiam de modo disponendi et providendi 
super bono statu fratrum vestrorum, qualiter iudicium recte rationis 

15bonis respectibus dictaverit, per eundem militem celsitudini vestre 
insinuavimus. 

Pro uberiori denique avisamento et directione expedientiori 
rerum in futuro concilio Constantiensi gerendarum arbitraremur fore 
cohveniens ymmo et oportunum, ut et nonnulli ex egregiis theologie 

90et iuris utriusque doctoribus ac ceteris peritis et probatis viris uni- 
—versitatum studiorum de regno vestro ante vel saltem ad concilium 
predictum ad nos cum vestris ambaxiatoribus ac prelatis ceterisque 
viris ecclesiasticis presto advenirent et nobiscum ante initium 
concilii super ordine negotiorum in consilio tam in proponendo 
95et consulendo quam in diffiniendo et exequendo prosequendorum 
conferrent et unanimi nobiscum vestri parte digesto concilio parilique 
voto super agendis in unam sententiam coneordando salubriter 
provideretur.?) In quo quidem concilio revera sanctissimus dominus 
noster Johannes papa vicesimus tertius, ut multa argumenta repor- 
30tant^, utique intererit et etiam speramus, ut duo alii SHper 
papatu contendentes, videlicet Petrus de Luna, qui a nonnullis in 
christianitate Benedictus tercius decimus nuncupatur, et etiam 
Angelus Corrario, qui etiam per nonnullos Christicolas Gregorius 





a) So B. b) Lesung unsicher ; eher repormittunt. 
395 ' 9) Auf de» Reichstage in Speier waren vom Kurfürstenkollegium. Johann von 
Mainz und Ludwig von der Pfalz anwesend. m- ww | 
?) Hier ist ausdrücklich angegeben, worüber sich Sigisimund mit den dos 
vor Erüffnung des Konzils berathen wollte. Er hat in ühnlichen o o. e- 
 theiligung der Pariser Universitt gewünscht, aber den Hauptzweck micht ange- 


. 40 geben. 






376 III. Abschnitt ^ Vorgeschichte des Konstanzer Konzils, - TM 


duodecimus appellatur, ad quos et oratores nostros et litteras!) 
cum sufficienti assecuratione per officium imperiale pro veniendo . 
in concilium?) dudum duximus transmittendos, intererunt in eodem. 
Ob hoc libeat excellentie vestre regie, premissa, qua decet attentione, 
pensare et tante auctoritatis viros ad hoc fundatos et edoctos5 
quantocitius ad nos destinare, qui premissa nobiscum deducere 
valeant ad finalem et felicem negotiorum huiusmodi consumationem 
seu conclusionem; et si fortassis tam cito, ut optamus, solempnes 
vestri ambaxiatores advenire nequirent, saltem per leviores nuntios 
succincte et summarie significare, quid in premissis vestre mentis 10 
formavit conceptus, ut tandem solempnioribus vestris ambaxia- 
toribus supervenientibus negotia ipsa votivam et effectivam sortiren- 
tur corroborationem.?)  HRecogitate, frater amantissime, et attendite, 
quantum bonum militanti ecelesie et toti christianitati resultaret 
quantumcumque fructum proferret, dum nos et vos ac rexí15 
Francorum invicem uniti vere amicitie mutuam amplectando caritatem 
indissolubilis federa fraternitatis alterutrum coleremus.?) Si enim 
Deus pro nobis, quis contra nos? Quantum etiam in dicto concilio 
virtute unita secundum Deum proficere possemus! Quoniam et si nullus 
ex illis usurpantibus sedem papalem in concilio interesse curaret, 20 
quod absit, nichilominus nostris atque vestris ac dicti regis Francorum 
ceterorumque principum et prelatorum nec non virorum approbatorum 

in copiosa multitudine illorsum confluentium unanimi deliberatione, 
consilio, voto et approbatione concurrentibus, per remedia oportuna 
poterit de reformatione prosperi status ecclesie sponse Dei et tocius 25 
christianitatis, prout casti concilii plenitudo [ministrabit],") ad sui 
laudem salubriter provideri. Ad hec nobilem*) Georgium de Czed- | 
lyez militem etc. consiliarium nostrum fidelem dilectum exhibitorem 
presentium in materia presenti de nostris labiis sufficienter instruc- 

tum ad vestri presentiam providimus specialiter propterea destinan- 30 
dum, cuius relatibus in hac parte velitis adhibere credencie plenam 
fidem. Super quibus vestram regiam fraternitatem requirimus et ex 
corde rogamus, quatenus ;placeat eosdem vestros ambassiatores cum 





a) Hier folgt überflüssig immitantur. b) Fehlt B. Ergünzt aus Nr. 97 usw. c) nobi- 
lium B. ) 


?) Benedikt XIII. hat kein. Einladungsschreiben erhalten. An Gregor XII. war 
kurz vorher eine Gesandtschaft geschickt. 

y) Schon am 20. October wurde eine Gesandtschaft bei Sigismund beglaubigt. 

*?) Ueber die Bedeutung dieser Stelle vgl. Einleitung. 









idus eui 





D. Sigismund, Frankreich, England und das Konzil. Nr. 103, 104, — 377 


doctoribus universitatum absque more dispendio pro expedientiori 
agendorum maturatione quantocius ad nos destinare. 


104. Vorschláge zu einem. Bündnisse Sigismunds mit. Heinrich V. von 
England: Verlangen eines deutsch- englisch.- franzüsischen | Bündnisses; 
5 Vermittelung der. englisch- franzüsischen | Heirath; Projekt. eines. Bünd- 
nisses der drei Máchte gegen Johann von Burgund und Anton von 
Brabant mit eingehender Motivierung; Anerbieten. der. Ueberlassung der 
von Burgund besessenen Güter in Flandern an die englische Krone. 
(1414 Ende August.) 
10 . B aus Cod. Palatinus 701 fol. 212 ss. der Vatik. Bibliothek. 


Voluntas serenissimi principis domini Sigismundi regis Roma- 
norum etc. ex puro corde, consciencia bona et caritate non ficta pro- 
cedens versatur circa infrascripta cum serenissimo principe domino 

» Heynrico Anglie et Francie rege virtute unita salubriter dirigenda. 
15 Primo namque idem dominus rex Romanorum causa et amore 
reipublice tam ecclesiastice quam secularis ac mutae confederationis 
et amicicie peramplius solidande maxime flagrat affectu, ut, ex quo 
inter reges et principes catolicos orbis terre Romanorum, Francorum 
et Anglie reges reputati sunt et existunt tamquam tria precipua 
90 capita in christiauitate, ex quorum unanimi conformitate scaturiret et 
manaret in tota christianitate fons indeficiens tocius bonitatis, pacis 
et tranquillitatis, eciam individua sinceritatis ecclesie militantis unitate 
[uniantur]?)  Desideraret itaque pro generali bono ista tria capita 
sic coadunari^), ut in eis esset cor unum et anima una, ut pietas 
25 uniformis regnaret actionum. 

Item cirea hoc actum salubriter producendum, idem [rex]? 
Romanorum concepit vias et modos aptos, convenientes et ad 
materiam congrue pertinentes videlicet parentelam !) inter ipsos utpute 
Francorum et Anglie reges contrahendam, prout ambasiatores 2) prefati 

30regis Anglie vive vocis expressione sunt perinde lacius et expressius 
informati. 

Item ex quo serenissimus princeps rex Francorum per suà 
scripta vicibus repetitis significavit,?) qualiter Johannes nominatus 





a) Dieses oder ühnliches zu ergünzen. b) coaduvari B. c) Fehlt B. ' 
935 !) Die Heirath Heinrichs V. mit Karls VI. Tochter wird in diesen Jahren stets 


erürtert; sie ist aber erst spüter vollzogen. 
a 3) Die drei Gesandten Englands. Vgl. Reichstagsakten VI] Nr. 142 S. 198, 


3) Man vgl. hierzu oben Einleitung und besonders S. 368, 





378 III. Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


. dux Burgundie, rabie invidie et ambicionis insaniens omnem pros- . 
peritatem et tranquillitatem regiam reique publice regni Francie 
semper visus est pertinacissime perturbare, quique quondam Ludo- 
vieum ducem Aurelianensem fratrem suum unicum, optimum et 
amantissimum  sceleratissimo gladio per insidias interfici fecit, 5 
incautum siquidem «t inermem suum consanguineum, germanum 
suum, bellicum collegam suum triplici et iurato federe colligatum,*) 
ut omnem ipsius potenciam, auctoritatem et gubernacionem apud 
ipsum regem et in regno Francie tamquam nequissimus iudex invidus 
usurparet, sicque factus parricida non erubuit scelera sceleribus 10 
accumulare, sed fretus maxime turbis et auxiliis ignobilis et ignomi- 
niosi volgi!) presertim carnificum impiorum, quoniam nobiles et 
cives honesti sibi fuere et sunt semper adversi, regales principes 
et propinquos tamquam letiferos hostes persecutus est et a regia 
curia propulit, ut iuxta suam malignissimam et tyrannicau: libidinem 15 
regnum Francie gubernaret. Et alia plura in suis litteris adversus 
ipsum nominatum ducem Burgundie descripsit, que gratia brevitatis 
pretermittuntur. 


O horrendum scelus et execrabile facinus, pyaculare flagicium 
tam sceleratissime commissum et inhumaniter perpetratum, Deum 20 
et homines contempnendo audientibus horrorem ingerit, ius dicentis 
pulsat officium, severitatem ulcionis exposcit! Quis igitur non velud 
detestabile nephas abhorreat tantum principem innocentem morti tradi- 
tum sine causa! Quis non execretur virum innoxium, ceca soium impel- 
lente cupiditate, tam crudeliter interemptum! Quis ita tepet affectus, 25 
ut non accendatur velud ignis ad cohibenda talia zelus eius! Quis in 
castigando tot scelerum patratores et crudelitatis. tante ministros 
libenter rigorem ulcionis non exerceat! Quis umquam princeps 
clamorem fusi taliter sanguinis aure surda pertranseat! Ecce vox 
.eius in nostris auribus insonat, ad nos clamat,  Anvacar ad iudicium, 30 
provocat ad vindictam.') 

Ex quibus clare colligitur, quod idem rex Francorum contra 
ipsum nuncupatum ducem Burgundie iustam causam habuit et habet 
procedendi et prosequendi ac ipsum condempnandi, cum ille ex 
enormitate tam inauditi a seculo facinoris se constituerit cunctis 95 





a) collegatum B. b) Hier folgt in der Handschrift der erste Theil von Voluntas bis 
catholicos mit Abkürzungen wiederholt, aber durchatrichen. An der Seite vacat, 

!) Der. Volksaufstand der Cabochiens vom April und Mai 1413. — Vgl. darüber 
das neue. Werk von A. Coville, Les Cabochiens et l'ordonnance de 1413, Paris, 1888. 








D. Sigismund, Frankreich, England und das Konzil. Nr. 104. 379 


principibus odibilem ac honore famaque prorsus destitutus bonis 
omnibus se reddidit indignum, malitia propria se ipsum inabilitante. 

Sed et tamquam vasallus sacri imperii feuda, que ab imperio 
dependent, amisit et ab omni iure cecidit illaque ad nos et sacrum 

5imperium et omnimodam dispositionem sunt pleno iure devoluta. 

Item et Anthonius de Burgundia!) frater eius, qui pretendit se 
ducem Brabancie, qui et Lucemburgam sub velamine et tytulo 
dotalieii usurpare molitur, cum tamen in dicto ducatu Brabancie 
nullum ius ex quacumque causa rationabili sibi conpetat, sed sit 

10 mere sacri imperii, et eciam illa, que prefatus Anthonius iure docium 
attendere debuit, minime servavit, sed propria temeritate dictum 
ducatum Brabancie in iacturam sacri imperii occupat et etiam per- 
peram molitur predictam Lucemburgam pro se usurpare, devasta- 
ciones, incendia, spolia, strages innumeras et dampna violenter et 

15 hostiliter ibidem conmittendo. 

Dignum itaque est censendi, ut contra et adversus illos perversos 
fratres de Burgundia tam racione patrati sceleris quam temeritatis 
assumpte per predictos tres reges?) vires exerceantur et aggregatis 
in unum viribus taliter procedatur, quod ceteris similia attemptantibus 

90transeat in terrorem. | 

Et ut prefatus rex Anglie reddatur ad premissa attencior, pre- 
libatus rex Romanorum, dummodo*) pro recuperandis et adipi- 
scendis bonis et iuribus imperialibus, que memorati fratres de 
Burgundia tenerent, adiuvet ipsum et sibi subveniat et auxilietur, 

25ex tune illa bona et iura, que in manibus prefati nominati ducis 
Burgundie in Flandria existunt ab imperio dependencia, paratus est 
eidem regi Anglie auctoritate imperiali in feudum conferre et donare; 
ita quod idem rex Anglie adiuvet regem Romanorum ad recuperan- 
dum de manibus dictorum fratrum de Burgundia illa bona, que in 

30 Burgundia et viceversa idem rex Romanorum iuvabit ipsum regem 
Anglie ad optinendum illam partem totam, que in Flandria ab 
imperio dependet etc. etc. 


105. Künig Sigismund an (Karl VI. von Frankreich): Da er sich auf 
den Wunsch der Kurfürsten demnáchst krünen lasse, um als advocatus 
35 ecclesie auf dem Konzil auftreten zu kónnen, kónne er zur Zusammen- 





a) Folgt ipsum überflüssig B. 

1) Ueber diese Verhültnisse vgl. Rewhstagsakten VII, 176 f. "e oben S. Me 

3) Am 4. Juni, also kaum zwei Monate früher, hatte Heinrich V. Gesandte zu 
Bündnissverhandlungen mit Burgund beauftragt. Vgl. Ryner, Foedera IX, 136 ss, 





380 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils, 


* 


 kunft in. Verdun um Michaelis nicht kommen, — Bericht über den Inhalt 
des deutsch-englischen Bündnissplanes. | Dringende Einladung frühzeitig 
Gesandte zu schicken. (1414 Ende August.) 


Aus Cod. Palatinus 701 fol. 325 v. der Vatik. Bibliothek. 


Serenissime princeps, frater noster carissime. — Allatas nuper5 
per egregium Uldericum de Mitra decanum Metensem, decretorum 
doctorem, nostri et sacri imperii devotum, fidelem et dilectum, a 
conspectu vestro regio ad nos remeantem exellentie vestre litteras 
alacritate suscepimus et earum continentias super felici status vestri | 
continentia nec non principum ex progenie regali domus Francie 10 
consanguineorum nostrorum carissimorum?) votivorumque succes- 
suum incrementa delectabiliter exprimentes cum animi exultatione 
intelleximus et alia, que earumdem series subiungebat, notavimus 
diligenter et potissime super convencione personali vobiscum et 
ceteris regalibus principibus vestris et nostris consanguineis avide 15 
expectata et adhuc continua tenacitate inherente vestro proposito, 
quam facere intenditis in civitate Verdinensi ad proximum festum 
sancti Michaelis, nos ad id invitando. Verum, superillustrissime 
princeps, frater noster carissime, seminari videntur in nobis augmenta 
congaudii, dum festivos felicitatis nostre sucussus precipue ad care 20 
vestre fraternitatis notitiam transferimus . . . Postquam enim partes 
Alamanicas petivimus, variis negotiorum generibus pro salubri uni- 
versalis boni reipublice directione sollicitudini nostre iugiter influen- 
tibus vietique principum electorum et aliorum magnatum partium 
earundem precibus et persuasionibus, presertim?) ut in concilio generali 25 
tamquam advocatus et defensor militantis ecclesie, sicut sacri canones 
nos appellant, ex officio imperiali, prout reverenda sanxivit antiquo- 
rum auctoritas, signa maioris auctoritatis induceret et originalis 
dignitatis insignia renovaret nove corone suscepta claritudo, circa 
proximum festum sancti Galli, ex quo aliter posse fieri non vidimus, 30 
prima corona imperiali caput nostrum elegimus et decrevimus 
decorandum ... Propter coronationis et etiam concilii terminos 
adveniantes et aliorum negotiorum multiplicium arduitate preventi 
non patitur in loco et termino, quos series vestrarum denotat littera- 
rum, presentiam nostram adesse. Ambasiatores!) vero serenissimi 35 lr 
principis Heynrici regis Anglie, fratris nostri carissimi, hodie expe- ; 





MTM NUT He ET RETINET AUR E 





a) Von einer andern Hand am Rande: amantissimorum. b) Der Satz ist anakoluthisch 
gebildet. 


!) Die auf dem Koblenzer Tage anwesenden Englünder, 






D. Sigismund, Frankreich, England und das Konzil. Nr. 105, 106. 381 


ditos ad propria remisimus, cum quibus et de parentela contrahenda 
el etiam de multis aliis commodum et honorem regni vestri concer- 
nentibus, ita quod Johannes nominatus dux Burgundie in hiis, ad 
que molitur, minime habebit intentum, deduximus bona puncta, 7) 
Sidemque rex Anglie ad predictum terminum concilii ad nostram 
presentiam suos sollempnes destinabit ambasiatores ad singula: 
sufficienter peragenda fundatos. Ideoque, serenissime princeps, frater 
noster carissime, placeat et vobis saltem ex predictis principibus regali- 
bus inclite domus vestre Francie una cum doctoribus de universitate 
10 Parisia ad dictum concilium, cum quibus uberibus profunda mentis 
: nostre possimus securius communicare, plene instructos destinare. 
Ad hec illustris princeps Ludovieus dux Bauarie, consanguineus 
noster carissimus, circa materiam presentem distinctius et plenissime 
informatus vivis relatibus recitabit nostri animi puram intentionem, 
15cuius vivis relatibus parte nostri tamquam nostris propriis dare velit 
excellentia vestra hac vice in premissis bone fidei credulitatem. ?) 
Datum etc. | 


COMTMEWIDNE TT NE SNRENUTVTW PS 


106. Konig Sigismund an (Konig Karl VI. von Frankreich): Empfang 

seines. Schreibens, worin er ihn zu einer. Zusammenkunft in Lyon. oder 

20 Avignon mit Johann XXIII. statt in. Verdun. einladet; Unmóglichkeit 

wegen seiner Krónung der Einladung nachzukommen; Absendung neuer 
Gesandten. (1414 Anfang September.) 


B aus Cod. Palatinus 701 fol. 316 v. der Vatik. Bibliothek. 


Serenissimo principi etc. Sigismundus etc. salutem et cum 
25tropheo hostes superare et post presentem decursum ad eum, qui 





3) Vgl. vorige Nr. 

3) [n der Liste der auf dem Koblenzer Tage anwesenden Fürstlichkeiten. findet 
sich der Name des Herzogs Ludwig nicht. Doch verhindert das micht anzunehmen, 
dass er um diese Zeit bei Sigismund gewesen ist. Er kann ja kurz nachher mit ihm 

90 zusammen getroffen sein. Sigismund gab ihm folgendes Empfehlungsschreiben mit: 
Super quibusdam negotiis, que votis comunibus blandiuntur, summarie et succincte 
serenissimo principi Carolo Dei gratia regi Francorum, fratri nostro carissimo, scripta 
nostra denuo dirigimus et super eisdem illustris princeps Ludowicus dux Bauarie, 
consanguineus noster carissimus, distincte et plenissime informatus eidem regi exellencie 

35atque vobis nostri animi puram intentionem sinceramque affectionem '[et] prompti- 

. tudinem vive vocis oraculo plenius reserabit. Cod. Palatinus 701 fol 30T. Das 
Schreiben wird übersandt illustrissimo principi Ludowico regis Francorum primo- 
genito duci Aquitanie et delphino Wyennensi, consanguineo nostro carissimo, ferner 
dem Aduardo duci Barrensi, marchioni Pontis et domino de Casseleto, consanguineo 


382 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 





via, veritas et vita est, sine fine feliciter regnare. Serenissime 
princeps, frater noster precarissime. Hesterna die cum hilaritate solita 
litteras vestras per vestrum cursorem baiulum presentem allatas 
recepimus sumarie in effectu continentes, vos percepisse summum 
pontificem Auinionem cito petere abindeque Lugdunum transire et 5 
conventio illa, que in Werduno*) ut per prius scripseratis, fieri 
deberet, si nobis gratum foret, in Lugdunum transferretur,") relin- 
quentes tamen nostre optioni in altero predictorum locorum facien- 
dum. Serenissime princeps, frater precarissime, quemadmodum 
nuper per scripta nostra fraternitati vestre significavimus,!) sie et 10 
nunc rursum intimamus, quod, priusquam ambassiatores nostri de 
vestra presentia ad nos regressi fuerunt, principes electores et alii 
magnates partium Alamanie per multa argumenta coegerunt nos 
quodammodo vim nostre voluntati facientes pro prima corona imperiali 
suscipienda. Sic itaque ipsorum preventi et victi perspicacibus 15 
instantiis. decrevimus dicta corona circa proximum festum sancti 
Galli capud nostrum decorandum et ob hoc, frater noster carissime, 
dierum conventionis mutue et coronationis nostre sese continuo 
sequentium proximitas et preoccupatio?, ad huiusmodi conventionem 
faciendam termino et loco presignatis non posse vacare. Et ecce 20 
dictos solemnes ambassiatores ex notabilioribus et potioribus nostris : 
consiliariis cirea materiam presentem instructos providimus rursum ad 
vestri presentiam?) destinandos, qui plenius referunt vestre frater- 
nitati vota nostra.?) 





a) Werd. mit Abkürzungszeichen B. b) transreretur B. c) So absolut konstruirt. 95 
d) Folgt ipsos B. 
nostro amantissimo und schliesslich Hymfredo filio et fratri regum Anglie duci Glou- 
cestrie, comiti Pembroye et camerario Anglie consanguineo nostro carissimo. — Gerade | 
aus der letzten. Adresse ersieht ian. wicder, wie wenig Hehl Sigismund aus seinen | 
Verhandlungen mit beiden Künigen macht und wie er die von ihm erstrebte Einigung 90 
bei beiden identificirt. 

!) Das ist der vorhergehende Brief. 

?) Hieran. schliesst. sich nur durch einen Absatz getrennt folgendes Stück, das 
sich nach den andern Dokumenten und nach der Einleitung 232 nicht auf die 
englisch-franzüsischen Verhültnisse beziehen kann, sondern auf eine andere wichtige 35 
Angelegenheit, die auf dem Konzil ausgetragen werden soll: Caritas flagrans et fraterna 
ipsa nos compellit, ut loquamur ad literam. Tractatum equidem eoncordie de et super 
tam magnalibus toti mundo notoriis negotiis in loco privato facere nescimus diiudicare 
nec interpretari ad bonum malumve, Nostro profecto iudicio convenientius videretur 
potius illam in concilio generali Constantiensi, ubi regum et aliorum principum 40 
catholicorum et prelatorum fere de toto orbe terrarum copiosa convenit multitudo, 
quam alibi tractandam et ventilari debere, ut, sicud fama preambula rerum ordinem 













"GF «ONES TNR TP REMMERMERERRYNTN RR MT MN 


WMNDOTTVPTRTRTMVEN OS 








D. Sigismund, Frankreich, England und das Konzil. Nr. 107. 383 


107. Konig Sigismund an Kónig Karl VI. von Frankreich: Dittere 
Klage, : dass "Kan einseitig mit. Johann von Burgund, dem Sigismund 
auf sein Drángen abgesagt hatte, Frieden geschlossen. habe; Plan des 
Burgunders die Krónungsstadt Aachen, den. Külner. Elekten Dietrich und 
5den Herzog Rainald von Geldern zu überfallen; seine volle Ueberein- 
stimmung mit Konig Wenzel in Krónungs- und Konzilsangelegenheiten. 
Heilbronn. 1414. October. 14. 
B.aus Cod. Palatinus 701 fol. 284 s. der Vatik. Bibliothek. 
DB* aus derselben Quelle fol. 2129s. mit diesem übereinstinmend, gerichtet an 
10 serenissimo principi ete., a/so an Kónig Ludwig von Anjou, ohne Datum. 
B* aus derselben Ouelle fol. 287 s. an: illustri principi Carolo duci Aurelyanensi. 
Der Anfang ist etwas veründert; die Hauptstelle daraus unten. — Inhaltlich 
aber ganz und spüter auch wüórtlich mit B übereinstimmend. | Darunter. der 
Kanzleiverimerk: Ad mandatum domini regis Joliannes prepositus sancti Ste- 
15 phani vicecanceellarius. | Datum 15. statt 14. 


Serenissimo principi Carolo Dei gratia regi Francorum illustri 
fratri nostro carissimo Sigismundus eadem. gratia Romanorum rex 
semper augustus ac Hungarie, Dalmatie, Croatie, ete. rex salutem et 
fraternitatis vineulum indissolubiliter observare. Serenissime princeps, 

20Ífrater noster carissime. Considerantes ab olim peracti temporis 
decursum et progenitorum gesta magnifica, quorum [gesta]?) fama lau- 
dabilis clara continuatione preconii quasi traduce quodam ad posteros 
propagare conatur exinde ad similia exemplaris doctrine magisterio 
informandos, hac siquidem amicitie rectitudine ferventes toto cordis et 
25 bone voluntatis zelo eo avidius eoque instantius hec nos moverunt 
efficaciter et inducunt, ut serenitatem vestram fraternis adiremus 
commotionibus et attentis exhortationibus ad ea, que magnanimum 
opus etiam divinum iuxta intensum animi nostri desiderium unani- 
miter procurandum et promovendum iustum et bonum christiane 
30 unionis et pacis consilium respiciunt, excitaremus, quo vobis vinculis 
caritatis solidioris") astringimur et ad honorem vestrum soliditate 
sincerioris dilectionis afficimur et felicem consumationem reformationis 
militantis ecclesie individua unitate sincerius affectamus. Et huius 
rci gratia ad tollendum scandala pro generali bono laudabilia vestigia 
85 progenitorum prosequentes, et ut specialiter hoc tempore nostre 
persuasiones efficaces et fructuose?) reddantur, per manus oratorum 





a) Fehlt B und B'. b) solidoris B. c) persuasionis efficaces et fructuósa B. 
secundum varias audiencium mentes divulgavit diversimode, sic et earum exitus per 
evidentiam effectualem toti mundo de ipso concilio veraciter innotesceret et pro- 

AQ babiliter demonstraretur. Ob es sich wm die Streitigkeit des deutschen Ordens mit 
Polen handelt? 


M 





384 II. Abschnitt, Vorgeschiehte des Konstanzer Konzils. — 


vestrorum sano consilio misimus vobis litteras lige et unionis in forma — | 
efficaci contextas, ut gravamina et omne illicitum alterutrum videantur , 
displicere, presertim contra Johannem nominatum ducem Burgun- 
die, quem vestrum adversarium et rebellem fuisse et parricidam 
fore per crebra scripta vestra et nobis et toti mundo innotuit [et]* fore 5 
domesticum inimicum. .O quam debet esse detestabilis, quam amara 
nedum vobis acerba mors fratris vestri set et cunctis vestris consan- 
guineis et amicis horrida tanti principis, filii videlicet et fratris regum 
Francie, quam quasi diebus singulis clamore publico ad vestre celsi- 
tudinis iniurias in omnem terram tam execrabilis paricidii perducit 10 
cunctos provocando forisfactio presumptuosa, tum quia diuturnitas 
temporis peccatum nec defensione munit [nec]") minuit sed aug- 
mentat, tum quia orbis exstupescere verisimiliter arbitraretur et*) 
nulli vicio subiacere debere, que rex tanti nominis tanteque magna- 
nimitatis et*) potentie longo tempore tollerando nec umquam emendare 15 
curasse, set sub dissimulatione conniventibus oculis pertransisse"?). 
Et ideo in odium tanti sceleris a seculo inauditi preclarissimam 
domum vestram inficientis firma credulitate tenentes in hoc eo 
specialius, quo rationabilius ad vestram personam afficimur, in hoc*) 
potissime complacuisse, prefato Johanni nominato ducif) Burgundie 20 
ad vestri complacentiam et sceleris patrati confusionem verbo et scriptis 
constituimus nos in partem repugnantie ex adverso, quamvis nondum 
processimus adversus ipsum in actum aggressivum; vos vero, ut 
fide digna accepimus relatione, cum eodem sine scitu nostro concor- 
dastis,?) quod utique in nostrum vergere videtur displicentiam et 25 
contemtum.  Considerate, frater carissime, considerate enormia et 
motus frequentes ipsius multipliciter variatos, in quibus etiam divine 
maiestatis oculi offenduntur, cum vos tam experientia cogat advertere 
quam familiaria etiam exempla ignorare non sinant, quam gravibus 





a) Wahrscheinlich steht das Folgende an verkehrter Stelle. b) Fehlt B, dagegen bei B' 30 
und B''. c) et fehlt B*; spüter nec B*. d) So alle drei unvollstündig. e) So überflüssig. f) duce B. 

!) Die Stelle heisst in. B*: Per manus oratorum ... regis Francorum . . . 
nuper ad nostrum conspectum destinatorum non alia de causa nisi pro soliditate 
sincerioris amicitie et federis sano consilio misimus litteras lige et unionis in forma 
efficaci contextas, Hier künnte man an die Vorschlüge denken, die Sijismund Hein- 35 
rich V. übersandt hat. Wahrscheinlich ist jedoch das Bündniss von Trino vom 
25. Juni gemeint. 

*?) Gemeint ist der. Friedensvertrag vom 4, September 1414, der hauptsüchlich 
auf Drüngen des Dauphins Ludwig, des Schwiegersohnes des Herzogs von Burguad, 
zu Stande kam. Viele hervorragende Persünlichkeiten waren dagegen, so die Herzüge AQ) 
von Orleans uod Bourbon und der Erzbischof von Sens. 
















TP rem vio Ims 


"PEWRONSCTRSENT 


DET OPPDT TREE. 
i ] 





D. Sigismund, Frankreich, England und das Konzil. Nr. 107. 385 


sit res plena periculis concordia sic inita cum eodem, qui, licet ad 
tempus occultet malivolentie sue necessitate cogente propositum, 
illud tamen captata oportunitate acrius revelabit, et forte ad finem, 
quia videns*) brachia vestra contra ipsum invalescere submisit se 


- -5eoncordie, ut liberius machinamenta concepta in alios convertere 


valeret. Ecce etenim communis fama predicat") ipsum conflatis 
nonnullis sue perversitatis sequacibus et complicibus venerabilem 
Theodorieum de Morsse electum confirmatum Coloniensem, sacri 
imperii principem electorem, nepotem nostrum dilectum nec non 
1Oillustrem Reinhardum ducem Gelrie, principem nostrum et sacri 
imperii fidelem dilectum, hostiliter invadere nec non civitatem nostram 
imperialem Aquisgrani obsidere molitur.) Haut ambigimus, quin 
ipse, qui quesivit contra vos et ceteros regales principes vestros 
uniri nobiscum?), unde etiam nobis commoda magna et compendia 
15revera resultassent, nichilominus maluimus vestre fraternitatis amici- 
tian et unionem preferendo, sicut decuit, conservare illesam, etiam 
ad nostre maiestatis iacturam occasione amicitie vestre de novo 
contracte, in quantum poterit, perniciose debachetur.9)" Nos autem 
sua machinamenta non multum advertimus. Experiri enim poterit, 

20 quid sibi prosint sua machinamenta. Verumtamen admirationis 
causam ingerit, quod ipse, cum sit vester subditus et vasallus, cur?) 
post initam concordiam in iacturam nostram, qui in unitate federis 
simul coniuncti vobiscum fore dinoscimur, nova quadam conspira- 
tione perperam attemptare conatur. 

25 Inter hec vestram regiam fraternitatem cupimus non latere, quod, 
licet hactenus contemplatione serenissimi principis domini Wentzeslai 
regis Bohemie, fratris nostri precarissimi, prime coronationis imperi- 
alis apicis insignia acceptare rennuimus, sed iam fraternitatis dulce- 
dine invicem prevenientes et in susceptione dicte corone et in 

30omnibus rerum gerendarum conditionibus etiam in concilio dedu- 





a) So statt videt oder quia muss fehlen. b) divulgat B. und B*. Das folgende ipsum 
ist entweder zu streichen oder moliri zu setzen. c) Alle drei Fassungen haben debachatur. 
d) Ueberflüssig, aber in allen drei Fassungen. 


!)) Es handelt sich um eine Koalition des kólnischen Gegenkandidaten. Wilhehn 

95 von Berg, seines Bruders, des Burgunders und dessen Bruders Anton pos vidaéue 

gegen die drei Genannten. — Vgl. die. Schilderung Reichstagsakten VII S. 229 und 
vorher kurz 294. Ungenau Leroux p. 157 u. Anm. 

?) Hierüber ist nichts bekannt. Unmóglich ist es nicht, da der Burgunder seine 


Bundesgenossen überall suchte. 


A40 3) Vgl. hierzu über die spütern Zwistigkeiten Sigismunds mit Johann von Bur- 


gund Forschungen und Quellen S. 177 f. 


: 95 
Finke, Acta concilii Constanciensis. I. 29 






386 III Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils.- 


cendis concordi voto concurrentes,?) nulla penitus superest scintilla 

dissensionis in negotiis universis peragendis, sicut clarius principes 

vestri regales, prelati ac doctores ae alii viri probati ab illinc ad 

concilium ipsum venturi, fide conspicient oculata, sic et cum eisdem 

principibus regalibus et vestris ambassiatoribus optaremus vota 5 
nostra secundum divine pietatis cultum in uniformis consensus 
pariter et assensus determinatione residere in eodem. Datum in | 
Heylprunn XIIII. die Octobris,?) regnorum nostrorum anno Hun- 

garie ete. XXVIII, Romanorum vero quinto. 


108. Aónig Sigismund an Kónig Karl VI. von Frankreich bittet die 10 

Feindseligkeiten gegen den Herzog von Lothringen einzustellen bis Weih- 

nachten und die Entscheidung auf dem Konzil, auf dem auch der Herzog 
erscheinen werde, vornehmen zu lassen. | (1414 Herbst.) 


B aus Cod. Palatinus 701 fol. 278 v. der Vatik. Bibliothek. 


Serenissimo principi Carolo Dei gratia regi Francorum illustri, 15 
fratri nostro precarissimo Sigismundus etc. salutem et habundantiam 
pacis. Serenissime princeps, frater noster precarissime. Fide digna 
relatione accepimus validum vestrum exercitum in territoria et 
tenutas illustris Caroli ducis Lothoringie; principis nostri et sacri 
imperii fidelis dilecti, disposuisse et deputasse castra metari.?) Cumque, 20 
excellentissime princeps, frater noster precarissime, certum sit prefatum 
ducem nostrum et sacri imperii fore principem et vasallum,*) mutue- 





!) Die eigentliche  Aussühnung zwischen beiden Brüdern hatte schon durch 
Urkunde von 1411 Juli 9. stattgefunden (gedr. Reichstagsakten VII Nr. 63 S. 102): 
Sigismund sollte. die rümische, Wenzel die Kaiserkrone erhalten. Doch verlautet 95 
in den nüchsten Jahren wiederholt von Plünen Sigismunds sich zum Kaiser krünen 
zu lassen. | Ueber neue Vereinbarungen der beiden, besonders auch in Konzilsfragen, 

im Jahre 1414 verlautet. nichts. bestimmtes. Doch sind gerade in dieser Zeit im 
September und October 1414 stets Rüthe Wenzels bei Sigismund. | Vgl. Reichstags- 
akten das Register. Eine neue .Vereinbarung (Monum. Zollerana VII Nr. 538) fand 30 
1416 statt. 

?) Wo Sigismund damals einen Provinzialtag abhielt. 

?) Ueber den Grund der Feindseligkeiten habe ich nichts finden künnen.  Viel- 
leicht war der Lothringer auch jetzt noch wie früher eng befreundet mit Burgund, 
Doch würde das zu seiner Stellung zu Sigismund nicht passen. 35 

*) Sigismund hatte den Herzog 1412 zu seiem Vikar ernannt (Ad extollenda, 
Cod. Palatinus 701 fol. 245v. s.), wie aus folgender Stelle hervorgeht: De Romane 
regie potestatis plenitudine ac de certa nostra scientia sanoque principum, comitum, 
baronum, nobilium, procerum et aliorum saeri Romani imperii fidelium accedente 











Sw Q4/.. ^W f. acus WE m MINE UT |6 «qM J EC UOMCCT PER 
T : 4 . 4 . WM 








D. Sigismund, Frankreich, England und das Konzil. Nr. 108, 109. | 387 


que fraternitatis perfectione nimirum probabiliter suadente convenit 
ut, quemadmodum alterutrum sincera dilectione invicem amplectimur, 
ita ab infestatione et invasione alter alterius vasallorum et subditorum 
manus tenere innoxias. Eapropter excellentie vestre fraternitatem 

5obnixe precamur, quatinus amore et contemplatione nostri de exercitu 
contra et adversus prefatum ducem, vasallum nostrum, haec vice super- 
sedere saltim usque ad proximum festum natalis domini nostri Jesu 
Christi velitis. Speramus etenim in concilio futuro una cum principibus 
vestris ambassiatoribus illorsum venturum, ubi etiam prefatus dux, 

1O0cui per scripta nostra iam mandavimus, personaliter constituetur, 
materiam differentie cuiuslibet tollere prorsus et sopire. 


109. Kónig Sigismund bekundet, dass er ein. Bündniss mit Heinrich V. 
von England abzuschliessen beabsichtige, dass es aber wegen anderer drin- 
gender BDescháftigungen moch micht dazu gekommen sei. (1414 Ende.) 


15 . B aus Cod. Palatinus 701 fol. 329 der Vatik. Bibliothek. 


NMTATERAN TY NM 


YT 


Sigismundus etc. Ad certitudinem presentium et futurorum 
memoriam. Inter varias sollieitudines curasque multiplices, que 
ministerio regie dignitatis incumbunt, de salubri et pacifico statu 
regnorum nostrorum solicite nos cogitare convenit. Summopere 

90igitur providendum occurrit," iuxta magistram bonorum omnium 
caritatem, que nil sapit extraneum, nil asperum, nil confusum, 
ymmo propria equitate nutrit concordiam, dissociatos coniungit, 
pacem et unitatem consolidat et individua unione validiora consuevit 
afferre fortitudinis incrementa. Sane internis desideriis affectantes 
95inter nos, regna, dominia et subditos nostros ex una et serenissimum 
principem dominum Henricum Anglie et Francie regem illustrem, 


VPTHMENFENNU NT 
7 "* * 








a) Hier folgt noch einmal etiam. ^ b) Es folgt überflüssig ut. 

consilio facimus, creamus, ordinamus, constituimus per dictam provinciam et nominatim 
in Metensi, Verdunensi ac Tullensi civitatibus eorumque districtibus in nostrum verum 
. 80 et legitimum  administratorem et curatorem specialem, dantes et concedentes tibi 
plenam et omnimodam potestatem, ut ad reformandum ibidem rempublicam conser- 
vandasque iustitiam et pacem et concordiam, nec non ad repetendum et recolligendum 
nostro nomine nostri et imperii sacri census, redditus et proventus ac ipsius imperii 
iura manutenendi vices nostras regias tenere, gerere et habere purgandogue provinciam 
35 antedictam in facinorosos animo advertere, malefactores inquirere, punire inquisitos 
et specialiter eos, qui stratas et itinera publica ausu temerario violare presuinunt, 
criminales etiam questiones et civiles. quarum cognitio, si presentes essemus, ad 
nostrum auditum pertineret, liberaliter audire et illas secundum iusticiam terminane. 

— Datum Pozonii a. d, millesimo quadringentesimo duodecimo, die Octobris (?). 


25* 








388 Ill. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


fratrem nostrum carissimum ipsiusque regna, dominia et subditos ex 
altera parte mutue dilectionis et amicitie indesolubilia*) federa realia, — . 
generalia et perpetua inire, contrahere et firmare certos tractatus pac- 
tionum, conventionum, confederationum, alligantiarum, amicitiarum seu 
obligaminum cum reverendis in Christo patribus Nicolao!) etc. procu- 5 
ratoribus legitimis et indubitatis negotiorum gestoribus, commissariis 
deputatis et nuntiis specialibus plenum ad hoc et sufficiens manda- 
tum habentibus,?) cuius tenor inferius describitur, pluries et vicibus 
iteratis practicando deduximus. Set intervenientibus multifariis oceu- 
pationum generibus, cum dies diei et nox nocti sollicitudinum 10 
nobis indicat novas causas ete.?) 


110. Aónig Sigismund an. Kónig Heinrich V. von. England: Anerkennung 
seiner. Friedensliebe; seine. Forderung der | Rückgabe aller Rechte, die 
England in Frankreich gehabt; Lob des Friedens; Gefahren eines Krieges 
nicht blos für die beiden kriegführenden Staaten, sondern für die ganze15 
Christenheit, wegen der. Ermuthigung für die Feinde des. Christenthums; 
Aufforderung, einen. Wagjenstillstand mit Frankreich zu schliessen; Bereit- 
willigkeit seinerseits, soweit es das. Konzil gestattet, «mit allen. Kráften 
für einen. dauernden | Frieden | zwischen. England. und | Frankreich | zu 

arbeiten. | (1415 erste. Hálfte.) 30 

B aus Cod. Palatinus 701 fol. 310 s. in der. Vatik. Bibliothek. 


Serenissimo principi Henrico regi Anglie etc. Sig;smundus etc. 
salutem et spiritum consilii ac pietatis cum habundantia pacis in 
diebus nostris. Serenissime princeps, frater carissime. Multiplicabitur 
nobis materia exultationis in domino, in cuius manu cor regum 25 
est et, quo voluerit, ducit illud, dum nobis archana negotiorum 
vestrorum quantumcumque arduorum per litteras et nuncios parti- 2 
cipatis. Ex notitia litterarum vestrarum novissime allatarum*) et per | 
nos affectione fraterna nuper susceptarum dicitur satis clare, quod 
ipsa pacis dilectio," «que ab infantia vobiscum crevit multiplici 30 
experimento jam probata, vos super hiis, que conspicuam sapiunt 










a) So B. b) Es folgt ipsa noch einmal. 

y Bischof Nikolaus von. Bath und die übrigen bei Rymer, Foedera IX, 167 ss. 
aufgezühlten Konzilsgesandten. 

*) Die Vollmacht Heinrichs V. vom 20. October 1414 bei Rymer IX, 168 s. 

?) Hier hórt das Stück leider auf, so dass mit Sicherheit der Inhalt nicht fest- 
zustellen ist. 

*)) Das Schreiben ist nicht mehr vorhanden, 


35. 


D. Sigismund, Frankreich, England und das Konzil. Nr. 110. 389 


pietatem, patientiam et mansuetudinem, habuisse convincit et amplec- 
titur ... Prout etiam venerabiles domini!) ete. amici nostri predilecti 
et vestri honoris ambassiatores, vestri relatores eximii, cum quibus 
super materia huiusmodi collationes pro evidentiori nostra informa- 
-* Otione vicibus iteratis fecimus, nos vivis relatibus de sinceritate vestre 
intentionis plenius informarunt, vos iure hereditario ad vos ab anti- 
quo pertinentibus instare et adversarium vestrum Francie monitioni - 
bus et exhortationibus caritativis pro restitutione iurium huiusmodi 
plerumque prevenisse, ut?) litterarum ipsarum series et adiecta 
lOcollatio simul et communicatio superinde deducta ipsorum ambassia- 
torum vestrorum clare et limpide patefecit. Novit nempe ille, qui 
nil ignorat, qui scrutator est cordium et conscius secretorum, quod, 
licet de corde puro, conscientia bona et fide non ficta fraternitatem 
regiam vestram diligimus et ad honorem, profectum et incrementum 
15 vestrum exaltationemque") regni vestri efficaciter et affluenti desiderio 
aspiramus, verumptamen ex divina dilectione tenemus, quod pulchri 
sunt pedes ewangelizantium pacem, ewangelizantium bona, ex illo 
siquidem pacifici regis eterni exemplo confisi, qui, ut novit regia celsi- 
tudo, quod inter ipsas dominice nativitatis primitias pacem angeli 
20bone voluntatis hominibus nuntiarunt*) transiturus de mundo ad 
patrem pacem in discipulos hereditario iure transfudit illamque 
fidelibus ipsis quasi ultimum testamentum conficiens reliquit, inquiens; 
Pacem meam do vobis, pacem relinquo. vobis?) et ut, quod moriturus 
dixerat, postmodum inmortalis post resurrectionem suam confirmaret, 
95hac primum voce ad discipulos usus fuit ianuis clausis: Pax vobis 
et iterum dixit: paz vobis.?) Ne igitur, qui sumus secundum apostolum 
heredes Dei, coheredes. autem. Christi,*) relicte nobis hereditatis exhibea- 
mus nos indignos et gratie, quam habundantius in nos effudit, 
ostendamus ingratos, pacem nuntiare tenemur in filiis pacis, ut super 
30eos pax secundum verbum ewangelieum requiescat et. secundum 
prophetam: Znquére pacem et sequere eam, et rursum: Pat pac in 
virtute tua. et. habundantia in turribus tuis.") Hec vero tanto confi- 
dentius cirea vestram regiam serentitatem exequimur, quanto super 





a) et B. b) exultationem B. c) Folgt überflüssig et. 


35 1) Die englischen Konzilsgesandten. 

2) Johannes 14, 27. 

3) Aus Lucas 24, 36. 

5) Aus Epist. Pauli ad Romanos m iT. 
5) Psalm 33, 15 und 121, ry 










390 III Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


omnia optabilia mundi huius cordi nostro valde precipuum insidet, 
vos cum adversario vestro Francie feliciter reddere unitos, ut con- 
gruum?) fieret nobis tribus corporaliter fruendi comunis solatio 
unionis et gaudio reconciliationis renovati virtute unita, que validiora 
in se consuevit recipere fortitudinis incrementa, perfectioneque et 5 
concordantia trinarii numeri regalis fere orbem totum salubriter 
dirigendo unanimiter potiremur. Novimus enim utpote, qui hoc in 
libro experientie cotidiane revolvimus, quanta mala ex dissensione 
et collisiva aggressione inter Anglie et Francie regna peccatis exi- 
gentibus dudum est exorta, non solum specialiter regnis ipsis set 10 
et generaliter provenerunt universo populo christiano. Ecce enim . - 
vobis, quod absit, ad invicem decertantibus, destruentur ecclesie, 
depauperantur divites, pauperes opprimentur, dum nec sexui parcitur 

nec religioni; in quibus etiam divine maiestatis oculi offenduntur; 
fiet quoque, quod in christianos sumunt audaciam infideles et qui 15 
placatis et pacatis vobis ad invicem exitium formidarent, animis de 
vestra dissensione resumptis, fortiores in exterminium surgerent 
christianorum. Insuper pernicies sequitur animarum, de quo tanto 
amplius est condolendum, quanto anima pretiosior est quam corpus 
iuxta testimonium veritatis, cum nil prosit homini, sí universum mundum 20 
lucretur, anime vero sustineat detrimentum.) Ne igitur sanguis tot popu- 
lorum christianorum effundatur . . . oportet principes christianos 
incendere ad pacem cum christianis consequendam. Quare serenitatem 
vestram regiam rogandam duximus etin domino exhortandam, quati- 
nus cum predicto principe Francie ad certum terminum treugas inire 25 
libeat competentes, ut interim mediantibus nobis et aliis personis ydo- 
neis apud vos interponentibus partes suas de pace perpetua refor- 
manda salva iustitia utriusque licentius possit et securius pertractari. 
Nos etenim, in quantum negotiorum unionis sancte matris ecclesie, ad 
que manus misimus, qualitas et rerum gerendarum ordo permiserit, 30 
desiderio desideramus et cura sollicita efficere affectamus, ut vos cum : 
prefato adversario vestro Francie invicem diligatis in tranquillitate uni- 
tatis el in pace opulenta conquiescatis, ad utriusque vestrum concor- 
diam nutriendam nostros cogitatus dirigamus utiles et ut pacis connexio 
proveniat. In quantum negotia, ut prelibatur, incepta permiserint, 35 
etiam propria in persona nos interponendo vel saltem per ambassia- 
tores instando pro utriusque quiete et pace duratura per Dei 


4 
K 
: 
L 
31 


bcc cdm Lec mob EFNEL oL 














a) congrua B. 


!) Matthüus, 16, 26, 





NEM 


ma Num c* ^N y E Z C DPRBPRESUME 
ELEET-. : 


E. Sigismund und der griechische Kaiser Manuel, Nr. 111. 391 


gratiam firmanda, non parcendo in hac parte inquietudini mentis 
laboribusque corporeis et fatigiis, efficaciter nos interponemus. 


E. Sigismund und der griechische Kaiser Manuel. 
Von 1411 bis 1414. 


5111. (Kónig Sigismund an den griechischen Kaiser Manuel) schreibt über 
den Plan die Türken zu bekámpfen; wünscht wie jener ein Freund- 
schaftsbündniss; freut sich über den Wunsch Manuels nach Union der 
beiden Kirchen; sein. Promemoria. hierüber; Antwort Johanns XXIIL, die 
Union solle auf' dem rómischen Konzil, sonst auf einem spátern Konzil 

10 verhandelt werden; politischer Nutzen der Union. (1411 Mai oder Jun;.) 


Aus Cod. Palatinus 701 fol. 270v.—272 (B) und fol. 253 und 956 v. s. (B). 
Letzteres in zwei Theilen; der mit Considerate beginnende steht zuerst. 


Serenissime princeps, frater noster carissime. Inspirante, ut 
firmiter credimus, in unum cordi nostro gratia spiritus sancti pa- 
15racliti, qui, wbé vult, spirat!) ad laudem, gloriam et honorem Dei 
omnipotentis ac pro generali bono fidei christiane, sacrosancte Ho- 
mane et universalis ecclesie ae imperii robur nec non totius rei 
publice incrementa firma et perpetua pace mutua vicissitudine inter 
nos, regna, terras et subditos nostros utrimque reformata et sta- 
20 bilita sincere fraternitatis inviolabili nexu contra et adversus paganos 
et infideles invicem nos colligantes*). Inter sollicitudines equidem 
varias nostris processibus influentes sollicitudo cottidiana nos excitat, 
qualiter generali bono statui") tocius populi sub religione christiana 
militantis multifarie?) multisque modis nostris temporibus proficere 
25valeamus. Hoc nempe in utroque nostrum virtus altissimi operari - 
dinoscitur, dum amborum mentes sic individuo federe copulavit, ac 

si non diversum sed unicum simul habitaculum obtinerent, ut eadem 
voluntas idemque sit desiderium utriusque, quoniam pro fidei chri- 
stiane propagatione zelo devotionis accensi proponimus, ut?) viribus 
30 coadunatis contra Turcos in ista parte maris existentes insimul*) in- 
surgamus ipsosque de finibus istis, altissimo adiuvante, extermine- 
mus, ut nostro ministerio populus christianus in pace et requie 
opulenta conquiescat, et sic speramus f) tandem providere posse 
cautius et perfectius de passagio terre sancte, ad quod etiam vota 





, Y 
35 a) Satz unvollstündig. ^ b) statu B. c) multipharie B.  d)et B. e) simul B 


— f) sperandum JB*. 


!) Aus Johannes 3, 8. 


392 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils, 





nostra unanimiter suspirant, viasque et modos exquirimus ad tam 
sancli operis prosecutionem et presertim Turchorum ipsorum nomi- 
nis christiani blasphemorum*) conculcationem et propulsionem. At) 
ut salubrius id peragere possimus consilio deliberato alta mente 
concepimus vos, si placet, in predicte fraternitatis nostre participium 5 
gratanter associare, ut inter nos et vos fraternitas*) indivisa de- 
cetero perseveret. Vires namque congregate in unum validiora con- 
sueverunt in se recipere fortitudinis incrementa. Affectamus quoque 
ad tanti negotii prosecutionem, in quo utique res excelsi agitur, 
qui tempora mutat et transfert?) regna et gentes, vos nostros esse 10 
cooperatores vestroque concilio et promiscua cooperatione dirigi 
atque uti: Vobis enim tamquam magis experto notiores sunt vie, 
modi et ordo, qualiter melius et efficacius procedi posset contra 
Turcos predietos qualiterque*) eos de finibus istis eliminare posse- 
mus, et ideo rescire optaremus super hiis vestrum concilium et vo- 15 
luntatem, ut experti de vestro concilio et voluntate processus nostros 
secundum hoc possemus pertinenter*) regulare. Placeat igitur 
mentem vestram super hiis nobis aperire! 

Sed quia, quousque nuncii nostri illuc ad vos venirent et rur- 
sum a vobis responsionis, consilii et voluntatis vestre deliberatio 20 
nobis reportabitur, tantum labitur de tempore*), in instanti estate") 
contra ipsos Turcos personaliter procedere non valemus sed exerci- 
tum nostrum et gentes transmittemus. Verum in alia estate") sequenti 
auxiliante Deo personaliter et potentissime accingemur contra ipsos. 

Ille semper supremus omnium moderator disponens cuncta sua- 25 
viter non sine causa iustorum iusta desideria sepe suspendit, ut, 
cum desiderata prestiterit, eo carius acceptentur, quo longiori ex- 
pectatione fuerint expectata!), unde, quia dominus exauditor omnium 
desiderium super coadunatione et pacificatione universalis ecclesie visus 
est hactenus obaudisse, quamquam non audeamus reddere rationem, 30 
eo quod serutator maiestatis opprimetur a gloria, quia non est in 
hominis potestate tempora nosse vel momenta, que pater luminum, a 
quo bona cuncta procedunt, in sua posuit potestate, verumtamen polli- 
cetur, ut qui querit invenit et quod*) petit accipit et quod pulsanti aperietur.!) 

Accepimus profecto fide digna relatione, quod vestra intentio 35 
versatur et aspirat ad hoc, qualiter ecclesia Greca uniri posset cum 









a) plasph. B*. b) Et B'. c) fraternitatis B. d) transferet B*. e) qualitercumque B*. [ 
f) protinentur B. g) Bei B und B' folgt überflüssig ut. ^h) hestate B*. i) expetita B. Ent- N 
weder das folgende unde oder quia überflüssig.  k) qui petit accepit et pulsanti B*. i; 


?) Aus Epist. Jacobi 2, 17 und Lucas 11, 10, 






"- 








PEMMEOTP TS 


TTVPHTOSTN IER PERROS 


E NEHME CHRIS Ne PE NERO NISI NE RQY RR ISIN S TIMERE RC NRENET TE 





E. Sigismund und der griechische Kaiser Manuel. NE 111. 393 


sacrosancta Romana ecclesia. Modo sanctissimus in Christo pater 
et dominus, dominus Johannes divina providentia papa XXIIL, unicus, 
verus papa concilium generale promulgavit!) in proximo celebran- 
dum et super premisso unionis negotio nos Sigismundus rex longe 
Sante providentes quosdam articulos de mente nostra formatos sue 
sanctitati destinaveramus, de quibus articulis et responsione papali 
superinde vestre magnitudini potuit innotescere per Manuelem nun- 
cium?) vestrum tunc ibi presentem et, ut in hiis vestre notitie ube- 
rius clareat certitudo, articulos ipsos cum responsiva summi pon- 
lOtificis hic fecimus annotari.?) 

Considerate denique, frater carissime, quam cito preterit huius 
mundi figura, quam subito, quam facile hominis compago dissolvitur! 
Et si huiusmodi propositum unionis assumpsistis, constanter illud 
et omni, qua poteritis, celeritate, actualiter prosequamini nec spiri- 

15tum tam salutaris inspirationis extinguatis, ut unitas fidei orthodoxe 
omnem*?) excludat diversitatem nec illud vestre circumspectionis 
considerationem pretereat"), quam late, quam*) habunde ad subiu- 
gandas Turcorum vires potentie vestre incrementa succrescerent, 
si vos sub christianitatis fidei unitate divina fulti potentia nostris 

20 brachiis et aliorum christianorum auxilio fulceremini. Profecto ex 
hoe vobis et temporalis fastigii culmina firmarentur et ab infestatione 
Turcorum facilius imperium vestrum?) liberaretur. 

Sed fortassis sollicitatore*) ydoneo non comparente, ista materia 

in dicto concilio differetur.5) Verum si fuerit de vestra firmata in- 
95 intentione unionem huiusmodi finaliter deducere ad effectum, necesse 
erit rursum in concilium generale tam orientalium*) quam occiden- 
talium*) ecclesiarum professores convocare. Et dummodo vestra fra- 
ternitas aviset nos superinde et quo tempore et in quo loco con- 
cilium generale rursum celebrari velletis et possent de partibus et 
30 ecclesiis de ritu et observancia Grecorum ad illüd congregari et con- 
] venire, nos cum prefato sanctissimo patre domino Johanne unico et 





a) Fehlt B'. b) preterat B. c) tamque B*. d) FeAlt B. e) solieitatori B*. f) origen- 
talium B^ g) quam occidentalium fehlt B. 
1) Ankündigung des rümischen Konzils am 29. April 1414. 
35 ?) Manuel Chrysoloras. 
3) Leider sind diese wichtigen Stücke verloren. A» 
4) Thatsüchlich ist die Unionsfrage auf dem rümischen Konzil, soviel wir 
wissen, nicht erórtert worden. Dagegen versprach der Papst auf die Forderung der 
franzüsischen Universitütsgesandten hin, eine. Einladung für das kommende Konzil 
AQ auch an die Griechen zu senden. Vgl. oben S. 156 Nr. 9, 














394 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils, 


vero summo pontifice, quamvis quidam in erroribus evitantes et per 
abrupta?) ac devia gradientes, ut quondam Gregorius XII.) in Apulia 

et alter denominatus Benedictus in Arragonia, degeant ignominiose 
scandalizati, procul dubio efficiemus et ordinem dabimus, qualiter 
iterata vice celebrabitur concilium generale, dummodo, ut predicitur, 5 
tempus et locus ad hoc per vos eompetentes nobis significetur") 
In quo quidem concilio assistente gratia pneumatis*) almi diffiniri 
posset, pacificari et coadunari diversitas et divisio ecclesiarum orien- 
talis et occidentalis ac de universali bono fidei christiane unanimiter 
tractari, sicut casti consilii seminator altissimus infusionis sue gratia 10 
previa ministraverit?), viamque aperiat idem ipse, qui novit, et facul- 
tatem tribuat ipse, qui potest, ut^) sic in premissis iuxta intensum | 
animi nostri desiderium sibi ministrare*) possimus unanimiter, quod | 
idem verus eiusdem universalis sponsus ecclesie ipsam purgatam - 
maculis ad sui nominis laudem, animarum profectum, robur fidei, 15 
pacem et exaltationem populi christiani*), et per consequens orien- 
talis ecclesia in cultura fidei christiane et in divinis laudibus ab 
occidentali non dissonet, sed, sicut unus est Deus et fides una, ita 
uno ore ipsum laudet") et glorificet oriens et occasus. 


Postquam enim serenitas vestra effective operabitur ad negotium 20 
unionis huiusmodi consumandum et domino largiente, ut firmiter 
credimus, fuerit consumatum, eo ferventiores etiam ceteri principes 
catholici redderentur ad succurrendum vobis eoque libentius et cum 
maiori sinceritatis zelo contra Turcos vos utique adiuvarent. 


1012. (Konig Sigismund an Kaiser Manuel) klagt über den Uebermuth 95 
der Venezianer, erinnert ihn an ihre Raub- und Kriegszüge nach Morea 
und Konstantinopel; da sie auch. Hand an seine ungarischen und. Reichs- 
besitzungen gelegt haben, so hat er den Krieg gegen sie begonnen und | 
sie im Márz besiegt; übersendet ein Verzeichniss der eroberten Plátze, 
theilt. seine. demnáchstige Krónung und italienische  Heerfahrt. mit; ant- 30 
wortet auf eventuelle Einwürfe, «die gegen die Union der griechischen 
und romischen Kirche gemacht werden kónnten unter Hinweis auf die 
Geschichte; beide Fürsten sollen den Titel Kaiser behalten; Vorschláge 


Dame Ov IPTRECPEREN 





a) obrupta B*. b) significarent B. c) pneupmatis B'. d) ministravit B« e) B* hat et : 
und &püter possumus. f) ministrari B*. g) lier fehlt bei B und B* das Verbum. h) laudat B. 35 ES 


? Beide Abschriften haben Gregorius VIIIL — Gregor XII. weilte damals 
in Gaeéta. 





E. Sigismund und der griechische Kaiser Manuel. Nr. 112. 395 


wie die Thátigkeit der Venezianer im Orient lahm gelegt werden kann. 
(1412 Frühjahr.) 
B aus Cod. Palatinus 701 fol. 254—956. 


Serenissime princeps, frater noster carissime. Novit clare vestre 
5 fraternitatis integritas, quod, cum a dudum inter nos et vos vigeat 
dilectionis affectus, vestri commodi et honoris incrementa non minus 
quam propria aspicimus.  Delectat nempe nos vobis de nostre feli- 
citatis eventibus nova describere, sicud firmiter credimus, quod vos 
avidos nostre prosperitatis eventus efficit auditores. Venetis si- 
10 quidem fortuna retroaceto tempore prospera nuntiante, fecerunt sibi 
cornua ferrea, cum quibus totum orbem credunt ventilare et elevati 
in superbia magua valde in magnis et mirabilibus supra se ambu- 
lantes, quotienscumque statum alicuius regni aut regionis in circuitu 
suo turbari conspexerunt, protinus globos armatorum suorum et fal- 
15 cem in messem alienam miserunt, ut rei docet evidentia. Quantis 
autem iniuriis et iacturis predecessores vestros et vos Veneti ipsi in 
usurpatione et occupatione bonorum et iurium imperii vestri multi- 
pliciter affecerint, presertim Candiam alias Cretam, Nigropont, Mothon 
et Coron in Morea violenter oecupando per tirannidem suam*) fe- 
20cisse arbitrantur, et quomodo civitatem Constantinopolim thesauris, 
F auro et argento. gemmis et lapidibus pretiosis et sanctuaria ibidem 
! reliquiis sanctis et clenodiis pretiosissimis et monilibus infinitis detesta- 
; biliter spoliarunt, nobis non expedit vos magis scientem et certiorem 
: edocere. Quantas etiam usurpationes hostili feritate in regno Apulie 
| 25 attemptarunt, rebus monstrantibus non decet nobis commemorare. 
: Sed quid? Inter hec non longe preterito tempore in regno nostro 
quadam seditione suscitata apposuerunt manus ambitiosas ad iura 
3 corone regni nostri Hungarie, Jadram et alia loca in regno nostro 
| Dalmatie temere usurpantes, ymmo etiam effrenata cupiditate certas 
: 30 civitates Romani imperii utpote Paduam, Veronam et Vincentiam et 
| alia loca occupare presumpserunt proximis temporibus et tenent 
pertinaciter occupatas, vicarios imperiales et possessores earundem 
tyranice amovendo, quosdam vero ex ipsis quadam ferali sententia") 
morte turpissima opprobriose condempnarunt. Et dum hec et alia 
35 arrogantie et malignitatis Venetorum ipsorum iacula considerassemus 
et de innata nobis mansuetudine emendationem in premissis hor- 
tatione premissa pacifice expectassemus, nil penitus profecit lenitas 
exuberans, quoniam potius corda sua magis et magis obdurando, 


TNTHIWOP TERN SPCTTNPENHONSE TO ERR RR ENS 


TTE PETS REN 








a)sua B. b) semtia B. 





396 III. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. — AE 


peiora prioribus multiplicarunt. Nosque nolentes, sieud nec debe- 
mus, ulterius proterviam eorundem Venetorum equanimiter tollerare, 
in hyeme preterita ad elidendum reprobam tyranidem eorundem 
Venetorum, misso nostre excercitu, qui in territoria, que Veneti ipsi 
tenebant, potenter castrametati sunt, debellataque prius armatorum 5 
suorum copia et deinde in manu forti nostre gentes progresse cepe- 
runt civitates, castra, villas et alia loca et presertim infra nominata. !) 

Que omnia in manibus nostris subsistunt*) et cottidie dextera 
altissimi faciente adversus Venetos ipsos vires nostrarum gentium 
invalescunt, quoniam et novissime quasi prope finem mensis Martii 10 
egressa quadam catherva armatorum de gentibus Venetorum, volens 
campum tenere et insidiari quibusdam pusillis gentibus nostris Hun- 
garicis pro custodia ibidem post revocationem?) ad nos capitanei 
et ceterarum gentium nostri excercitus ibidem relictis"), «quo audito 
gentes nostre impetum facientes in eos victoriose triumpharunt, aliis 15 
cesis in ore gladii, aliis vero in penam et captivitatem redactis. ?) 

Et revera superna nobis virtute assistente nequaquam a ceptis 
desistemus, sed contiuuabimus viriliter potentie nostre brachium ad- 
versus eos multiplicando, donec humiliata fuerit elationis sue altitudo 
et restituta unicuique, que per ipsos Venetos male et tiraunice fue- 20 
rant a christicolis usurpata. 

Ecce etenim copiosam gentem nostram de novo aptamus et 
mittimus contra ipsos, que etiam preparabunt viam ante faciem 
nostram ad partes Ytalie, quoniam in autumpno proximo, Deo auspice, 
ad suscipiendum primam coronam imperialem ad partes Alemanie 25 
gressus nostros dirigemus,*) et deinde Deo salutarium nostrorum 
prosperorum faciente iter nostrum pro suscipiendis aliis dyadema- 
tibus imperialibus in futura yeme proxima ad partes Ytalie, ubi, ut 
nostis, est aura temperata, assumptis etiam in comitivam nostram 





a) subsistuit B. b) Der Satz ist anakoluthisch aufgebaut . 30 

?) Die Namen fehlen hier, aber ein lateinisches Verzeichriss findet. sich. bei 
Aschbach, Geschichte Kaiser Sigmunds I, 443 ff. | Wahrscheinlich ist es ein ühn- 
licher. Zettel gewesen. | Windecke hat cin. Verzeichniss in. deutscher Sprache (Aus- 
gabe von Altmann) S. 25 f. 

?) Man vgl. hierzu die Darstellung bei Aschbach 339, wonach der ungarische 35 
Feldherr Pipo, bestochen von den Venezianern, sich zurückgezogen habe. Sollte die 
Bestechungsgeschichte falsch sein? 

*) Welcher Sieg zu Ende Márz 1412 gemeint ist, ist nicht sicher. Aus unserer 
Darstellung sollte man eher schhessen, dass Sigismund nicht zugegen war. Dann pi 
kann es der Sieg bei Motta nicht sein,  Aschbach S. 340 und Windecke S. 26. 40 

*) Von Sigismund um diese Zeit wiederholt nach allen Richtungen hin gemceldet, 





E. Sigismund und der griechische Kaiser Manuel. Nr. 119. 397 


gentibus Alamanicis ad gentes nostras Hungaricas, que, ut preli- 
batur, parabunt viam ante faciem nostram, ad partes Ytalie per di- 
rectum procedemus. 

Ex quibus vestre serenitatis perspicacitas clare potest colligere, 
5ut, quamquam!) cum serenissimo principe domino Wladislao rege 
Polonie fratre nostro carissimo ad reprimendos et propulsandos de 
finibus istis cirea mare Turcorum insultus pro dilatione fidei orto- 
doxe, utinam votis nostris superna clementia annuat, diligenti studio 
laborare ex firmato et inalterabili proposito decrevimus, sed, ut con- 

1lOiunctim?) seripsimus, vestrum consilium pariter et voluntatem votis 
nostris concurrere gratanter affectaremus. 

Sed ut in materia de unione inter orientales et occidentales 
ecclesias, negotii quoque status imperialis fastigii Romanorum et 
Grecorum cuidam ambiguitati et tacite obiectioni, que in medium 

15introduei posset, satisfaciat nostre mentis clara conceptio: timendum 
fortassis et suspicari occurret, ut ex tali unione preiudicaretur statui 
et observancie in spiritualibüs aut temporalibus ecclesiarum et im- 
perio Grecorum. Ad cuius hesitationis scrupulum tollendum") tale 
providimus, ut prelibatur, remedium exhibendum, ut, postquam pre- 
20fate orientales ecclesie de ritu Grecorum reunite fuerunt, adherentes 
sacrosancte Romane ecclesie tamquam matri filia et membra capiti, 
in illis, in quibus ante divisionem steterunt in recognitione et reve- 
rentia sacrosancte Romane matris ecclesie tamquam capitis earum, 
iugiter debeant") permanere. Item si esset suspicio in materia de 
25 temporalibus seu de imperio Grecorum, respondetur, non esse veren- 
dum, quia plurimi imperatores ab antiquo adiunxerunt sibi coope- 
ratores, ut longe lateque diffusa imperii ditio et potestas possit 
maiori providentia moderari. Quemadmodum ita multotiens factum 
fuisse antiquitus hystoriographorum autentice*) scripture manifeste 
30 pandunt et attestantur, sic et nos consentimus et vellemus vos per- 
manere in titulo imperiali Grecorum et libere uti illo et extendere 





a) tolendum B. b) debent B. c) auttentice B. 
13) Die Satzkonstruktion vermag ich nieht herzustellen. Wahrscheinlich fehlt 
ein. Satzglied. Denn das bisher Berichtete handelt doch nur über Se aint 
35 Thátigkeit allein, wührend hier plótzlich das gemeinsame Wirken mit dem Polenkónig 
hervortritt. 
? Die Abkürzung kann mur so aufgelüst werden. Coniunctim kann. doch nur 
gemeinsam heissen? Dann müssen beide Künige an den Kaiser gemeisam en 
Schreiben gesandt haben, das verloren ist, da doch die vorhergehende Nr. nicht in 


AQ Betracht kommen kann. 








398 III Abschnitt. Vorgeschichte des Konstanzer Konzils, 


nomen illud contra et adversus barbaricas nationes, adeo ut, dum 
et nos contra illos insurgere contigerit, concurrentibus viribus et 
fortitudine utriusque nostrum coniunctim in unum et conflatis ex 
adverso procedere patentissime valeamus, ita ut nos Romanorum 
imperator et vos Grecorum imperator intitularemur. 

Ceterum vestre serenitatis fraternitati tedium aut nobis super- 
fluum videri non debet, si excitamus vigiles et solicitamus ex habun- 
danti solicitos in id ipsum. Nam si pro recuperatione bonorum et 
iurium imperii vestri per Venetos occupatorum vos laborare et con- 
tendere placuerit, per quedam avisamenta facienlia pro vobis ad 10 
rem ipsam vos excitamus. 

Primo!) nempe quod prohiberetur Venetis ipsis portus in civitate 
Constantinopoli et etiam in aliis locis vestre ditioni subiectis nec 
permittantur mercatores eorum stare et negotiari in Constantinopoli 
et aliis vestris tenutis. 15 

Item quod per hoc etiam expresse prohiberetur et impediretur 
iter et transitus eorum in Conam?), ut ét sic quodammodo tumentia 
eorum remitti et mitigari videretur. 

Item si vos extra Constantinopolem") contra ipsos Venetos 
galeas de Romania ac archipelago armaretis, possit denique per?20 
Januenses, qui^) sunt ad nostra beneplacita et mandata, revera 
suffragari ab insulis, que ibi sunt. 

Item pro recuperatione Moton et Choron in Morea posset in 
terra etiam per gentes nostras subveniri nec posset Turcorum ad- 
iutorium, in quibus Veneti ipsi confidunt, in hac parte ipsos relevare, 25 
quia nos in tantum possemus et vellemus eis obviare in terra et 
dare impedimenta, ut nedum in subventionem eorundem succurrere 
valeant sed et in propriis laribus metuerint se persistere posse. 

Quecumque vero bona vestri imperii nostrorum gentium adiutorio 
a Venetis ipsis eripere et recuperare possemus, sine difficultate ali- 30 
quali ad manus vestras resignaremus et faceremus per quoscunque 
nostros subditos resignari. 

Super quibus omnibüs vestre serenitatis prudentia mature deli- 
beret et deliberationis vestre responsivam per certos et industrios 
veros ambaxiatores et nuntios vestros?) et tante auctoritatis, ut sciant 35 










oo on o o C VU wm€BcSRRSIBRTSBEEEIER 





a) Ob Canea (Candia)? b) So B. c) que B. d) Fehlt mittat oder ühnliches. 


!) Sigismund wollte also die orientalische Handelssperre gegen die Venezianer 
einführen, wie er sich 1417 für eine europüische. bemühte. Modon und Koron im 
SW. der Halbinsel Morea. 





E. Sigismund und der griechische Kaiser Manuel. Nr. 112, 118. 399 


et valeant omnia et singula nobiscum tractare, deducere, concludere, 
diffinire ac fine debito terminare, tractata quoque deducta, conclusa, 
diffinita et determinata munimine*) roborare, omni roboris firmitate 
vallare inconcusse duratura. Alioquin ad hoe mandatum sufficiens 
9et plenam potestatem non habentes incassum procul dubio labo- 
rarent, et, ut prediximus, in autumpno proximo in partes Alamanie 
nos conferemus. Expedit igitur, ut nuntii vestri expediti in futura 
estate, per quam inter limites regni nostri Hungarie demorabuntur, 
ad nos pertingant. Sed nec miretur vestre serenitatis magnitudo, 
10 quod aliquos de potioribus baronibus nostris in vestram presentiam 
in tam arduis hac vice non destinamus. Hoc enim persuasit localis 
remota distantia et negotii qualitas accelerando. Nam et quoscum- 
que maiores destinaremus, non alia, nisi que ab ore nostro eruditi, 
ferre possent et referre documenta. Sed tanta iam bone fidei et 
15devotionis probate viget in nobili viro Petro de Choluek") dilecto 
familiari et fideli nostro, qui post casum fortior resurrexit, con- 
stantia, quod ipsum iam a fructibus cognoscentes personam suam 
domesticam nostris servitiis libenter admisimus et sue cireumspec- 
tionis consiliis fiducialiter inheremus et interdum, que cordi nostro 
20insident, suo gerenda ministerio fiducialiter impartimur, eique in 
illis, que ad obtinendum propositum intentionis nostre tractaverit, 
presertim ut vota nostra optatum efficaciter sentiant de promiscua 
vestra cooperatione profectum, adhibere placeat credentie plenam 
fidem. Expedit autem, ut quitquid in premissis vestra fraternitas 
25acturam se deliberaverit, nobis cum omni, qua poterit, celeritate 
per speciales nuntios significetis. 


113. Konig Sigismund an Kaiser Manuel berichtet über die Schilderung, 

die sein Gesandter Johannes Chrysoloras von der traurigen Lage Kon- 

stantinopels gemacht habe, theilt ilum die Berufung des Konstanzer Konzils 

30 mit und fordert ihn auf, den Johann oder andere Gesandte zu demselben 
zu schicken. (1414 Sommer?) 


B aus Cod. Palatinus 701 fol. 265 v. s. 
Sigismundus etc. serenissimo principi Manueli eadem gratia 


imperatori Romeorum, fratri nostro carissimo, salutem in vero salutari. 
35 Grato animo et cum iocunditate suscepimus ea, que nobilis Johannes 





^ a) Die Auflüsung ist nicht ganz &icher. — b) So wahrscheinlich. 
') Worauf hier angespielt wird, vermag ich nicht anzugeben. 





400 IIL. Abschnitt, Vorgeschichte des Konstanzer Konzils. 


Crissoloras,*) miles Constantinopolitanus et comes palatinus, vester 
ambassiator a vestra magnitudine pro certis negotiis felicem statum 
vestrum, ymo totius christianitatis concernentibus ad nostre maie- 
statis conspectum destinatus, vir utique industrius et sedulus, vestri 
zelator honoris, ad vestri exaltationem nominis et longanimitatis 5 
vestre laudem in nostra et principum!) nostrorum consiliariorum ] 
presentia constitutus.") Inter alia namque inclita celsitudinis vestre 
ac progenitorum vestrorum merita, que fecunde recensuit *) et facunde, ^ 
prudenter asseruit, vos devotionem sinceram et intentionem puram 

et constantem erga Deum et sacrosanctam militantem ecclesiam et 10 
fidem christianam incessanter habuisse hactenus et constanter habere 

velle indefesso proposito in futurum, quodque intentis studiis ipsius 
christianitatis commoda et quietem prosequi votive desideratis eius- 

que tranquillitati^) firmiter adherere proponitis iuxta posse, sed 
adversariorum, Teucrorum*) videlicet immanissimorum, crudelitate et 15 
sevitia succrescente continuo et cottidianis insidiis infestationibusque 
multiplicibus vos et gloriosam civitatem Constantinopolitanam impe- 

tente iusto timore vestra prudencia non careret, quin ipsorum adver- 
sariorum prevalente iniquitate, quod Deus gloriosus avertat, vestra 

et eiusdem civitatis depressio in totius christianitatis vergeret veri- 20 
similiter detrimentum. Et alia adiecit vivis relatibus et exposuit 
sapienter vestrum quidem laudabile propositum et excellentie vestre 
prudentiam super intimatis dignis in domino laudibus extollens.*) 
Fraternitatem vestram in hoc ardore fidei, in hac devotione mentis, 

in hoc integre religionis studio in tempora longiora libeat conservare 25 

et bonorum omnium largitor altissimus virtutibus vestris semper 
adiciat et tempora successivis adaugeat incrementis.?) Idem itaque 

ipse ambassiator vester commisse sibi legationis fidelis et diligens 
prosecutor, cum quo vicibus replicatis super expositis et incumben- 

libus negotiis digeste tractavimus et mentis nostre propositum eidem 30 
distinctius expressimus, ad vestre magnitudinis notitiam per ipsum 





a) Crissoloram B. b) Hier fehlt narravit oder exposuit oder ühnliches Verbum. c) re- R 
censerint oder recenseruit B. d) transquillitati B. ^ e) Treverorum B.  f)extollentes B, 
wahrscheinlich wegen des Rhythmus entstanden. 1 

3) Hieraus móchte ich schliessen, dass Sigon schon wieder 1n. Deutschland 35 
war, weil er in Italien keinen Fürstenrath um sich hatte. Sicher ist das Argument 
allerdings nicht. 


?) Auffüllig ist, dass die Unionsfrage eigentlich mit keinem Wort berührt wird. 
Auch in Konstanz hat sie, abgesehen von der Union des Erzbischof von Kiew, die 
mit Konstantinopel doch kaum etwas zu thun hat, keine Rolle gespielt. 


21 












.. . EK. Sigismund und der griechische Kaiser Manuel. Nr. 113. 401 


e - Solicitudinis nostre cura dirigente in Alamania in civitate GConstan- 
tiensi, provincie Maguntine, providimus convocandum et in kalendis 
mensis Novembris proxime affuturis initiandum, in quo, gratia pneu- 
S5 matis almi inspirante, speramus contra infideles paganos et precipue 

Turcos remedia vobisque et predicte civitati Constantinopolitane de 
. magnificis studiis providere. Arbitramur itaque conveniens et vobis 
utique expedire, ut ambaxiatores vestros ad dictum concilium pro 


ministerio vive vocis proferendum.*) Concilium profecto generale 


E rerum gerendarum votiva expeditione et expedientiori voto desti- 
: lOnaretis. Ceterum memoratum nobilem Johannem Chrissoloram, quem 
E in vestri prosecutione negotii fidelem comperimus, quem discretum 
E suis desideratis actibus reputamus et suis exigentibus meritis carum 


habemus, ad vestram presentiam redeuntem vestre celsitudini com- 
 mendamus. Et si forsan ipsum, quem etiam propter litterarum 
15 peritiam ad dietum concilium mittendum reputaremus plurimum 
ydoneum, vel mittere decreveritis alios nuncios et in eodem vos 
ipsos habere contigerit, eos gratanter videbimus et ad nos in qui- 
buslibet vestris negotiis volumus recurrere confidenter. !) | 





E. a) Hier fehlt das Verbum revertitur oder ühnliches. 
E 9() 1) Ueber die Gesandtschaft Kaiser Manuels. berichtet. Richental: Es komen 
: och zwen hertzogen von Tropi uss Kriechenland, in bottschaft des kaysers von Con- 
stantinopel, wol mit XX pfürden. (S. 47.) Nach der Stelle, wo Richental die Nach- 
richt eingereiht hat, muss die Ankunft schon im Januar 1415 erfolgt sein. Cerretanus 
erwühnt sie nicht. Sie hiessen nach S. 191. Philipp und sein Sohn Michael. Nach 
95 S. 206 hatten sie 6. Ritter bei sich, die vorher genannt seien. Doch sind die Namen 
auf den vorhergehenden Seiten nicht leicht zu bestimmen. — Jedenfalls. ist. Johann 
Chrysoloras nicht genannt. Im Jahre 1417 heisst es S. 113: So sandt der kaiser 
E. * Emanuel von Constantinopel ain schónen latinschen brief gen Costentz siner bott- 
schaft, . . . das sy im enbuttind, wie es umb das concilium stund und ob die refor- 
: . 80 macion gemacht wàr oder warumb sy also lang würind und wie Costenz die statt 
gelegen wür, das so vil lüt dahin komen wáüren. JDarnach scheint die Korrespondenz 
nicht sehr stark gewesen zu sein. Die Gesandten antworteten. Richental hat beide 
Briefe gehabt, doch fehlen sie in den vorhandenen Handschriften. | Ueber ee andere 
Gesandtschaft des. Kaisers. Manuel. heisst es in. Palacky, | Documenta S. 623: Heri 
35 (die Zeit ist nicht genau zu bestimmen, woM April 1416) venerunt Constantiam 
solemnis ambasiata imperatoris Grecorum et totius cleri ibidem cum pleno procuratorio 
seu mandato et volunt venire ad obedientiam nostram et conformare se fidei nostr» in 


omnibus, prout hodie hora XIX facient ambasiatam et producent litteras iuxta iniuncta 
Mit der ersten kann sie 





ipsis per superiores eorum coram nationibus sacri concilii. : 
AO nicht identisch sein, da diese ein Jahr früher kam und keine Geistlichen. aufweist 





26 


Finke, Acta concilii Constanciensis. I, 














Register der Orts- und Personen-Namen. 


Vorbemerkung. 


Dem Charakter der Publikation gemüss ist die lateinische Form der Namen 
zu Grunde gelegt worden; die Vornamen habe ich in einzelnen Füllen latinisieren 
zu dürfen geglaubt. Die deutschen Namen sind, wo sie in den Einleitungen der 
einzelnen Abschnitte und in den Anmerkungen vorkommen, in Kursivschrift hin- 


zugesetzt. 


Das in Klammern Hinzugefügte dient als Krlüuterung und findet 


sich im Texte nicht. Verweisungen haben bei dem geringen Umfange des Registers 
nur in beschrünktem Masse stattgefunden: vor allem bei Fürsten-, Papst-, 


Kardinals- und. Bischofsnamen. 


A. 

Aachen v. Aquisgranum. 

Abbatia (in teritorio Veneciarum) 
262. 

Achaya v. Sabaudia. 

Acquiliensis v. Aquilegensis. 

Aduardus v. Barensis. 

Aeduense collegium (París) 9349 
v. Parisiensis universitas. 

Agatense concilium 52. 

Agrifolio, cardinalis de (Guillel- 
mus) 341. 

Aygua v. Aquensis. 

Ailli v. Alliaco, Petrus de. 

Alamannia, Alamania, Alamanga, 
Alemania, Alomanni, Ale- 
manni, Germani, Deutschland, 
18. 35. 79. 90. 91. 110. 
152. 155. 156. 172. 173. 181. 
186. 940. 259. 285. 297. 299. 
309. 399. 334. 344. 348. 373 
(SüddeutseMand). 396. 397. 
399. 400. 401. — Alamaniae 





principes 106; electores im- 
perii 106. 176; praelati 126; 
provinciae 127. 

Alamannus v. Pisanus. 

Albertus v. Pragensis. 

Albizzi, Rinaldus degli, Floren- 
tinus 1. 12. 13. 14. 81—88. 

Albornoz, Egidius, cardinalis, ep. 
Sabinensis 34. 38. 

Alcaniz, villa d' 320. 

Aldronandis, Altronandis, Nico- 
laus de, (de Bononia) 4. 17. 

Alemanni v. Alamannia. 

Alepuz v. Turribus. 

Alexander II. papa 283. 

Alexander IIL. papa 282. 283. 

Alexander V. papa, prius Petrus 
Philargi, Petrus de Candia 
4. 11. 42. 108. 118. 128. 162. 
167. 259. 285. 286. 

Alexander Macedo 153. 

Alexandri, Antonio d'Alexandro 
degli, Florentinus 248—250. 

26* 


u—U TE 


A04 


Alexandrinus patriarcha v. Cra- 
maut. 

Alliaco, Petrus de, ep. Camera- 
censis, postea cardinalis tit. 
s. Chrysogoni, dictus de Cam- 
brai 2. 106. 107. 111 ss. pas- 
sim usque 125. 127. 139. 156. 
163. 1064. 1607. -108.. 170, 
189. 183. 195. 344. 3465. 

Almaria, Almaris, 4/kmear, Jo- 
hannes de, magister in theol. 
Parisiensis sacrae paginae pro- 

fessor 121. 162. 345 (ein anderer). 

Alomanni v. Alamannia. 

Alpes 357. 

Alpicat, Guillerm de, doctor 258. 

Altirri Hugo de, miles, consili- 
arius ducis Aurelianensis 370. 
242. 

Amadeus v. Sabaudia. 

Ambianensis | ep. (Bernardus), 
Amiens, postea ep. Bellova- 
censis 120. 162. 

Ambianensis cardinalis (Johannes 
de Grangia) 341. 

Ambroniaco, abbas de, Ambronay 
(dioe. Lugdunensis) 214. 352 
— 354. 

Amelius v. 'luronensis. 

Ampurias v. Castilio. 

Anchonitana provincia 242. 

Anchorano, Petrus de 263., 

Andegavensis dux Ludovicus, rex 
Siciliae 6. 155. 182. 214. 915. 
216. 222. 341. 347. 360— 
364. 371. 372. 

Andreas v.Colocensis; Nidrosiensis. 

Andree, Johannes 973. 981. 396. 

Angeli castellum s., castell de sant 
Angell v. Roma. 








Register. 


Angelus v. Gregorius XII. 

Anglia, Angli, Anglici, Anglicanae 
gentes, England, 35. 91. 99. 
152. 155. 156. 169. 207. 215 
—933. 259. 285. 344. 358 
— 390. 

— reges Angliae, Franciae et 
Hyberniae Henricus, Hein- 
rieus, Heynrieus IV. 15. 18. 
20. 88—92. 99. 100. 118. 
151. 226. 374. 

— Henricus V. 169. 173. 9208. 
215 — 233. 239. 9259. 953. 
371—384 (passim) 387. 388. 

— 'Dlhomas.secundogenitus Hen- 
rici IV. 18. 99. 100. 

— praelati 126; provinciae 127; 
universitates 298. 373. 375. 

Anglia v. Gloucestria; Pembroke. 
Anglus v. Visconti. 
Antequera (in. Hispania) 3. 
Antiochia, patriareha Wenzeslaus 
165. 166. 
Antonius, nuncius 
regis 203. 
Antonius v. Brabantia; Burgundia; 
Calamonensis; Challant; Por- 
tuensis; Ragusinus; Sena. 

Apulia 394. 395. 

Aquapendente 171. 

Aquensis archiep. (Thomas) 166. 
Aygua (Ave) 338. 

Aquilegensis, Acquiliensis, patri- 
archatus, ecclesia 36. 91. 200. 
298; provincia 254. 

Aquilegensis cardinalis (Antonius 
Pancerinus) 164. 

Aquino, Thomas de 282. à 

Aquis, Salvator de, apostolicae - 
camerae clericus 339. 


Sigismundi 











T 
Ec 
| 

L 

- 

E 

: 

F- 
: 

| 





4 


P Aquisgranum, Aachen 239. 385. 


Aquitania, Aquitanensis dux, Lu- 
dovieus delphinus Franciae, 
al. dux Guiane, Wyennensis 
v. Francia. 

Aragonia. Arrogania, ^ragonien, 
9: 83. 156. 157. 206. 286. 394. 

— rex 279. 

— rex Martinus 9. 

-— rex Ferdinandus I. 3. 7. 9. 47. 
71—74. 19. 196—215. 221. 
257. 261. 310—343 (passim) 
351—355. 

— Johannes secundogenitus eius, 
familia eius 329. 

Arelatum, Arlet en Prohenca 338; 
Arlatense concilium 52. 

Archipelagus 598. 

Argentina, Strassburg, 173. 174. 
997. 949. 943. 373; nuncius 
v. Zorn. 

Argentinensis v. Severino. 

Ariani 68. 

Ariminum, Amin, Rumel, 5. 11 
eX. 16. 59. 04. 05. 10. 
185. 188. 191. 199. 201. 202. 
935. 960. 266. 267. 269; arx 
59; hospicium 199. 201. 

— ep. Bandellus de Balbine, 
cardinalis, 260. 

— v. Malatesta. 

Arlet v. Arelatum. 

Armagniaci comes Bernhardus 
906. 909. 213. 215. 219. 346. 
347. 350. 354—358. comi- 
tatus 206. 

Armachanus archiep. Nicolaus 166. 

Arras 232. 


- Asparatro v. Spalatro. 


Assenya 260. 





EM Register. A05 


Astensis civitas 360. 363; v. Wern- 
heri. 

Athenienses 154. 

Aurelianensis et Valesii dux Ca- 
rolus, Orlenchs, Orleans, 89. 
192. 216—233. 312. 349. 359 
— 361. 363. 371—384. 

— dux Ludovicus 217. 218. 378. 
384. v. Altirri Mansardus; 
Valpono. 

Auria (Orense, ep. Franciscus 
339. 

Austriae civitas,  Cividale, con- 
cilium 11. 33. 53. 108. 
Austria, Oesterreich, dux Fridericus 

2012909. 

Auxitanus (Auc), archiep. (Beren- 
garius) 166 et suffraganei 254. 

Auxonia v. Oxonia. 

Avinio, Vinyo, Avignon, 208. 231. 
257. 258. 317. 358. 359. 362. 
365. 368. 389. universitas 
(recte Auxoniae) 4. 

Avinio v. Senecensis. 

Azevedo, Juan Gonzalez de 210. 


Babilonia, soldanus 280; Sara- 
cenorum princeps 284. 
Baciensis ecclesia (Dacs) (unita 

ecclesiae Colocensi) v. Colo- 
censis. 
Baden, Bernhardus marchio de 185. 
Baiocensis ecclesia (Bayeuz) 117. 
Baiuli, Bartolomeus, canonicus 
Barchinonensis ,358. 
Balagarium, Balaguer, 311. 312. 
Balbine v. Bandellis. 
Balhorn,  Roligerus, notarius et 
referendarius Gregorii XII. 79. 





406 .. Register. Ec 
Bellonis, Ottobonus de, de Valen- ; 3 


Balthasar v. Johannes XXIII. 

Bandellis, Balbine, Bandellus de, 
cardinalis, ep.  Ariminensis 
260 v. Ariminum. 

Barbara, regina, consors Sigis- 
mundi regis 89. 99. 178. 
Barchinona, Jarcelona, 44. 47. 48. 
204. 260. 313. 314; ep. Fran- 

ciscus 319. 339; v. Baiuli. 

Bardaxino, Berengarius de, 210. 
213. 

Barensis, Berrensis, PBa«ri Lan- 
dulfus, cardinalis 2. 3. 4. 20. 
164. 

Barensis, Barrensis, Dar, dux Ro- 
bertus de, pater cardinalis ep. 
Portuensis 167. 312. 316 

— Ludouicus, dux de, (presb. 
card. postea ep. Portuensis) 
v. Portuensis. 

— dux Johannes 361. 362. 363. 

— qux Aduardus, marchio Pon- 
lis, dominus de Casseleto 381. 

Bartholomaeus v. Pisaurum. 

Basilea, Basel, 173. 242. 243; con- 
cilium 223. 

Bath, ep. Nicolaus 388. 

Bavaria, dux Ludovicus, comes 
Palatinus Reni, Pfalzgraf 13. 
18—81. 173. 184—192. 194. 
949. 264—270 375; fratres 
eius 79; v. Rupertus. 

— dux Ludovicus (in Francia) 
381. 

Beauvais v. Bellovacensis 120. 

Belleroni v. Velleroni. 

Bellinzona 174. 

Belliprati abbas, Aegidius, theol. 
doctor, ord. Cist. (in Francia) 
126. 









cia, utriusque iuris doctor, 
praepositus eeclesiae Oro- 
diensis, 205—209. 221. 329. 
334. 355. 

Bellosterii, Baldinetus, dictus de 
Francia, serviens armorum 
Joh. XXIII. 180. 

Bellovacensis v. Ambianensis 120. 

Bene, Philippus del, nuncius Jo- 
hannis XXIII. 18. 107. 

Benedictus XIII, Petrus de Luna, 
1—13. 20. 21. 33ss. passim 
usque ad p. S81. 109. 147. 
167. 169. 182. 187. 190. 196. 
200. 915. 219. 290. 3998. 257. 
259. 961. 270. 271. 274. 279. 
280. 983. 284. 286. 288. 302. 
310—358. 375. 394; alias 
prior s. Benedicti 352—354. 

Berg, dux 232. 385. 

—- frater ducis 385. 

Berlin, Busso de, al. Busso Rathe- 
naw, baccalaureus in decr., 
Brandenburgensis diocesis 78 
— 81. 185. 187. 264—269. 

Bernabó v. Visconti. 

Bernardo, Chiarissimo di 81. 

Bernhardus v. Armagniaci comes; 
Baden. 

Berrensis v. Barensis. 

Berry v. Bituricensis. 

Bertrandi, P., theologus in con- 
ventu Morellae 213. 

Bisticci, Vespasiamus da 172. 

Bisuntinus archiep. (Theobaldus) 
166. 

Bituricensis archiep. (Guillelmus) 
166. | 

— dux, Berry, Barry, Johannes, 





X5 









| 





— Brixia, 





965. 368. 

Bocina, regne de, 260. 

Boemia, Bohemia 18. 985; rex 
Wenzeslaus 218. 385. 386; 
praelati 126; provincia 197. 

Bologna v. Bononia. 

Bonaccorsi, messer Stefano di 
Giovanni, Florentinus, 248— 
250. 

Bonaiutus 5. 

Bonifacius IX. 93; v. Thomacellis. 

Bononia, Bolonia, Bulunya, Pjo- 
logna, Bononienses, Bolog- 
nesi, Dologneser, 9. 4. 6. 17. 
24, 25. 32. 38. 78. 97. 98. 
100. 12:53120: 229. 175129; 
180—182. 197. 234. 945. 248. 
951-—9261. 986. 344. doctores 
90. v. Aldronandis; Pizol- 
passis. 

— concilium indictum 167. 168. 

Borbonensis, Borbo dux 512. 562. 
384. 

Borgogna v. Burgundia. 

Brabantia, Brabant, dux Antonius 
de Burgundia 219. 2532. 379. 
385. 

— uxor Elisabeth de Górlitz 219. 

— milites 219. 

Bracara, archiep. (Martinus) 165. 
Bragadino Laurentius, ambaxiator 
Venetus ad papam 99. 
Brancaecio, cardinalis Rainaldus, 

Branquacensis 258. 

Branda v. Placentinus. 

Brandenburgensis diocesis 79. 

Bremensis archiep. Johannes 166. 

Brescia, 19. 102. 246. 

v. Malatesta. 


| Register, 
EUM. 319. 347. 355. 360— 





Jui gus - Uo s MIT CPG NET. UM CUM SR 
à y v oo ER TES 


407 


Brunelleschi, Gabriellus de, Flo- . 
rentinus 181. 

Bruni, Leonardus 108. 116. 121. 
1/2. 234. 

Brunse v. Colocensis archiep. 

Buda 90. 

Bulunya v. Bononia. 

Burdegalensis archiep. (sedes va- 
cat eo tempore) 166, 

Burdinus (antipapa Gregorius VIIT) 
285. 

Burgundia, Borgogna, 
2 19.60 80. 

— dux Johannes 89. 92. 216— 
239. 919.:917..860..363. 308. 
370— 372. 378. 319. 384. 385. 

— Antonius, dux v. Brabantia. 

— domus 217. 

Butil, Thomas de, auditor Bene- 
dieti XIII. 339. 


Burgund, 


C, K. 

Cadalus, Cadulus, cum Alexan- 
dro II. de papatu contendens 
283. 

Cadix, insula de Calig 44. 48. 

Caduario, ser Albanus, Venetus 


308. 
Caesaraugusta, Z«ragorca, Sara- 
gossa, 905. 208. 318. 319. 


diocesis 33. archiep. v. Luna. 
Calamonensis ep. Antonius 339. 
Calig, insula de, v. Cadix. 
Calixtus II. papa 285. 
Calocza v. Colocensis. 
Cambrai, cardinalis 

Alliaco. 
Cameracensis ecclesia 117. 
Campania 248. 250. 958. v. de 

Montepoliciano. 


de, v. de 





408 


Campis, Egidius de, v. Constan- 
ciensis ep. 
Camplo, Jacobus de, s. palacii ap. 
auditor, postea elect. Pennen- 
sis 192—195. 276. 277. 
Candia, Canea, (Cona?) alias Creta 
395. 
Candia, Petrus de, v. Alexander V. 
Canirayo v. Dorsne. 
Cantuarensis, Canterbury, archiep. 
"Thomas (Becket) 305. 
— '[homas (Bradwardin) 166. 
— Henricus 254 et suffraganei 
254. 
Canturium (?) 246. 
Caputgrassis, Antonius de, nun- 
cius ap., de Sulmona 18. 
Caroliloci abbas, Laurentius, ord. 
Cist. (in. Francia) 126. 
Carolus v. Aurelianensis; Francia; 
Navarra; Urries. 

Carolus IV. imperator 80. 193. 
218. 979. 300. 

Carrara 21. 

Carvoya v. Spalatro. 

Cartaginensis civitas, 
A4. 48. 

Casale ( Piemont) 293. 

Casp 33. 

Casselensis archiep. Ricardus 166. 

Casseletum v. Barensis. 

Castella, Kastilien, 2. 3. 157. 206. 
209. 281. 919. rex 919. 

— rex Johannes, Juan, 3. 209. 
210. 314. 317. 347. 

— regina (mater eius) 316. 317. 

— infans Ferdinandus v. Ara- 
gonia; ecclesiae 342. 

Castilio Impuriarum, villa, Ca- 
stellon d' Ampurias 4^, A8. 


Cartagena 








Catalonia, Catalani, 91. 2913. 314. — 
915,7 

Catharina v. Francia. 

Kempten 116. 

Cenamanis, Cenom., Le Mans, Fer- 
dinandus de, Ferdenandus, 
clericus camere Ben. XIIL, 
decanus "Tirasonensis, false 
Terraconensis 8. 10. 12. 60 
passim usque ad p. 74. — 

Cervaria, castrum de (Hispania) 47. 

Cervia, ep. (Paulus) 4. 5. 

Gerretanus 181. 230. 258. 334. 

Challant, Xalanco, Antonius de, 
cardinalis 172. 203. 246. 345. 

Chambelard, Chamberlach, Xam- 
buellar, Chandor, miles de, 

209. 216—320. 

Cholvek, Petrus de, nobilis vir, 
ambassiator Sigismundi 399. 

Choron v. Coron. 

Chrysoloras, Crissoloras, Manuel, 
miles — Constantinopolitanus, 
172. 234. 236. nuncius imper. 
Graecorum 393. 

— Johannes, alias Johannes 
Grecus, miles Constantino- 
politanus, 233. 254. 256. nun- 
cius imper. Graec. 399—401. 

Chur v. Curiensis civitas. 

Kiew, archiep. 400. 

Ciges, Siges, castrum (in Hisp. ) £i. 

Cyprianus 282. 

Cyprus, rex 126. 

Kircheim, Johannes 231. 

Cistertiensis ordinis capitulum | 
generale 126. - 

Cividale v. Austriae civitas. — . 

Clamanges, Clémanges, Nisi 

de 1 188, 



















anasasssAdhal a MEE. Les nb De e 1 












Claperii v. Maximini. 


— Clarevallis abbas, Mathaeus, o. 


|" Cist. (in Francia) 196. 169. 
Clémanges v. Clamanges. 
Clemens papa VII. 279. 

Clugia 262. 307. 308. 

Clux,  Hartungus,  ambassiator 
regis Angliae 14. 91. 295 — 
229. 941. 3914. 395. 

Koblenz 927. 999. 

Kóln v. Coloniensis. 

Colocensis ac Baciensis ecclesia- 
rum archiep. Andreas, prius 
archiep. — Spalatensis, — (de 
Brunse? Gualdus?) 165. 180. 
181. 196—203. 262. 293. 294 
— 308. 

Colona, los de la 259. 

Coloniensis, Aon, Colen, archiep. 
(Friderieus de Saarwerden) 
I6.-175. 100. 157.270: 

. — electus Theodoricus de Morsse 
187. 970. 385. Colonienses 
191.220: 

Columberio, Heynricus de, capi- 
taneus de Pedemontium, am- 
bassiator ducis Aurelianensis 
218. 

Como, Comer See 173—175. 345. 

Comollis Petrus, subdiac. Ben. XIII. 
339. 

Compostellanus, Bernardus iunior 
326. 

Cona v. Candia. 

Constancia, Costentz, Konstanz, 93. 
401. magistratus, sindici, pro- 
curatores civitatis 251; mo- 
nasterium fr. ord. s. Augustini 


s 260. 


— Peter Rickenbach 260. 





Register. 409 


Constanciense concilium 3. 13. 
116. 193. 169 ss. passim us- 
que ad finem libri. 

— concili notarius v. Raphael 
Fulgossius. 

Constanciensis, Coutances, (Fran- 
cia) ep. Egidius de Campis, 
cardinalis, ecelesia 117. 167. 

Constantino, castrum de, (Hispa- 
nia) 47. 

Constantinopolis, — Konstantinopel, 
394. 395. 398. 400. 401; 
patriarcha Johannes 191. 203. 
206. 205....200. 233. :334. 
309. 317— 390. 344. 

— milites v. Johannes et Manuel 
Chrysoloras. 

Contraeuria, Nicolaus de, mag. 
Parisiensis 349. 

Contrariis, Ugucio de 244. 247. 
262: v. Estensis marchio. 
Cordigeri v. fr. Minores Parisienses. 
Cormeriacum, Cormery, abbas de 
(n archiep. Turonensi) 205 

— 909. 316—390. 355. 

Coron, Choron 395. 398. 

Corrario, Angelus, Agnolo v. Gre- 
gorius XII. 

Corsinis, Filippus de, Florentinus 
181. 

Cossa, gens 99 v. Johannes XXIII. 

Coutances v. Constanciensis. 

Cramaut, Cramaud, Simon, arcli- 
ep. Hemensis, postea card. 
117.192—196.272.977 —289. 
antea patriarcha Alexandrinus 
280. 

Cremona 176. 179. 206. 

Creta alias Candia 395. 

Kriechenland v. Graeci, 


T m TA T NEERE ER TE 


410 


Croatia 95; rex v. Sigismundus. 
Cruciferi v. Pruteni. 

Cucufatis, abbas (in Hisp.) 3539. 
Culmensis diocesis 78. ' 
Curiensis civitas, Chur, 218. 219. 
Cusa, Nicolaus, cardinalis de 294. 
Czedlyez v. Zedlitz. 

Czemliensis v. Severino. 


D. 
Dacia :285. 
Daldemarisco, Hicardus miles 313. 
Dalmatia 95. 260. 395; provinciae 


127; rex v. Sigismundus. 
Dalphinus v. Francia. 


Dandulus Marcus, ambaxiator Ve- 
netus ad papam 99. 
Daranda, Franciscus, d'Aranda, 
donatus Portaecoeli, 209. 317. 
Dauphiné v. Delphinatus. 
Dellante (De Lante), mag. Bar- 
tholomaeus, de Pisis, aposto- 
licae. camerae clericus 180. 


9nls 

— Augustinus, utriusque iuris 
doctor, fr. eius (?) 251. 953. 
344. 


Delphinatus, Dauphiné, 992. 363. 
2368. Delphinus v. Francia. 

Demetrius (non Poliorcetes iocose 
dictus) 234. 

Denys v. s. Dionysii monachus. 

Dertusa, Tortosa, 908. 314. 399. 

Dertusensis diocesis 44. 204. 338. 
354. 

Deutschland v. Alamannia. 

Deutschorden | v. "l'heutonicorum 
ordo. 

Didacus v. Pacensis; 
Zamorensis, 


Ovetensis; 





Diego frater 910. 

Dionysii s. abbas, S. Denys, coti 
gium 349; monachus (histo- 
riographus) 111. 116. 118. 
119. 219. 220. 346. 

Dirachium v. Neapolitanus rex 
Ladislaus. 

Dixar, Johannes Ferdinandi, nobi- 
lis vir 333—338. 341—343. 

Dolcini, Robertus Francisci, Flo- 
rentinus 180. 

Dominici, Johannes, cardinalis 13. 
16. 83. 191—203. 272—277. 
309. 

Doneti, Laurentius Lamperti, am- 
bassiator ducis Aurelianensis 
218. 

Donato, Petrus, notarius ap. 254. 

Dorsne, Manfredus, miles, dominus 
de Canirayo 218. 

Dublinensis archiep. Thomas 166. 


E. 
Eboracensis archiep. York, Hen- 
ricus 166; provincia 18. 
Ecclesiis, Franciscus de, eximius 
religiosus Populeti, in s. pag. 
prof. Parisiensis 349. 351. 
Eduense collegium v. Aeduense. 
Egidius v. Albornoz; Constan- 
ciensis. 
Elisabeth v. Brabantia. 
Elmham, historiographus 227. 
Elnensis ep. Jeronimus 339; archi- 
diaconus v. Ornos. 
Emanuel v. Graecorum imperator. 
England v. Anglia. 
Erroniani i. e. fautores Gregorii XII. 
109. 
Errorius v. Gregorius XII. 
























Esclavonia 260. 

. Estensis marchio (Nicolaus) 175. 

x 178. 944. 947; v. Ferrariae 
dux; de Contrariis. 

Estreno v. Steno. 

Eugenius papa IV. 3. 

Eugubii comes v. Montefeltre. 

Everardus v. Salzburgensis. 


F. 


Falehs, Petrus de, decr. doct. 333. 

Fanum, Fano, 19. 13. 59. 64. 

Felinda, Johannes de, legatus regis 
Franciae ad concilium  Ro- 
manum 1692. 

Ferdinandus, Fernandus v. Ara- 
gonia; Castella. 

Ferraria 182. 255. 269; dux Nico- 

laus 257; v. Estensis. 

Ferrer Bonifacius, Carthusianus 2. 

— Vincentius 210. 214. 353. 

Fillastre, Guillelmus, cardinalis, 

126. 173. 183. 184. 

Firenze v. Florentia. 

Firmana diocesis 242. 

Flandini, Guigo, prothonotarius 

389. 

5 Flandria 218. 229. 360. 363. 379. 

l Florentia, Florencia,  Fiorenza, 
Florenca, l'lorenz, 
Florentini, Fiorentini, comi- 
tatus, comunitas, priores, 79. 
81—88. 92—98. 126. 171. 
174. 177. 178. 179. 180—184. 
905. 939. 944. 947 —250. 255 
— 957. 259. 261. 2962. 343. 

— s. Antonius extra muros 171. 
172. 

— v. Albizzi; Alexandri; Bo- 
naccorsi; Brunelleschi; Cor- 


F'irenze, 





Register. 





M1. 


sini; Granfigliacis; Uzano; 
Vieri Guadagni; Zabarella al. 
de Florentia, Florentinus. 

Fontis Danielis abbas, Guillelmus, 
0. Cist. (in Francia) 196. 162. 

Foroiulium, Forumiulium, Paul, 
terra 90. 99. 944. 945, v. 
Austriae civitas. 

Forli v. Johannes, filius Mathaei 
de Strata 298, 

Franefordia, Franckfordia, Franck- 
turd.- 15.:91.:916-.-.296. 
Francia, Franci,  Fransigenae, 

Frankreich, Gallia, Galli, Gal- 
Hoz LE 487529: 57. 91s 109. 
110. 113. 121 et passim usque 
121. 155. 157. 167: 169. 207. 
215 —9233. 253. 268. 251. 318. 
347 -- 349. 354. 358—390. 
— rex, regina, delphinus 115. 
— rex Carolus VI. 117—122. 
131—155 (passim). 169. 173. 


196. 204—209. 214—234. 
2941. 279. 280. 284. 255. 312. 


316—320. 343. 344. 349. 350. 
352. 353. 358 —391 (passim). 

— delphinus Ludovicus, dux 
Aquitanensis, Guianae, Wye- 
nensis 904. 932. 233. 311. 
312. 347. 352. 360—363. 365. 
368. 381. 

— Catharina filia Caroli VI. regis 


229. 
— domus, principes Franciae 


996. 239. 349. 350. 352. 359; 
comites 312; secretarius del- 
phini 312. 

— ]egati ad concilium Romanum 
13. 75—717. 79. 112—125. 
149—162. 


412 


— concilium praelatorum Fran- 
ciae 111. 354. 356; clerus, 
ecclesia Gallicana, provinciae 
1183. 117. 127. 132 ss. 280. 

— parlamentum 2346. 

— v. Anglia; Bellosterii; Paris; 
Pisanus. 

Francisci, Johannes, mag., legatus 
praelatorum. ad conc. Rom. 
162. 

Franciscus v. Auriensis; Barchi- 
nonensis; Veneciarum cardi- 
nalis; de Montepoliciano; Za- 
barella. 

Fransigena v. Francia. 

Friaul v. Foroiulium. 

Fridericus v. Austria; Coloniensis. 

Frigoli, Jacopo di, alias Jacobus 
de Utino, cardinalis | Gre- 
gori XII. 88. 

Fulgosii, Fulgossius, Raphael, doc- 
tor, notarius concilii Con- 
stanciensis 263. 264. 

Fuxi comitatus 206. 

Fuxo, cardinalis de, alias cardinalis 
de Spanya 342. 


G. 
Gaóta 16. 
Gallia, Gallici, Gallicana v. Francia. 
Garsiae, Toribius, auditor Bene- 
dicti XIII. 339. 
Garsias v. de Turribus. 
Gebellini v. Gibellini. 
Gelfi v. Guelfi. 
Gelria, dux, Geldern, Reinhardus 
232. 385. 
Gemmeticis, abbas de, 162. 
Gentien, Benedictus 119. 
Genua v. Janua. 


Register. 









Germanorum imperator v. Sigis- 
mundus. 

Gerson, Johannes, 132 ss. 234. 

Gerundensis ep. Raymundus 339. 

Gibellini, Gebellini, Goblini, 180. 
246. 

Gibertus alias Gobertus, curialis, 
123. 124. 

Gyennensis ep. Rodericus 339. 

Gimontis abbas, Guillelmus, decr. 
doctor, o. Cist. (in Francia) 
126. 

Girberti, Bernardus, litt. ap. cor- 
rector 339. 

Gloucestriae dux  Hymfridus fr. 
regis Angliae, comes Pem- 
broke, camerarius Angliae 
332. 

Gneznensis archiep. Nicolaus 166. 

Gobertus v. Gibertus. 

Goblini v. Gibellini. 

Gonzalez v. Azevedo. 

Górlitz v. Brabantia. 

Grado provincia 254. 

Graeci, Homaei, Gechen, Krie- 
chenland, 89. 91. 156. 234. 
237. 393. 401. 

— imperator Manuel, Emanuel, 


169. 196. 233—237. 391— 

401. | 
— ecclesia 89. 91. 392. i 
Gray, Johannes, Scotus, in studio ? 

Parisiensi 349. e 


Granata, Granada, regnum 2. 206. 

Granfigliacis, Rinaldus de, Flo- 
rentinus 178. 

Gregorius XL 158. 

Gregorius XIL, Angelus, Agnolo 
Corrario, Errorius 1. 4—16 
passim. 21. 33ss. passim us- 















| 
| 


n5 7 Jon veo OMM 
* : 


que ad 107. 109. 118. 196. 
129. 169. 173. 181. 182. 184— 
208. 908. 212. 214. 220. 998. 
235. 942. 957—960. 264— 
310. 321. 339. 340. 348. 375. 
394; cardinales eius 86. 87. 
Gualdus v. Colocensis archiep. 
Guelfi, Gelfi, 180. 246. 

Guerau, Demetrius de 313. 318. 


 Guidantonius v. Montefeltre. 


Guido (antipapa Paschalis lIL.) 
289. 9983. 
Guienne v. Franciae delphinus. 


Guillelmus v.  Paderbornensis; 
Vasionensis. 
Guioti, Johannes, decr. doctor, 


Parisiensis 162. 

Gulpen, Henricus, decr. doctor, 
266. 

Gundisalvus, socius Francisci de 
Ecclesiis 349. 

Guntherus v. Magdeburgensis. 

Gurellus v. Liciensis. 


H. 
Heidelberg 185. 
Heylprunn 586. 


Heinricus, Henricus v. Anglia; 
Cantuarensis; Eboracensis; 
Ostiensis. 


Hervorst (Zervest? Hugo miles 
de 17. 

Hibernia, Ybernia 285; provinciae 
197 v. Anglia. 

Hymfridus v. Gloucestria. 

Hispania, Hyspania,  Hisponia, 
Hispenia, Espana, Yspania, 
Spanya, Spanien 2. 3. 10. 20. 
156. 157. 169. 286. 302. 310— 
358; reges 206 v. Castilia; 








Register, 418 


Fuxo; Hispaniae alias Ca- . 
stiliae rex Johannes 347. 

Hostiensis v. Ostiensis. 

Hostiliae locus super Padum 92623. 

Hungaria, — Ungaria, ^ Ungheria, 
Ongeria, Ungarn |6. 88. 89. 
Ud. :91..799.-— 917.7955. 985. 
394. 395; praelati 126; pro- 
vinciae 127 ; Hungaricae gen- 
tes 396. 397; Hungariae rex 
v. Sigismundus. 

Hungerford, Walterus, miles, 297. 

Huni 155. 


J, Y. 

Jacobus v. Isolani; Spoletanus. 

Jadra (Zara) 395; Jadrensis 
archiep. (Lueas) 165. 

Janua, Genua, Genova, 99. 172. 
175. 914. 945. 246. 258. 280. 
284. 398: dux 214; Januensis 
provincia 251. 252. 

Ybernia v. Hibernia. 

Jeronimus v. Elnensis. 

Jerusalem, Maria regina, guber- 
natrix Tarenti et Liciensis 
307. 

Illeseas, Ferdinandus, Fernando, 
ord. fr. Minorum 210. 
Imola 85; G. de, curialis Greg. XII. 

188. 191. 192. 
Impuriarum v. Castilio. 
Innocentius II. 283. 
Innocentius III. 325. 
Innocentius IV. 281. 326. 
Innocentius VII. 61. 
Insulensis v. de Monsterolio. 
Johanna v.. Neapolitana regina. 
Johannes XXIII. Balthasar, Bal- 
dasar, Baltasar Cossa, car- 


A14 


dinalis, anticard. Bononiensis, 
iste de Roma, qui in Roma 
preest, iniquitatis filius, here- 
siarcha Bononiensis 1—20. 
94. 95. 99. 30. 31. 42. 45. 
57. 58. 68. 75—18. 80 pas- 
sim usque ad p. 233. 264. 
970. 971. 286. 299. 301. 307. 
308. 314—321. 332. 339— 
345. 347. 350. 354—397. 
370—371 (passim). 381. 382. 
391..395. 

Joliannis XXIII. nepos (quis?) 99. 

Johannes (quis?) 372. 

Johannes v. Barensis; Bituricen- 
sis; Bremensis; Burgundia; 
Castilia; Dominici; Forli; 
Hispania; Maguntinus; Osti- 
ensis; | Quinqueecclesiensis ; 
Higensis; Segobiscensis; Se- 
nonensis; Strigoniensis; Tira- 
sonensis; Tuamensis. 

Jordanus v. Ursinis. 

York v. Eboracensis. 

Isolani, Jacobus, cardinalis s. Eu- 
stachii 258. 

Yspania v. Hispania. 

Ispalensis civitas, Sevilla 44. 48. 

Istria. 260. 

Italia, Ytalia, Italici, Italicae 
partes, Jtalien 18. 30. 39. 33. 
A48. 58. 59. 90. 98. 99. 100. 
110. 192. 157. 179—178. 
181. 183. 194. 2928. 934. 240. 
247. 2955. 257. 259. 261. 285. 
299. 308. 313. 359. 360. 369. 
3713. 395. 396. 397. 400. 

— praelati 126; provinciae 127; 
tyrannuneuli 151. 
Justinger 202. 



















Mb e 

Ladislaus v. Neapolitanus rex; 
Polonia. | 

Lamparten v. Lombardia. 

Lanciano, castrum de(Hispania)48. 

Lansalaus v. Neapolitanus rex. 

Landulfus v. Barensis. 

Landus v. Veneciarum cardinalis. 

Lante v. Dellante. 

Lateranense concilium (a. 1179 
celebratum) 282. i 

Lauco, Anthonius, decr. doctor 
Parisiensis 162. 

Lauda, Laudensis civitas, Lodi 
174—179. 186. 187. 199. 201 
— 2903. 221. 246—950. 254. 
267. 301. 

Laurentius cum Symmacho de 
papatu contendens 283. 
Lausannensis ep. Guillelmus 181. 

251. 253. 
Lavensa (Lavenza) 91. 
Lecce v. Jerusalem; Liciensis. 
Legio, Leon, regnum 2. 3. 206. 
Le Mans v. Cenamanis. 
Leonis, Petrus (antipapa Anacle- 
tus II.) 283. 
Leon v. Legio. 
Leviacum (in territorio Veneto- 
rum) 262. | 
Liciensis, Lecce, ep. Gurellus 307; 
"Thomas Morganti, postea No- 
cerinus 307. 

Lyon v. Lugdunensis. 

Loba, Julianus de, ap. camerae 
clericus 339. 

Lodi v. Lauda. 

Lombardia, Longobardia, Lam-  . 
parten, Lombardei 90. 202.  — 
940. 941. 959. 373. 374. — 


- 








"NPPIRPEPKMvTrsquh.c5t.e 
Luci T T 





; Lothoringia, - Lothringen, dux Ca- 


Lunatiei i. e. 


: 
| 


. rolus 239. 386. 


- Lucanum, dominium 21. 


Lucemburga,  Luzemburg, 919. 
379; Lucemburgiea domus 


192. 216. 294. 369. 365. 
569. 

Ludovieus v. Andegavensis; Aqui- 
tania; Barensis; Bavaria; 
Franciae delphinus; Maiori- 
censis; Portuensis; Sabaudia. 

Lugdunum, Lyon», 931. 382; dio- 
cesis 214; v. Ambroniaco. 

Luna, Gomecius de, 38. 39; Lupus 
de, archiep. Caesaraugusten- 
sis 934. 38; Petrus de v. Bene- 
dictus XIII; gens 9. 33. 

fautores Bene- 
dicti XIII. 109. 

Lundensis archiep. (Petrus) 165. 


Lupfen, Johannes de, comes, 
landgravius de Stühlingen 
242. 


Luppi, Sancius 349. 
Lupus v. Luna. 


Lucemburg v. Lucemburga. 


Magdeburgensis archiep. Gunthe- 


rus 166. 


. Maguntinus, Manz, Menze, archiep. 


Johannes 16. 17. 166. 188. 
254. 268. 375. 
— provincia 28. 176. 251. 253. 
9267. 401; suffraganei 254. 
Mailand v. Mediolanum, Visconti. 
Mainz v. Maguntinus. 
Maioricarum civitas, Majorca (Mal- 
lorca) 11. 44. 47. 48. 343; 
Maioricensis ep. Ludovicus, 








Register, 415 


camerarius Ben. XIII 339; 


v. Umberti. 
Malatestis, Malatesta, Carolus de, 
Carles 1—14. 19. 94. 95. 


33ss. passim usque ad p. 88. 
109. 110. 111. 121. 185. 188 
— 196. 198. 201. 909. 960. 
271. 285. 994. 998. 308— 
310. 316. 
— Pandulfus, fr. Caroli, dominus 
Brixiae. 19. 109. 108. 175. 
246. 
— Malatesta Pensauri (Pesaro), 
frater Caroli 5. 6. 
— Malatesta fr. Caroli de Mal. 60. 
— (Galaottus, filius fratris Caroli. 
— alii de Malatestis 40. 
— Ungarus 38; ambassiatores 
. Caroli 75— 78. 
Malkaw v. Prussia. 
Manicaei 68. 
Mansardus, Johannes, miles, orator 
duc. Aurelian. 359. 361. 
Mantua 176; dominus de 178. 
Manuel v. Graecorum imperator. 
Marche, Jacobus de la, v. Nea- 
politanus rex. 
Maria filia Sigismundi regis 89. 99. 
v. Jerusalem. 
Marla v. Merle. 
Marittima provincia 250. 258; v. 
de Montepoliciano. 
Martini, Antonius 183. 
Martini, — Ferdinandus 
B. XIII. 339. 
Martini, Petrus, de Peralta, miles 
340. 
Martini, Vasius, licenciatus in de- 
cretis 210. 
Martini v. Aragonia; Turribus. 


auditor 


416 


- Martinus v. Aragonia. 

Marsilia, Marseille, Massilia, 21. 
35. 46. 207. 910. 214. 215 
909. 

Mathei, Johannes, in theol. prof. 
Parisiensis 2349. 

Mathaeum, apud sanctum, villa 
s. Matthaei, s. Mateo, Matteo, 
Dertusensis diocesis 10. 42. 
A4. 47. 910. 319. 338. 354. 
O08; 

Meauren v. Saraceni. 

Maximini, sancti, prior Hugo Cla- 
perii (conventus ord. Praed. 
in Francia) 8. 11. 61. 3815. 

Mediolanum, AMeiland, 244. 245; 
dux 244. 945; 
959; v. Visconti. 

Mendicantium, ordines 1234. 162. 

Merle, Marla, Guillelmus de, con- 
sliarius regis. Franciae 205 


provincia 251. 


— 210. 

Metensis diocesis 2387; decanus 
v. Mitia. 

Michael v. 'Tropi. 

Milanesi v. Prato. 

Mini, fr. Petrus ser 26. 84— 88. 


Minorum fr. ord. minister generalis 
(in obediencia Benedicti XII.) 
354. 
Mittellándisches Meer. 11. 
Mitra, Wildericus de, decr. doctor, 
decanus Metensis 231. 380. 
Mocenigo, Mosenhigo, Thomas, 
ambassiator Venetus, postea 


dux Veneciarum 179. 259. 
261. 307. 

Moerz, Fridericus de, comes 942 
- v. Morsse. 





regis Francorum 116—125. 
149—155. 162. 23397.. * 5 


 Monsterolio, Johannes de (Jean 
de Montreuil), prepositus In- 
sulensis, secretarius et legatus 






Montecatino, Anthonius de 258. X 


Montefeltre, Guidanthonius comes 
Urbini, Eugubii 19. 101. 102. 
257. 

Montefiascone 111. 

Monte Lauduno, 
325. 397. 

Montepoliciano, Montepulciano, Jo- 
hannes de, magister, vicerector 
provinciarum Campaniae ct 
Marittimae 180. 250. 

— Franciscus, curialis, 127. 131. 
postea ep. 251. 
— B. curialis 131. 

Monte Sansavino, messer 
lomeo da 257. 

Montis albi villa, Momlanc, Mon- 
blanque, 210. 333. 

Montisferrati marchio (Theodorus) 
256. 

Montone, Braccius, Brasso, de 257. 
258. 

Montpesler (Montpellier) 343. 

Morea 394. 395. 398; v. Sabaudia. 

Morella 204. 208. 209—214. 312. 
314. 319. 324—341. 352. 


Guillelmus de 


Barto- 


354; domus fr. Minorum 327; 


Minores 328. 
Morganti v. Liciensis. 
Morsse v. Coloniensis electus. 
Motta 396. 
Mothon 395. 398. 


Munieolus, Marinus, domicellus : 


Neapolitanus, nepos Johan- 
nis XXIII. 253. 















VERLA sov ro eC 
" N 


nedicti XIIL. 339. 
Muntesiae ordo 47. 
Muntmany, Berengar de 257 — 260. 
Muranum 262. 307. 


N. 


Napols v. Neapolis. 
Narbonensis archiep. (Franciscus) 
166. 


" Navarra, regnum 2. 906. 986; rex 


Carolus IL. 210. 279. 339— 
341. 

Navarrae collegium Parisiense 349. 

Navarro Didacus, archipresbiter 
Segobriensis 204. 313—310. 

Neapolis, Napols, Neapel, 259. 
329. 341. 347 v. Municolus. 

Neapolitanus rex Ladislaus, Lay- 
dislaus, Landislaus, Lansalau, 
L. de Dirachio, 5. 6. 10. 12. 
15—19. 24. 86. 108—107. 
LLO. 115. 1206. 1291555 170; 
175. 178—184. 203. 204. 213. 
222. 224. 248. 255—261. 310 
— 816. 343. 344. 361. 864. 

— regina Johanna II. 184. 213. 
258. 312—3106. 

— rex: Jacobus dela Marche 315. 

— v. Andegavensis. 

Nellenburg, comes Eberhardus de 
176. 

Nema, Petrus de 199. 2960. 

Nicia, Meza, 207. 910. 214. 229 
— 381. 353. 

Nicolai v. Johannes de Prusia. 

Nicolaus v. Armachanus; Gnez- 
nensis. 


- Nicosiensis archiep. 165. 


Nidrosiensis archiep. Andreas 166. 


Finke, Acta concilii Constanciensis. 1I, 








pr 


- Muniones, Johannes, acolitus Be- 


Niem, Nyem, Theodericus de, 108. .. 
109. 128. 171. 178. 179. 255. - 
259. 

Nigraudi, curialis 177. 

Nigropont 395. 

Nizza w. Nicia. 

Nocera v. Liciensis. 

Nürnberg 186. 


0. 


Oberitalien v. Ttalia. 

Octavianus (antipapa Victor IV.) 
282. 288. 

Oesterreich xv. Austria. 

Olanus (an Olavus?) procurator 
in Romana curia 124. 

Orci v. de Ursinis. 

Oriens 398. 

Orleans v. Aurelianensis. 

Ornos, Georgius de, archidiac, 
Elnensis, utr. iur. doct. 204. 
- 818. 

Orodiensis prepositus v. de Bel- 
lonis. 

Orsini v. de Ursinis. 

Orvieto 83. 

Osnabrugensis v. Vrye. 

Ostiensis card. ep. Heinricus 281. 
325; Johannes card. ep. alias 
ser Vivianus 4. 176. 181. 

Ovetensis ep. Didacus 339. 

Oxonia, Auxoniae (Oxford) uni- 
versitas 4. 


P: 


Pacensis ep. Didacus 339.. 
Paderbornensis electus Guillelmus 
187. 270. 
Padua 110. 262. 395; Paduana 
diocesis 252; studium 264. 
Padus 262. 
27 


A18. 


Palatinus comes v. Bavariae dux 
Ludovicus. 

Palude, Petrus de, ord. Praed. 273. 
Pampilonensis ep. (Lancelottus 
administrator) 165. 167. 
Paniscola, Penscola, Piniscola 204; 

castrum 47. 204. 

Paris, Parisius, 115, 118. 121. 

156... 157...160. 219.. 220. 222. 

.946— 351. 358—360. 362. 

363. 368; porta urbis Pa- 
risiensis 155; fratres Minores 
alias Cordigeri 348; parla- 
mentum 355; v. Francia. 

Parisiensis universitas, studium, 
facultas theologiae, nuncii 
universitatis 30. 108. 110— 
121. 131—148. 162. 166. 169. 
215 passim usque p. 234. 317. 
343—346. 348. 349. 358-- 
369. 393. v. Aeduense colle- 
gium; Almaris; Contracuria; 
Ecclesiis; Francisci; Gentien; 
Gray; Guioti; Lauco; Mathei; 
Navarrae collegium;  Picar- 
dorum nacio; Hondelli; Sy- 
moneti; Umberti; Ursinus; 
Talayero; Xicot. 

Parisiense concilium 111—126. 
131—148; parlamentum 116; 
duo doctores de parlamento 
355. 

Parma 175. 244. 246. 

Patrimonium b. Petri in Tuscia 258. 

Pedemoncium, P/emont 293. 

Peniscola v. Paniscola. 

Pennensis, electus, Jac. de Camplo 
216. 

Peralta v. Martini. 

Pensauriensis (Pesaro) ep. "ars 





de Pensauro 5: v. ir Milateeti 

Perpinianum, Perpignan, 21. 28. 
213. 214. concilium 53. 338. 

Perriere, Pire, Gerhardus, con- 
siliarius regis Franciae 205 
— 210. 

Pesaro v. Pensauriensis. 

Petri, Antonius, auctor diarii Ro- 
mani 121. 

Petrus v. Alexander V.; de Alliaco; 
Benedictus XIII. 

Philargi, Petrus, v. Alexander V. 

Philippus v. Tropi; Visconti. 

Piacenza v. Placentia. 

Picardorum nacio in univ. Pa- 
risiensi. 347. 

Piemont v. Pedemoncium. 

Piniscola v. Paniscola. 

Pipo v. Scolari. 

Pire v. Perriere. 

Pireto, Antonius de, minister gen. 
ord: fr. Minorum (in obe- 
diencia Joh. XXIIL) 18. 

Pisae, Pisa, Pissa, 22. 258. 259. 
261. 262. Pisanum concilium, 
congregatio, conciliabolum 8. 
1l. 15. 20. 28. 88. 85. 36 
39. 45. 50. 53. 61. 69. 80. 
87. 108. 109. 116. 118. 122. 
129. 151. 157. 159. 167. 211. 
215. 220. 238. 259. 268. 283. 


300. 320. 321. 329. 332. 340. 


347. 948. 350. 354. 357. 358. 
Pisanus, 
archiep. legatus in Hisp. 3, 
cardinalis presbyter tit. s. 
Eusebii 234, nuncius in Franc. 
253. 254. 
Pisis v. Dellante. 





Alamannus (Adimari), 









| 








.. Pitzhzanum 247. 

. Pizolpassis, Franciscus de, de Bo- 
nonia, apostolicae camerae 
clerieus 251. 

Placentia, Placentinus, Piacenza, 
de, Branda, ep. postea car- 
dinalis, legatus in Hung. 17. 
97. 175. 202. 245. 246. 955. 

Placentis, fr. Johannes 352. 353. 

Polonia 18. 89. 181. 9285. 383; 
provinciae 127. 

— rex Wladislaus, 
88 ss. 226. 397. 

Polton, Thomas, protonotarius 230. 

Pons v. Barensis. 

Pontestura (ap. Casale Pedemon- 
cium) 293. 

Pontigniaci abbas, Johannes(Fran- 
cia) ord. Cist. 126. 

Populeti monasterium 349; v. de 
Ecclesiis. 

Portaecoeli monasterium (Hispa- 
nia) 317. 

Portolius v. Ville franche. 

Portuensis cardinalis ep. Ludoui- 
cus (de Bar) v. Barensis 167. 
316. 

— Antonius 280. 

Portugalia 285. 

Portus Veneris 21. 23. 284. 

Pozonium (Presburg) 381. 

Praedicatorum ord. generalis 319. 

Praga. Hieronymus de, haereticus 
194; Pragensis archiep. AI- 
bertus 166. 

Prato, Aloysius de, al. Luigi de 
Milanesi 18. 14. 81. 88. 
Provincia, Prohenca, Provence 22. 
222. 279. 285. 286. 341. 360. 

963. 367, 368. 


Ladislaus, 


Register, 












419 
Prussia, Prucia 285; v. Pruteni.. 
Prussia, Prusia, Pruszia, fr. Jo- 

hannes de, al. Johannes Ni- 
colai, capellanus Gregorii XII, 
Malkaw, ord. s. Ben., Cul- 
mensis diocesis 78—81. 964 
— 266. 
Pruteni, Cruciferi de Prussia, 89 ss. 
v. Theutonicorum ordo. 


Q. 
Quinqueecclesiensis ep. (J ohannes) 
177;praepositusJohannes102. 


R. 

FRadicofano 171. 

Ragusa, senatus 16. 178; archiep. 
Antonius 165. 

Raymundus v. Gerundensis; Ray- 
mundi v. Stagno. 

Rambanis, Petrus de, ambassiator 
Gregorii XII. 307. 

Ramstein, Turingus de 231. 

Ratar, Johannes de 359. 

Rathenaw, v. Busso de Berlin. 

Regensburg, Andreas de 188. 191. 

Reims v. Remensis. 

Reinhardus v. Gelria. 

Remensis, archiepiscopus, 166; 
cardinalis v. Cramaud; Re- 
mense concilium 111. 132ss. 

Reni v. Bavariae dux Ludovicus. 

Restis, Job de, secretarius papae 
Johannis XXIII. 179. 

Rieardus v. Casselensis. 

Ricasolis, Bindacius de 258. 

Riecobona, Bartolomea 16. 

Rikenbach, Petrus, Constanciensis 
260.. 

Richental, Ulricus de 173. 176. 
181. 254. 401. 

27* 







Rigensis archiep. Johannes 166. 

Rimini v. Ariminum. 

Riparia 22. 

Robertus v. Bar. 

Roccasecca 6. 347. 

'Rochaconciata, Petrus de 5. 

Rodericus v. Gyennensis. 

Rodis, castrum b. Petri de, (Hisp.) 
48. 

Roffillus, sanctus, (locus apud 

. Bononiam) 38. 39. 

Roma, Aom, urbs, Romani 3. 5. 
13.16: 17,718. 75. 81..86. 
93. 98. 116. 121. 123. 124. 
126 — 131. 157. 162. 163. 165. 
T0617 170. 171; 248::916.:317. 
Curia 109, EIO. 14... 119. 
131; papale palacium 117; 
camera magna paramentorum 
158; basilica s. Petri 121. 
286; valvae basilicae 124; 
portae basilicae 131; platea 
s. Petri 121; eccl. Latera- 
nensis 180. 182. 194; ca- 
stellum s. Angeli, de sant 
Angell 259. collegium car- 
dinalium 45 (cardinalium v. 
nomina). 

— papae: Alexander II. III. V.; 
Benedictus XIIL;  Bonifa- 
cius IX.; Eugenius IV.; Gre- 
gorius XL XII.; Innocentius II. 
III. IV.; VILI. ; Johannes XXIII. ; 
symmachus; Urbanus V. VI. 

— antipapae: Burdinus; Cadalus; 
Guido; Laurentius; Octavia- 
nus; Petrus Leonis. 

— cardinales; Albornoz; de AI- 
liaco; Aquilegensis; Bar; Ba- 
rensis ; Bononiensis; Challant; 





de Frigoli; de Fuxo; -Quliebi P 
Pisanus; de Urries; de Ursi- 
nis; Veneciarum; Zabarella.- 
-— Hodqud concilium 1. 4. 
11. 18. 67. 68. 75. 88. 108 
— 168. 235. 2838. 393. 394. 
— Lateranense concilium v. La- 


teranense. 

Homanum imperium $89. 106. 
v. Alamannia. 

— Homanorum rex v. Caro- 


lus IV.; Sigismundus; Ru- 
pertus; regina v. Barbara. 

Romanae ecclesiae terrae 58. 171. 
176. 

Romandiola, Aomagna, 19. 97. 
197. 258. 260. 271; rector 
v. Malatesta, Sena. 

Romania 398. 

Romaei, Romaeorum imperator v. 
Graeci. 

Rondelli, mag. in theol., professor 
Parisiensis 349. 

Hosis, castrum de, (Hisp.) 48. 

Rothomagensis archiep. (Ludoyi: 
cus) 166. 

Rovira, Franciscus, curialis 316. 

Rumel v. Ariminum. 

Rupertus, Bavariae dux, Homa- 
norum rex 10. 13. 15. 36. 
79. 118. 184; v. Bavaria. 


8. 
Saarwerden v. Colonia. 
Sabaudia, Savoyen 110. 279. 285. 
286; comes Amadeus 175. 
196. 255. 290—293. 370. 372; 
comes Ludovicus, dominus 
Achaye et Moreae 246,255.256, 









Sabina prov. 2958. - 
Sabinensis v. Albornoz. 
. Saffignanoi, Alvisius de 245. 
Salamanca, ep. (Alfonsus) 210. 
salvatoris, Symon, acolitus Bene- 
dicti XIII. 339. 


: salzburgensis archiep. Euerardus 
Ed 166. 
: sanceii Martinus, de castro Xerii 
: 317. 


Saona v. Savona. 


E Saracenorum princeps 284; v. 
* Babilonia. 
É Saraceni, Mauren 3. 
Saragossa v. Caesaraugustensis. 
Sardinia 343; archiepiscopi et 
episcopi 254. 
Savona, Saona 11. 91. 44. 46. 64. 
207. 210. 214. 280. 284. 
Savoyen v. Sabaudia. 
Scocia, Scoti, Schottland 156. 344. 
3848. 349. 351; praelati 126; 
provinciae 127; rex 279; 
! Scotus v. Gray. 
| Scolari, Pippo degli, alias Pippo 
| Spano, Spanus, comes de 
E: Temesvar 17. 93. 96. 97. 249. 
2 396. 
[- Segobriensis archipresb. v. Na- 
varro. 


Segovia, Segobiscensis ep. Johan- 
nes 210. 339. 
Senensis v. Sena. 
Senecensis, Sénez, ep. Avinio 329. 
333. 843. 
Senonensis, Sens, archiep. Johan- 
nes 166. 215. 219. 346. 350. 
Serravalle 99. 
. Severino, Octavianus de s., archi- 
diaconus Zemliensis in eccle- 





TM 





Ner 






sia Argentinensi, capellanus - 

Sigismundi regis 101. 102. 

Sevilla v. Ispalensis, — 

Sicllia v. Andegavensis. 

Sydenham, Simon, canonicus 227. 

Siega, Franciscus de, ambax. do- 
minii Venetorum 107. 

Siena 81. 99. 136. 171. 249: ep. 
Antonius, gubernator Bono- 
niae et Romandiolae 258; civ. 
Senensis v. Tegliaciis. 

siges v. Ciges. 

Sigismundus, Romanorum, Hunga- 
riae, Dalmatiae, Croatiae rex, 
Germanorum imperator(more 
Italico), Rómischer. Kónig, 1. 
7. 8. 24. 36. 80s. 88—107. 
117. 118. 126. 127. 151. 169 
ss. usque ad finem; Hunga- 
riae princeps 189. 

symmachus papa 283. 

simon v. Cramaut. 

symoneti, Poncius, mag. in theol. 
Parisiensis 162. 

Soriani castellum 316. 

Soriani, Petrus 48. 

Spalatro, Asparatro, dux Hervoja 
de, Carvoya 260; archiep. v. 
Colocensis. 

Spanien v. Hispania. 

Spanya v. Fuxo. 

Spano, Spanus v. Scolari. 

Spira, Spirensis civitas, Spe?er, 
Reichstag, 223. 227. 228. 231. 
378. 

Spoletanus ep. Jacobus 252. 

Stagno, Guillelmus Raymundi de, 

. abbas (in Hispania) 339. 

Steno, Michael, Miguel Estreno, 

dux Veneciarum 260, 





"wor 


We FORE 
WORESDUS 


^g 


Stokes, Johannes, magister, ambas- 
siator regis Angliae 14.91.226. 

Strassburg v. Argentina. 

Strata, mag. Mathaeus de, secreta- 
rius Gregorii XII. 199. 296. 
297. 

Strigoniensis (Gran) archiep. Jo- 
hannes 165. 

Strigoniensis, praepositus s. Ste- 

. phani, Johannes 293. 

Stühlingen v. Lupfen. 

Suana v. de Ursinis. 

Subur v. Ciges. 

Süddeutschland v. Alamannia. 

Sulmona v. Caputgrassis. 

Sutri 111. 


zu 


Talayero Martinus, de Valencia, 
consiliarius ducis Aurelianen- 
sis, in art. mag. Parisiensis 
349. 351. 

Tamarice, castrum de (Hisp.) 47. 

Tarragona. v. 'erraconensis civ. 

Tarent v. Jerusalem. 

Tarnuda, curialis 163. 

Tarvisina, Trevisana, marchia 90. 
252. 

Tegliaciis, Johannes de, civis Se- 
nensis 261. 

Temesvar v. Scolari. 

Teucri v. Turci. . 

Terraconensis civitas, Tarragona, 
44. 46. 47; provincia 328; 
Ter(r)agonense concilium 52; 
decanus v. de Cenamanis. 

Teutonicus, Johannes 284. 

Theodericus v. Coloniensis. 

Theolus, ^ ambassiator 
dicti XIII. 8. 11. 61. 


Bene- 





Thodtonicorugm - ordo | 


| Turonensis archiep. amer T. 









ordinis procurator 124. 363; 
v. Pruteni. 175238 

Tholosanum studium v.Tolosanus. - E. 

Thomacellis, Petrus de, alias Bo- — 
nifacius IX. 34. 

Thomas v. Anglia; Dublinensis; 
Cantuarensis; Liciensis. 
Tirasonensis decanus v. de Cena- 

manis; ep. Johannes 339. 

Todi 259. 5p 

Toledo, monasterii ord. fr. Min. 
guardianus Rodericus, mag. 
in theologia 210. 

Tolosanus archiep. (Dominicus), 
Toulouse, 166; universitas, 
studium 127. 165. 166. 

Torcellum 262. 307. 

Tornacensis diocesis 117. 

Torelles, Raymundus miles 3138. 

Tortosa v. Dertusa. 

Treverensis archiepiscopus Wer- 
nerus, 77ier, 17. 166. 173. 

185 —191. 249. 264. 267. 268. 

Trevisana v. Tarvisina. 

Tridentum falso pro Trino 224. 

Tridentinum concilium 170. 

Trier v. Treverensis archiep. 

Trilhia, Petrus de, curialis 131. 

'Trino 224. 225. 370. 384. 

Tropi, duces Philippus et filius 
Michael 401. 

Trulli, ecelesia de 87. 

'Tuamensis archiep. Johannes 166. 

Tullensis diocesis 387. RI 

Turci, Turch, Teucri 193. 235. E 
236. 260. 272. 391. 392. S: E o 
394. 397. 398. 400. 401. Exiz 













Es  855,- cc SEEN ardhidioc. 

gs v. Cormeriacum. 

— .. Turribus, Garsias Martini de, de 

/ Valencia, rector —parroch. 
ecclesiae de Alepuz, Caesar- 
augustensis diocesis (?) 8. 9. 
12. 33. 38 passim usque ad 
p. 48. 60 usque ad p. 74. 78. 

Tuscia 245; v. Patrimonium. 


U. 
Ulixbonensis archiep. (Johannes, 
cardinalis) 165. 
Umberti, Johannes, clericus postea 
i canonicus Maioricensis, Pa- 
risius studens 182. 215. 343 
— 852. 
Ungaria v. Hungaria. 
Upsalensis archiep. (Johannes) 165. 
Urbanus V. papa 158. 
Urbanus VI. papa 193. 272. 279. 
Urbini comes v. Montefeltre. 
Urbs v. Roma. 
Urries, Carolus de, cardinalis s 
Georgii ad velum aureum 328. 
Ursieampi abbas, Johannes, o. 
Cist. (in Francia) 126. 
d Ursinis, de, Orsini, Orci, Berch- 
: tholdus comes Suanae, nun- 
cius Johannis XXIII. 18. 19. 
98—100. 105—107. 
— Jordanus cardinalis (ep. Alba- 
nensis)125.163.177; epe 
— Paulus 259. 
Ursinis, Juvenalis de 115. 118. 
Ursinus, magister, legatus praela- 
| torum Franciae ad concilium 
| Romanum 162. 
j -Uzano, Nicolo di Giovanni, 
rentinus 256. 


Flo- 










rive Valéntina civitas 38. 44. 
47. 48; sedes, provinciae 
Terrásofehistó 328; v. de Bel- 
lonis; Turribus. 

Valesii domus 216; dux v. Aure- 
lianensis. 

Valpono, Damianus de, magister 
el secretarius ducis Aurelia- 
nensis 218. 

Vasionensis ep. Guillelmus 339. 

Vegni 174. 

Velleroni, Belleroni, Jacobus, utr. 
iur. doctor 329. 333. 343. 

Venecia, Venetia, Vinegia, Vini- 
ziani;j Vanecia, Venecians, 
Venedig, dominium, senatus, 
Ota b. T dH. 11-19 94 
89.. 91. 92. 98. 106. 107. 126. 
12/.-16/, 168..171::1275. 178 


-—184. 200. 202. 217. 218. 
285. 237. 244. 247. 248. 250. 
254. 255. 258. 260—202, 
285. 293. 307 —8309. 394. 
396. 398. 

— ambaxiatores 21; v. Braga- 
dino; Caduario; Dandulus; 


Siega; duces: Mocenigo;Steno. 

— Veneciarum cardinalis (Fran- 
ciscus Landus) 179. 

Vener, Job, 9. 27. 64. 72. 197. 
294 (v. Introductio in Vol. II). 

Verdunum, Werd. Verdun 231. 
382; Verdinensis civitas 380; 
diocesis 387. 

Vernio, cardinalis 
341. 

Verona 110. 202. 307—309. 395. 
rectores 262. 263. 

Veronensis, Guarinus 234. 


de (Petrus) 






A94 


Viennensis archiep. (Johannes) 
166. 

Vieri Guadagni, Bernardo di, Flo- 
rentinus 256. 

Ville franche al. Portolius 331. 

Vincentia (Vicenza) 395. 

Vinyo v. Avinio. 

Virtutum comes (frater ducis Au- 
relianensis) 361. 

Visconti, Bernabó 39; Philippus 
Maria Anglus, comes, dux 
Mediolani 174. 175. 179. 228. 
246. 256. 

Viterbo, 83. 171: Matthaeus de, 
confessor Johannis XXIII. 258. 

Vivianus, ser v. Ostiensis. 

Vrye, Theodericus, ord. s. Augu- 
stini, Osnabrugensis 192. 


W. v. V. 
Waterton, Johannes 227. 
Wenzeslaus v. Antiochia ; Bohemia. 
Werdunum v. Verdunum. 
Wernerus v. Treverensis. 
Wernheri, Johannes, de Ast 17. 
Wyennensis, v. Francia, delphinus. 


— Register. 0 








Wiklift, haereticus 192. 
124.162: 163. 
Wladislaus v. Polonia. 


X. 


Xalanco, card. de v. Challant. 

Xambuellar v. Chambelard. 

Xerii, castrum (Hisp.) 317. 

Xieot, Enricus, mag. Paris. 349 
Z. 

Zabarella, Franciscus, electus Flo- 
rentinus 252. 253. 255; car- 
dinalis diaconus tit. ss. Cos- 
mae et Damiani, dictus de 
Florentia, 86. 122. 172. 180. 
2083. 246. 251 — 253. 255. 

Zahara (in. Hispania) 3. 

Zamorensis ep. Didacus, Zamora, 
210. 332.333-—338.341— 9343. 

Zaragoca v. Caesaraugusta. 

Zedlitz, Czedlyez, Georgius de, 
miles, consiliarius et nuncius 
Sigismundi 227. 376. 

Zemliensis v. Severino. 

Zorn de Bulach, nuncius Argen- 
tinensis 173. 


n 








T 
d 
F E 





Beriehtigungen. 





S. 17 Z. 22 lies Mai statt Mürz. — S. 20 Z. 26 1. Marténe st. Martene. So 
Ofter. — S. 25 Z. 24 ]. 5096 st. 5100; Z. 26 1. 1202 st. 1222, — S. 32 Z. 32 |. » 
quos st. quis. — 8.32 Z. 35 l. commendo pietati (wahrscheinlich; obwohl 
in der HS. commodo pietati). — S. 67 Z. 16 l. fateor st. faieor. — S. 105 
Nr. 29 fehlt: B aus Cod. Palatinus der Vatik. Bibl. 701 fol. 805v. — S. 117 Z. 9 — 
l. de st, del. — S. 143 Z. 5 l. suam st. sua (letzteres HS.). — 8. 241 Z. 81. — 
traduce quodam propagare conatur. l. Nr. 107. — 8. 255 Z. 881. 
tunc st. tuns. — S. 260 Anm. 2 Bandellus war Bischof. — S. 271 Z. 24 1. p 
tendunt st. predentunt. Das Stück steht 3296 nicht 3096. — S. 305 Z. 14 
l ex(s)poliacionem st. expoll. Das excederat hat HS. Ob excesserat? 
S. 330 Z. 11 1l. Gyennensis st. Cyennensis. POPE E 











| , 
1 
da | 


» 











emm LS 








ocean T 
dei ape me a Es V 
uel Aa eny amo nt s 

13 





University of Toronto 
lb — 





DO NOT 
REMOVE 
THE 


CARD 
FROM 
THIS 
POCKET 


re i rii gui HP E 


Acme Library Card Pocket 
Undef Pat. **Ref. Index File" 
Made by LIBRARY BUREAU 

j 








4d 
Y$2—- 
-— 


B2] - 
* 7 | 
Es . - ^ " x : ] 7 v 
NP o Je " "* M Amen 79 NN —À d 
JH ÁA—- 05 : — ^ , » yop d TAECENI AI EY UA ERG T pr 
,$ v , $ , " : IX eiit aida it mm die ES fa 
peo y : 6 31 TI. TEIM 1 uv y * , Yt Art e AP o4». / LE: ke de 
VAS. rA, E NPorz Ga E UA, v2 349. d AIT Jat Y "e e pre DET, as 


4 
4 


FW c 


" m .. Toii 


2*6. 


Uf 


cult